Муус устар 30 күнэ – Арассыыйа Федерациятын Аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктар күннэрэ. РФ Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин дойдубут култуурунай нэһилиэстибэтин харыстыырга уонна төрүт омуктары өйүүр ыйаахха былырыын Норуот сомоҕолоһуутун күнүгэр -- сэтинньи 4 күнүгэр – илии баттаабыта.
Бу күн дойдубут аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктарын ураты үгэстэрин, сиэрдэрин-туомнарын, дьарыктарын, ураты култуураларын уонна олохторун укулаатын харыстыырга бэлиэ суолталаах.
Биһиги “Кындыкаан” диэн айар холбоһук салайааччыта Маргарита Попова- Илаан Кындыканы кытта кэпсэттибит. “Кындыкаан” бырайыак туох сыалы-соругу ылынан үлэлиирин, инники былааннарын туһунан сырдатта.
Бырайыагы төрүттүүргэ дьиҥ олоххо буолбут, 200 сыл анараа өттүгэр Дьааҥы хайаларын чугаһыгар олоро сылдьыбыт, уоспа ыарыыттан имири эстибит эбээн аҕа ууһун общинатын чугаһыгар көстүбүт, бүтүн аймахтан соҕотох тыыннаах хаалбыт кырачаан кыысчаан туһунан кэпсээн тирэх буолбут. Кыысчаан уобараһыгар олоҕуран, Кындыкаан диэн сүрүн бэрсэнээһи толкуйдаан таһаарбыттар. Кындыкаан – тулуурдаах, дьулуурдаах буолуу, күүстээх санаа, хоту сир аҕыйах ахсааннаах омуктарын ураты сыаннастарын бэлиэтэ, сиимбэлэ. Билигин бу сүдү уобарас, хоту сир аҕыйах ахсааннаах бары омуктарын бэйэтин тула түмэр соруктаах. Кыһалҕалара бүтүн аан дойдуга иһиллэн, соруктара өйөнөн, кэлэр кэскиллэрэ эрэллээх, сарсыҥҥылара саргылаах буоларыгар көмөлөһүөхтээх.
“Кындыкаан” бырайыак 2020 сыллаахха саҕаламмыт. Эбээн кыракый эрээри хорсун-хоодуот кыысчаана бэйэтин тула аан дойдуну үтүө, кэрэ өттүгэр уларытар баҕалаах, сырдык ыралаах Саха сирин талааннаах олохтоохторун түмэрэ уонна Саха сирин омуктарын туһунан киэҥ араҥаҕа сырдатара кэпсэнэр.
“Кындыкаан” айар түмсүүгэ араас хайысха бэрэстэбиитэллэрэ киирбиттэр: ботуогураптар, худуоһунньуктар, суруналыыстар, блогердар, ырыаһыттар уо.д.а. бэйэ дьыалатыгар бигэ эрэллээх уонна хоту сир кыһалҕатын чугастык ылынар идэтийбит дьон.
- Илаан, үлэҥ туһунан билиһиннэриэҥ дуо?
- Биһиги “Кындыкаан” айар бөлөхпүт – үгүс үтүө дьон өйөбүлүнэн олоххо киирбит, номнуо өрөспүүбүлүкэ таһыгар тиийэ биллэр ураты этнобренд. Биһиги, араас эйгэ профессионаллара уонна энтисийээстэрэ, биир сүбэнэн сүдү сорукпутун ситиһэр инниттэн өбүгэлэрбит -- аҕыйах ахсааннаах төрүт хотугу омуктар -- тылларын-өстөрүн, үгэстэрин, ураты култуураларын киэҥ эйгэҕэ тарҕатар бырайыактары олоххо киллэрдибит!
Оттон биһиги мииссийэбит уонна сорукпут хоту дойдуну араҥаччылааччыны – Кындыкаан бэрсэнээһин, сир ийэ этносимволын -- хоту дойду саҥарар саҥатын аан дойдуга иһитиннэрии буолар.
Бу биэс сыл иһигэр балачча үлэ барда: уопсайа 5 мөлүйүөнтэн тахса медиа-контент оҥоһулунна. 20-тэн тахса аан дойдутааҕы, федеральнай уонна эрэгийиэннээҕи бириэмийэлэри ылбыппыт, “Кындыкаан” остуоруйатыгар олоҕурбут тыйаатырдыы түөрт испэктээкил туруорулунна, хас да кинигэ, ырыа уонна анимация оҥоһулунна. “Кындыкаан” хамаандата кыттыылаах 100-тэн тахса тэрээһин буолла, 2024 сыллаахха Кындыкаан куукулата куйаарга кытта тиийбитэ. “Институт развития интернета” диэн федеральнай үбүлээһин уонна айти исписэлиистэргэ 16 үлэ миэстэтэ тахсыбыта.
Маны таһынан бырайыакпыт чэрчитинэн этно-акробатическай оҕо акадьыамыйата үлэлиир. Манна 350 оҕо үөрэнэр.
Кэлиҥҥи бырайыактарбытыттан этэр эбит буоллахха, эбээн “Нимкан” диэн эпоһа көмпүүтэр оонньуутугар тахсыаҕа. Оонньуубут 2027 сылга тахсыаҕа диэн былаан баар. Бу аан дойду сүрүн былаһааккаларыгар – Steam сыыппара маҕаһыыныгар уонна VK Play Арассыыйа былаһааккатыгар -- баар буолуоҕа. Бу туһунан сиһилии “Кэбээйи улууһугар Олоҥхо ыһыаҕа” диэн кэмпириэнсийэҕэ кэпсээбитим. Бу кэмпириэнсийэҕэ кыттаммыт, бырайыакка суолталаах элбэх сөбүлэҥи ыллыбыт. Ол курдук, Олоҥхо институтун дириэктэрэ Руслан Анисимов хотугу норуоттар фольклордарын харыстыыр бырагыраамаларын оҥорууга өйүүрүн биллэрбитэ. Маны сэргэ Сииттэ нэһилиэгин кытта сөбүлэҥ түһэрсиллибитэ, ол Кындыкаан төрөөбүт нэһилиэгэр бренд туттар быраабын биэрэр. “Урожай Арктики” диэн сыл устата үлэлиир тэпилииссэ оҥорор хампаанньаны кытта сөбүлэҥ түһэрсилиннэ. Тэпилииссэ табаһыттар түһүлгэлэригэр туруоруллуоҕа.
Түгэни туһанан, “Кындыкаан” бырайыак СӨ Бырабыыталыстыбатын Бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта Анатолий Аскалонович Семёновка улахан махталбытын тириэрдэбит. Кини Кындыкаан куукулата куйаарга көтөрүгэр уонна ИРИ куонкуруһугар бэлэмнэнэрбитигэр олус көмөлөспүтэ. Маны сэргэ “АЛРОСА” хампаанньаҕа эмиэ махталбыт муҥура суох. Биһиги бырайыакпытын адьас соторутааҕыта өйүүрүн биллэрбитэ. Бүгүҥҥү туругунан балачча элбэх үлэ барда. Кинилэр өйөбүллэринэн, бу кэм устата биһиги анаан-минээн остуоруйа суруйтаран, кинигэ оҥорон таһаардыбыт, ойуулук оҥортордубут. Айти үлэһиттэригэр үлэ миэстэтэ таһаарбыттара уонна “Арт Севера” диэн куонкуруска грант биэрбиттэрэ.
Бэйэм уонна кэлэктиибим аатыттан, барыгытын Аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктар күннэринэн эҕэрдэлиибит!
Варвара Белолюбская, эбээн бэйиэтэ, Арассыыйа Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, филология билимин хандьыдаата, суруналыыс:
- Мин, уопсайынан, билим эйгэтин туһунан кыратык ахтан ааһыахпын баҕарабын. Аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар тыллара судаарыстыба эрэ көмөтүнэн сайдар кыахтаах. Ол гынан баран тыллар сайдалларыгар уонна чөл хаалалларыгар элбэх киһи сыратын ууран, билиитин биэрэн үлэлэтиэхтээх. Кэнники сылларга “Кындыкаан” салайааччыта Илааны чорботон этиэхпин баҕарабын. Билсибиппит аҕыйах сыл буолла, ол да буоллар кинилиин номнуо элбэҕи үлэлээтибит. Кини үлэни сүрдээх хотуулаахтык ыытар диэн сыаналыыбын. Илаан эбээн, эбэҥки, дьүкээгир тылларын сайдыытыгар сыралаһан үлэлэһэр.
Ол курдук, былырыын эбэҥкилэр олорор үс оройуоннарыгар эспэдииссийэ тэрийэн үлэлэппитэ. Өлүөхүмэ улууһун Тээнэ нэһилиэгэр, Нөрюнгри куорат Иенгра сэлиэнньэтигэр уонна Алдан улууһун Хатыстыыр сэлиэнньэтигэр бара сылдьыбыппыт. Хара сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри ыаллары кэрийэ сылдьан, дьону кытта кэпсэтэн, суруйан, аппараакка устан үлэ бөҕөтө барбыта. Кинилэр хайдах үлэлииллэрин көрөн тэбис-тэҥҥэ сылдьыспытым. Бастаан от ыйыгар Өлүөхүмэҕэ барыахтаах этибит, онно суол аһылла илик этэ. Онон пуойаһынан Нерюнгрига барбыппытыгар Илаан кэпсэтэн, Нерюнгри баһылыга пуойаска кэлэн көрсүбүтэ уонна Иенграҕа массыынанан тиэрдэн биэрбитэ. Бу оройуоннарга төһө элбэх эбэҥки олорор эбитий, тылларын төһө чөл илдьэ сылдьалларый уонна тыллара инникитин кэскиллээх дуу, кэскилэ суох дуу диэн. Маны таһынан кинилэр эбэҥкилии былыргы этиилэри, таабырыннары, кэпсээннэри барытын туспа наардаан суруйаллар эбит. Билигин маннык тыллар бааллар дуу, суохтар дуу диэн тыл устуоруйатын үөрэтэллэр эбит. Бу сыралаах үлэ түмүгүнэн улахан манагыраапыйа тахсыахтаах. Онон “Кындыкаан” айар бөлөх бу маннык улахан эспэдииссийэни тэрийбиттэрэ улахан суолталаах дии саныыбын.
Борис Осипов, филология билимин хандьыдаата, Арассыыйа Наукаларын акадьыамыйатын Сибиирдээҕи салаатын Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар проблемаларын институтун үлэһитэ:
- Илаан Попова салайааччылаах “Кындыкаан” айар түмсүү хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар тыллара уонна култууралара сүппэтин туһугар, сайдарыгар, киэҥ эйгэҕэ тарҕанарыгар тус кылаатын киллэрэн, аҕыйах сыл устата элбэх үлэни ыытта. Бу айар бөлөххө мин эспиэр быһыытынан 2021 сыллаахха киирбитим. Хас биирдии эбээн омукка сыһыаннаах бырайыак олоххо дьиҥ баары, урут буолан ааспыт түбэлтэлэри туоһулаатын диэн, төрүт тылы, фольклору, устуоруйа уонна этнография чахчыларын туһанан, консултаассыйа ыытабын, күүс-көмө буолабын. Ол курдук, эдэр суруйааччы Лидия Тарасова “Невероятная история Кындыкан” диэн айымньытыгар уон тохсус үйэ иккис аҥаарыгар сүппүт Зашиверскай куората ахтыллар. Киэҥ сиринэн ааҥнаабыт, үгүс дьон тыынын быспыт улуу дьаҥ, ол эбэтэр уоспа, олохтоох эбээн омукка хайдах дьайбытын туһунан кэпсэнэр. Бу остуоруйа сүрүн ис хоһооно “Кындыкаан” диэн тулаайах кыысчаан олоҕун, мүччүргэннээх сырыыларын сырдатыы буолар.
Былырыын, 2025 сыллааахха, “Кындыкан Буган” диэн уон сиэрийэлээх ойуулугу “Ойуулук” устуудьуйа аниматордарын кытта үлэлэһэн, оҥорон таһаарбыппыт. Бу аан маҥнайгы эбээн тылынан тахсыбыт мультсериал буолар. Эбээн омук олоҕун-дьаһаҕын, тылын-өһүн оҕолорго билиһиннэрэр соруктаах. Манан айар түмсүүбүт үлэтэ тохтообот, 2025 сыл сайыныттан “Илии-геймс” хампаанньа программистара Кындыкан туһунан көмпүүтэр оонньуутун оҥорууга күүскэ дьарыктана сылдьаллар.
Бырайыактар ситиһиилээхтик тахсалларыгар эбээн омук тутаах дьоно: чинчийээччилэрэ, суруйааччылара, төрүт үгэһи, фольклору тута сылдьар ытык кырдьаҕастара - бука бары улахан өҥөлөөхтөр, кинилэр баар буоланнар, “Кындыкаан” айар түмсүү үлэтэ салҕанар.
Татьяна ЖАНЧИКОВА.
