“Ити күн иннинэ, дьүөгэм миигин бэйэтин кытары илдьэ бараары төлөпүөннүү сылдьыбыта. Ону тоҕо эрэ кыайан барсыбакка хаалбытым. Атына буоллар уолбунаан Лариктыын барсыахтаах этибит. Иэдээн…” – диэн билигин Прокопий Сокольников аатынан Чурапчытааҕы киин балыыһа иһинэн үлэлиир Елизавета Попова аатынан клинико-диагностическай отделение үрдүкү категориялаах лаборан-биэлсэрэ, СӨ доруобуйатын харыстабылын туйгуна, күн-бэҕэһээ 65 сааһын бэлиэтээбит Октябрина Оконешникова ахтыбыттааҕа.
Мантан салгыы оччотооҕуга 17 саастаах ГПТУ үөрэнээччитэ, билигин Дьокуускай куорат олохтооҕо Тимофей Яковлев кэпсээнин истиэҕин:
“Биһиги 2001 сыл кулун тутар 3 күнүгэр биэс буолан “УАЗ”-санитарка массыынанан Бүлүү суолунан Дьокуускайга айаннаатыбыт. Эр дьон, инники сэргэстэһэн олорон иһэн, кэпсэтэ-кэпсэтэ күлсэллэр. Мин массыына кэннигэр таһаҕастар быыстарыгар сыта, олоро айаннаан иһэбин. Оҕо эрдэхпиттэн булду кэрэхсиир буоламмын, халлаан сырдыгар туох эмэ суолун көрөөрү, түннүгүнэн ону-маны одуулаһабын. Бүлүүнү ааһан, былыр үрүҥнэр элбэх эдэркээн комсомолеһы кыргыбыт Хохочойдоругар туруоруллубут мэҥэ өйдөбүнньүктэригэр чугаһаан иһэн, Т: “Тоһууртан биир 18 саастаах уол ордон, мүччү туттаран тоҥуу хаарынан куоппут…” – диэн кэпсии истэ. Син барбахтаан баран, арааһа киэһэ 22-23 чаас икки ардыгар Таҥнары диэн үрэх үрдүгэр “Тойота-Корона” массыынаны крөсө түстүбүт. Онтон икки бөҕөс сулбурута ойон тахсан массыынабытын тохтоттулар. Суоппар уол утары таҕыста, фара сырдыгар көрдөхпүнэ, ол дьон, тугу эрэ кэпсэтэ түһээт, киһибитин саанан ытан кэбиспиттэрэ маассына капотугар охсуллаат, тиэрэ таһылла түстэ. Били дьон туох да бокуойа суох массыына уҥа өттүнэн биһиэхэ ойон кэллилэр. П. устары ыстанан түспүтүн, икки уостаах саанан ытан, сонно охтордулар. Массыынаҕа олорон иһээччилэр бары да соһуйан хааллыбыт, арай миигиттэн чугас олорбут Т. Миэхэ туһаайан ыксаабыт куолаһынан “сас” диэн баран, массыына кэннини диэки үтэйэн кэбистэ. Онуоха мин араас таһаҕас, куул быыһыгар түһэн дьылыйан хааллым. Дьахтар үрдүбэр ону-маны тамнаата. П. эмиэ саһардыы мин атаҕым диэки үрдүбэр кэлэн сапта түстэ.
Ол бириэмэҕэ ойоҕос аан аһылынна. “Афоня, хайдах буоллугут, бу мин Маринабын дии…” – диэн саҥа иһиллэн истэҕинэ, массыына иһигэр сүр улаханнык саа тыаһа хабылла түстэ, улаханнык кыланаат, мин атаҕым үрдүбэр түспүт дьахтар хамсаабат буолан хаалла. Ойоҕос аан таһыгар олорбут Т. Эмиэ тугу эрэ хаһыытаата. Мин куйахам күүрэн, ону-маны өйдүүр кыахпыттан тахсан, муннубун тымныы муостаҕа анньан нэһиилэ тыына сытабын. Онон-манан өйдөөтөхпүнэ, миигин саһыарбыт Т.били саалаах дьонтон көрдөһөн муҥнанар, элэ-была тыл бөҕөтүн эттэ. Түөрт оҕолооҕун, буолаары турар дьахтар бырааһынньыгын да саната сатаата. Онуоха били дьон дьахтартан харчы көрдөөн бардылар. Массыына иһигэр-таһыгар ону-маны элбэҕи лэбэйдээтилэр. Дьахтар биэрбит харчытын мыынар саҥа иһилиннэ. Өлбүт дьону барытын биһиги массыынабытыгар хаалаатылар. Үөхсэ-үөхсэ ол дьону дьэндьийдилэр. Массыына иһэ хараҥа буолан уонна малга, өлүктэргэ балыйтаран, миигин көрбөтүлэр.
Сотору соҕус буолаат, массыына хоҥнон, дьигиҥнээн сыҕарыйар тыаһа иһилиннэ. Онтон, кыратык барбахтаат, тохтоото. Т. эрэйдээҕи ытаппытынан, көрдөһүннэрбитинэн, истэн олордоҕуна күлүү оҥостубуттуу “эн ыт, бэйэҥ ыт” диэн сэлээннэһэ түһэн баран, хайалара эрэ ытан, саа тыаһа сатала суох улаханнык сатарыйда. Дьахтар, хардьыгыныы түһэн баран, чуумпуран хаалла. Кэпсэтэллэриттэн иһиттэххэ, бэйэлэрин массыыналарын хаалларбыт сирдэригэр үрэхпит үрдүгэр төттөрү төннөн кэлбит курдук буоллубут. Онтон үрэххэ киирэн, суолтан туораан, мууһунан таҥнары Бүлүү өрүс диэки 500-кэ миэтэрэни бараат тохтоото. Манна тылларыттан иһиттэххэ, массыынаны дьоннору баҕастары олорчу уматан кэбиһэр санаалаахтар эбит.
Мин сордоох өлбүт дьонунан, таһаҕаһынан ыга баттатыллан, тыын быһаҕаһынан тыына сытан, уматылларбын истэн, кутталбыттан сыҥырҕаатым. “Ким эрэ өссө тыыннаах” диэн саҥа иһилиннэ. Ойоҕос ааны аһан өлө стыра дьону хастыыта да ытыалаатылар. Тыас-уус киһи киһиэхэ кэпсээбэт үлүгэрэ. Мин төһө да өлө куттаннарбын, тыыннаах хаалар быабар буолуо, тыыммын өр баҕайы хаайа-хаайа, саа тыаһыыр бириэмэтигэр, массыына аана лаһыргыыр кэмигэр түбэһиннэрэн тыынан ылабын. Оннук муҥнана сытан иһиттэххэ, өлөрүөхсүттэр “өлүктээх массыынаны уматарга иһигэр хаппыт маста хаалыахха, толору симиэххэ наада, оччоҕо эрэ туох да суола-ииһэ суох умайан хаалыа, суолга үрэхтэн чугас элбэх мас сытара, онтон аҕалыахха” диэн сүбэлэһээт, массыына суолун батыһан байааттаҥнаһа турбуттарын, баттаммыт “таһаҕаспыттан” нэһииччэ оронон тахсан, кырыарбыт түннүгү ыраастаан, ый сырдыгар кыһарыйан көрдүм. Ол эрэ кэнниттэн хаста да үөһэ-аллара уһуутаан тыыммын ыллым. Бу бириэмэҕэ аны массыынам, бензинэ бүтэн, умуллан хаалла. Түүҥҥү чуумпу киһи кутун-сүрүн баттыахтыы иһийдэ. Мин оргууй сыыллан тахсан, суоппар олорор өттүнэн тиийэн, аккумулятора олорон хаалыа диэн массыынам фарата умайан турарын арааран баран, биир бааҕар бензинэ толору буолуохтааҕын билэр буолан, ону холбоон, өр соҕус хачайдаан массыынабын син эстим. Массыына фаратын умаппакка, ый сырдыгынан туһанан, кыараҕас баҕайы сиргэ эрэйинэн эргитэн баран, үрэҕи бата тыраассаҕа оргууй аҕай сыылларан тахсан, Дьокуускайдыыр суолга эрийэ тутан Лөкөчөөн сэлиэнньэтин диэки айанныы турдум. Ол курдук уота-күөһэ суох 3 биэрэстэ курдук сири оргууй аҕай үөмтэрэн кэриэтэ барбахтаан, сиэхситтэр ситэн кэлиэхтэрэ диэн куттана санаан баран, уоппун холбоот, массыынабын гаастаан кэбистим. Онтон 20-чэ тахса биэрэстэни барбытым кэннэ утары бензовоз айаннаан иһэрин көрсөн тохтоттум. Иһигэр үс саха киһитэ баар эбит. “Ол диэки барымаҥ, саалаах дьон массыынаны ытыалаатылар, дьону өлөрдүлэр”, — диэбиппин бастаан итэҕэйбэккэ гынан баран, дьон өлүгэ, хаан-сиин, дьөлүтэ ытыаламмыт аан син итэҕэттэ быһыылаах, суолтан туораан тохтоотулар. Мин салгыы айаннаан иһэн, аны массыынам вентиляторын кура быстан, биир туспа кыһалҕаҕа ыллардым. Ол булумахтана сырыттахпына, Дьокуускай диэкиттэн ГАЗ-24 “Волга” тиийэн кэллэ. Мин дьолбор Анаабыр улууһуттан сылдьар ГАИ үлэһитэ Дмитрий Толпарев диэн киһи буолан биэрдэ.
Киһим милииссийэ үлэһитэ диэх курдук, туох буолбутун тута-бааччы билэ охсоот, массыынабын хааллаттаран баран, миигин Лөкөчөөҥҥө тиэйэн аҕалла. Аара көрсүбүт массыыналарын барыларын төннөртөөн, атын дьон тыынын харыстыыр эбээһинэһин умнубата. Кини тыллаан, сүүрэн-көтөн, түүнү-түүн диэбэккэ дону барытын атаҕар туруоран, туох да буруйа суох сордоохтору кыыллыы кыдыйбыт бандьыыттар бары тутуллубуттара”, — диэн кэпсээнин итинник түмүктүүр.
Бэлэмнээтэ Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ
