Ааспыт субуотаҕа, ол эбэтэр олунньу 28 күнүгэр, АХШ уонна Израиль Ираны утары улахан байыаннай дьайыылары саҕалаатылар. Ону кинилэр бэйэлэрэ “Иран ядернай сэрии сэптэнэрин бопсобут” диэн ааттыыллар. Санаттахха, 2024 – 2025 сс. Израиль Иран икки ардыларыгар эмиэ киэҥ хабааннаах-таһымнаах ытыалаһыы, буомбалааһын буолан ааспыттара. Ону билбэт киһи “туохтарын былдьаһан тохтообокко сэриилэһэр баҕайыларай?” диэн дьиктиргиэн сөп курдук.
1970-с сылларга Аан Илиҥҥэ Израиль уонна Иран курдук ыкса доҕордуу дойдулар суохтарын да кэриэтэ этэ. Ол саҕана барыта арабтыы тыллаах “өстөөх” эргимтэтин ортотугар сылдьар Израиль Ираны кытта ыкса бодоруһар, сойуустаах дойду этэ (Иран сүрүн нэһилиэнньэтэ – перстэр – араб буолбатахтар). Хардарыта күүскэ көмөлөсүһэллэрэ.
Онтон 1979 с. Ираҥҥа исламныы өрөбөлүүссүйэ буолбутун кэннэ, былаас ислам аятоллаларын илиитигэр киирбитэ. Ол кэннэ дойду муҥутуур баһылыга буолбут аятолла Хомейни уонна кинини тулалыыр шиит-мусульман элиитэтэ туох да эгилитэ-бугулута суох “Израиль – суох буолуохтаах!” диэн бириинсиби тутуспута, тутуһан да кэллилэр...
Кэнники сылларга Ираҥҥа дойдуларын куттала суох буолуутун хааччынаары бэрт күүскэ ядернай сэрии сэбин айарга үлэлэһэллэр. Израиль “бу дьон ядернай сэрии сэптэннилэр да, туох да саарбаҕа суох, бастакынан биһигини ытыалаан барыахтара” диэн долгуйар. Бука, сөпкө куттанара буолуо. Ол иһин Израиль салалтата Ираҥҥа аятоллалар эрэсиимнэрин уонна кинилэр ядернай бырагыраамаларын тохтотор туһугар тугу да гынарын кэрэйбэт.
Олунньу 28 күнүгэр АХШ уонна Израиль көмөлөөн ракетанан ытыалаабыттарын түмүгэр, дойду баһылыга аятолла Хаменеи өлбүтүн ираннар бэйэлэрэ кытта билиннилэр. Аятолла бэйэтэ эрэ буолбакка, кыыһа, күтүөтэ, кыра сиэнэ кыыс уонна кийиитэ эмиэ өлбүттэр. Дьиҥинэн, ол 86 саастаах, буомбалааһына да суох кырдьан барара чугаһаабыт аятолла Хаменеи өлбүтэ улахан дьыала буолбатах курдук. Ол иһин сорохтор “кырдьаҕас аятолла соруйан саспатаҕа буолуо, саһар кыахтаах этэ” диэн уорбалыыллар. Ол түмүгэр, билигин кини аата “уодаһыннаах өстөөх илиититтэн уоран өлөрүллүбүт сибэтиэй киһи” быһыытынан “илэ таҥараҕа” кубулуйар чинчилээх.
Израиль уонна АХШ ытыалаан барбыттарыгар, Иран тута Холбоһуктаах Араб эмиратыгар, Сирияҕа, Катарга, Кувейтка, Бахрейҥҥа, Сауд Аравиятыгар баар АХШ байыаннай базаларын, Израилы ракеталарынан ытыалаан хоруйдаста. Ол түмүгэр, иирсээн географията, хабар иэнэ кэҥээн таҕыста. Ити ааҕыллыбыт араб дойдулара “Иран биһиги сирбитин бастакынан ытыалаата” дииллэр эрээри, Иран да хайыаҕай... Ол этиллэр дойдуларга баар АХШ байыаннай базаларыттан сөмөлүөттэр кэлэн буомбалыылларыгар тугунан эрэ эппиэттэһиэхтээх буоллаҕа. Ити кэмҥэ Израиль аармыйата Бейрут куоракка (Ливан) баар “Хезболла” хамсааһын байыаннай базаларын ытыалаан барда.
Хаменеи өлбүтүнэн сибээстээн, Арассыыйа, Турция, Узбекистан, Туркменистан, Беларусь, Армения, Ирак, Пакистан, Азербайджан уо.д.а. дойдулар салалталара Иран норуотугар дириҥ кутурҕаннарын биллэрдилэр. Сорох дойдуларга миитиннэр буолуталаатылар.
Бу иирсээнинэн сибээстээн, В.Путин Араб эмиратын, Сауд Аравиятын, Катар, Бахрейн лиидэрдэрин кытта төлөпүөнүнэн кэпсэттэ, иирсээни дириҥэппэттэригэр ыҥырда. Москуба бу улахан айдааны уҕарытар туһугар күүскэ үлэлэһэ сылдьар.
Билигин иирсээннээх өрүттэр икки ардыларыгар ытыалаһыы күүскэ бара турар. Хайалара даҕаны “ытыалааһыны, охсууну өссө күүһүрдүөм, кэһэтиэм!” диэн сааналлар. Бу саба түһүүттэн, буомбалааһынтан сылтаан Ираҥҥа, саамай аҕыйаабыта, 555 киһи өлбүтүн суруйаллар. Сиэртибэ ахсаана күнүнэн эбиллэ турар.
АХШ бэрэсидьиэнэ Д.Трамп “бу иирсээн биһиги былааннаабыппытыттан аҕыйах нэдиэлэ уһаан биэриэн сөп” диир.
Аан дойду бэлиитикэтин сорох ырытааччылар: “АХШ олус улахан алҕаһы оҥоһунна, иирсээн уһаан-тэнийэн бардаҕына, Израиль уонна АХШ бу иннинэ Аан Илин дойдуларыгар муспут байыаннай сэптэрэ-сэбиргэллэрэ бүтэн барыа. Оччоҕо кинилэр балаһыанньалара улаханнык уустугуруо, ол кэнниттэн кинилэр “сыал” эрэ буолар кыахтаахтар. Маны тэҥэ, АХШ Ираны утары охсууну сэрэппэккэ уоран оҥордо, ол иннинэ олунньу 26 күнүгэр диэри, ядернай бырагырааманы тохтотор туһунан эйэлээх кэпсэтиини ыыппыта буолан албаһыра олорбута. Билигин кини иирсээни тохтотор туһунан эйэлээх кэпсэтиини саҕалаатаҕына да, Иран ону итэҕэйбэтэ чахчы. Онно эбии, билигин Иран Ормуз силбэһиитин быһан кэбистэҕинэ, аан дойдуга ньиэп улахан кириисиһэ саҕаланар кутталлаах. Билигин онно ньиэп бөҕөнү тиэммит танкер халыҥ халҕаһата хам хаппахтанан турар. Ким да ол синньигэс силбэһиинэн киирэн ытыалааһыҥҥа түбэһиэн баҕарбат. Ити түмүгэр АХШка ньиэп сыаната ыараан тоҕо бардаҕына, Трамп бэйэтэ былаастан үүрүллэр кутталлаах”, – диэн суруйаллар.
Даҕатан эттэххэ, Арассыыйа ньиэбиттэн-гааһыттан батынан баран ону Аан Илин уонна АХШ “демократтыы” углеводордтарынан толорунар былааннаах олорбут Дьобуруопаҕа бу иирсээн эмиэ олус ыар дьайыыланар туруктаах.
Чэ, туох да диэбит иһин, өстөөх уочараттаах уонна уодаһыннаах саба түһүүтүгэр түбэспит, сүрүн лиидэрин дьиэ кэргэнин кытта түүн уоран өлөртөрбүт Иран норуотугар ситиһиини баҕарабыт... “93 мөл. нэһилиэнньэлээх, дириҥ устуоруйалаах, бэйэтин дьылҕатын ким да ыйыытынан-кэрдиитинэн оҥостуон баҕарбатах Иран норуота күүһүнэн күөмчүлээччилэргэ сиэрдээх хоруйу биэрэр ини” диэн эрэнэргэ эрэ тиийэбит.
