Ыам ыйын 28 күнүгэр Социальнай үлэһиттэр күннэрин чэрчитинэн – СӨ Үлэҕэ уонна социальнай сайдыыга миниистирин солбуйааччы Наталья Черноусова, министиэристибэ пресс-сулууспатын үлэһитэ Светлана Аммосова салалталарынан өрөспүүбүлүкэ көрдөрөр-иһитиннэрэр эйгэтин суруналыыстара Нам улууһугар пресс-туурга сырыттыбыт.
Бастакы туурбутугар былырыын баччаларга Дьокуускай куорат социальнай эбийиэктэринэн сылдьан турардаахпыт. Тустаах министиэристибэ дьоҥҥо-норуокка сөптөөх информацияны тиэрдэр сыаллаах-соруктаах маннык тэрээһиннэри ыытарын суруналыыстар биһириибит. Биһиги “сытыы бөрүөбүт” нөҥүө суруллубут матырыйаалларбыт, устубут биидьийэлэрбит норуот сөптөөх өйдөбүлүн, билиниитин ыларыгар эрэнэбит.
Бу да сырыыга 10-ча араас таһаарыылар суруналыыстара Нам сэлиэнньэтигэр үлэлии олорор “Берегиня” дьиэ кэргэҥҥэ көмөлөһөр элбэх хайысхалаах кииҥҥэ (дир.А.Н.Дьяконова), Т.К.Ядрихинская аатынан Социальнай геронтология киинигэр (дир. И.И.Сивцева), социальнай көмүскэл улуустааҕы управлениетыгар (сал.Л.И.Петрова), “Лебедь” Аһымал пуондаҕа (дир.М.П.Дьяконова) уонна социальнай хантараагынан бэйэлэрин дьыалаларын арынан үлэлии олорор 3 оҕолоох Анатолий Журавлевич уонна кэтэх хаһаайыстыбалаах 5 оҕолоох Мария, Петр Муксуновтар дьиэ кэргэннэригэр сылдьан көрдүбүт-иһиттибит.
“Берегиня” дьиэ кэргэн киинэ
(Нам бөһүөлэгэ, Новобольничнай уул., 11а, rcdn_nam@gov14.ru)
Сарсыардааҥҥы сырыыбыт “Берегиня” дьиэ кэргэҥҥэ көмөлөһөр элбэх хайысхалаах кииҥҥэ сырыыттан саҕаланар. Бу Дьокуускай куорат 202-с түөлбэтигэр түһүүлэнэн олорор “Берегиня” өрөспүүбүлүкэтээҕи киин Намнааҕы филиала – дьиэ кэргэҥҥэ көмөнү оҥорор киинэ буолар. Манна төрөппүттэр “биир түннүк” ньыманан араас сүбэлэри-амалары, мунаарар ыйытыыларыгар хоруйдары, социальнай-реабилитационнай көмөнү ылыахтарын сөп.
Манна “Күн саһарҕата” диэн ааттаах кризиснэй кииҥҥэ олох уустук түгэнигэр эбэтэр, холобур, халаан уутугар түбэспит дьиэ кэргэн быстах кэмҥэ кэлэн олоруохтарын сөп. Икки миэстэлээх тып-тап курдук хоһу киирэн көрөбүт. Киин иитээччитэ Екатерина Сивцева оҕолору “Волшебные трубочки” диэн куруһуокка бэрт интэриэһинэй дьарыкка дьарыктыы олороругар түбэһэ киирэбит. Оҕолор манна арааһынай оҥоһуктары оҥорбуттара бүтүн истиэнэни ылан турарын интэриэһиргии көрөбүн. Манна туох-туох суоҕуй?! Кырачааннар имигэс илиилэринэн оҥоһуллубут сибэкки уурар араас кашполар, иһиттэр о.д.а. бааллар. Биир кыысчаан сибэкки кашпотугар анал трубочканан өрө олорорун сөҕө-махтайа көрөбүн.
Салгыы минньигэс бурдук ас сыта кэлэр кэбиниэтигэр киирэбит. Иитээччи Татьяна Петрова “Оҕолорго бурдук астары астыырга, тиэстэни кытта доҕордостуннар диэн, тиэстэни имитэргэ-хомутарга илиилэрин үөрэтэбит. Духуопкаҕа астара буһа турар кэмигэр салаат оҥороллор. Маны тэҥэ муорус, хомпуот, араас барыанньатыгар тиийэ оҥоробут” – диэн бэрт сэргэхтик кэпсиир. Икки кырачаан кыргыттар астаабыт саһарчы буспут, нарын бэйэлээх коржиктара остуолга кэчигирэспиттэрин көрөн “Инникитин сылаас астаах дьиэ хаһаайкалара буолуҥ дуу!” диэн испэр сэмээр алгыыбын.
“Үлэҕэ уонна социальнай сайдыыга министиэристибэ көҕүлээһининэн маннык саҥа тэриллибит дьиэ кэргэн элбэх хайысхалаах киинин (СМФЦ) идиэйэтэ – төрөппүт биир сиргэ кэлэн кыһалҕатын быһаартарарыгар ананан үлэлиир”, – диэн Намнааҕы киин үлэтин “Берегиня” дьиэ кэргэҥҥэ иитиигэ өрөспүүбүлүкээҕи киинин дириэктэри солбуйааччыта Лена Соломонова билиһиннэрэр.
Геронтолгия киинигэр сырыыттан...
(Нам бөһүөлэгэ, Новобольничнай уул., 11 төл.: 89618690677)
Салгыы Т.К.Ядрихинская аатынан социальнай геронтология киинигэр айанныыбыт. Бэс чагда быыһыгар ыраахтан дьэндэйэн көстөр бэрт кырасыабай көстүүлээх дыбарыас дьиэ киһи болҕомтотун тардар. Тэлгэһэ улаханыгар, ырааһыгар сылдьыбыт эрэ бары хараҕын хатыыр буолуохтаах. Доруобуйаларынан хааччахтаах, көлөөскөҕө олорор олохтоохторго анаммыт пандуска хараҕым хатанар.
“Бу саҥа таас дьиэҕэ 2023 сыллаахха көһөн киирбиппит. Күн бүгүн 3 отделение: “Долголетие” диэн 32 киһилээх отделение иккис этээскэ, 18 миэстэлээх “Милосердие” уонна 15 миэстэлээх “Передышка” отделениелара үлэлииллэр. “Передышка” отделениетыгар 28 күҥҥэ киирэн, олорон тахсаллар. Кинилэр дьиэлэриттэн-уоттарыттан, чугас дьонноруттан букатын буолбакка, быстах олоро киирэллэр. Ол курдук, көрөр-истэр чугас дьонноро уоппуска бириэмэтигэр, эмтэнэр кэмнэригэр, дьиэлэрин-уоттарын өрөмүөннүүр биитэр ханна эмит айанныыр буоллахтарына, көрөр киһилэрин киллэрэн олордоллор. Бу ыйга биһиэхэ 12 олохтоох дьон халаан уутунан сибээстээн киирбиттэрэ. Маны тэҥэ күнүскү отделениебытыгар (группа дневного пребывания) 10 күннээх дьарыкка күнүнэн кэлэн бараллар. Онно быраас, уйулҕаһыт өҥөтүнэн туһаналлар, массаастаныахтарын сөп.
Биһиги өрөспүүбүлүкэ таһымнаах тэрилтэ буолабыт. Бүгүҥҥү туругунан 8 улуустан уонна Дьокуускай куораттан олохтоохтор бааллар. Биһиэхэ кэлэллэригэр бастаан, ханнык баҕарар интэринээт дьиэҕэ киирэр бэрээдэгинэн кэлэллэр. Ол курдук, киириэхтээх киһи чугас дьоно бастаан олорор сирдэринэн социальнай харалта управлениетыгар кэлэн сайабылыанньа биэрэллэр. Ол кэннэ управление үлэһиттэрэ миэстэтигэр баран, олорор дьиэтин-уотун көрөр-истэр, балаһыанньаны үөрэтэр. Ол түмүгүнэн докумуонун оҥорон, Үлэҕэ уонна социальнай сайдыыга министиэристибэ анал хамыыһыйатыгар ыытар. Хамыыһыйа көрөн баран, өрөспүүбүлүкэ хайа баҕарар интэринээт дьиэлэригэр, эбэтэр маннык геронтолгическай кииҥҥэ ыытыан сөп.
Биһиэхэ барыта путевканан киирэллэр. Ол аата бастаан управление үлэ ыытар. Бу киһи дьиэтин-уотун көрөр, аймахтара баалларын-суохтарын быһаарар. Манна киирэллэригэр хайаан даҕаны мэдиссиинэ көрүүтүн ааһаллар. Мэдиссиинэ көрүүтүн ааспыттарын туһунан докумуоннаах кэлэллэр. Бу үлэ барыта олорор сирдэринэн управление нөҥүө ыытыллар.
Оттон “Милосердие” 18 миэстэлээх отделениебытыгар сытар дьон, көлөөскөҕө олорооччулар, ол эбэтэр бэйэлэрин кыайан көрүммэт дьон олороллор. Ол быыһыгар олох сытар дьон эмиэ баар” – диэн Геронтология киинин дириэктэрэ Инна Сивцева кэпсиир.
Улууска “Дьиэ кэргэн экэниэмикэтин” сыла
(Нам бөһүөлэгэ, Ленин уул.20, Этот адрес электронной почты защищён от спам-ботов. У вас должен быть включен JavaScript для просмотра., 8-41162-41-840)
Былыргы тутуулаах мас дьиэҕэ түһүүлэнэн олорор социальнай көмүскэл улуустааҕы управлениетыгар тиийэбит. Нам улууһун баһылыгын социальнай боппуруостарга баһылык солбуйааччыта Егор Протопопов уонна управление салайааччыта Людмила Петрова көрсөллөр.
“Улууспут аҕа баһылыга Ю.И.Слепцов дьаһалынан быйылгы сыл улууспутугар “Дьиэ кэргэн экэниэмикэтин өйүүр” сылынан биллэриллэн турар. Дьиэ кэргэҥҥэ кыах биэрэн, “бэйэлэрин олохтоох бородууксуйанан хааччыныахтаахтар” диэн сыалтан бу сыл биллэриллибитэ. Ол чэрчитинэн 2020--2021 сылтан анал бырагыраама биһиги улууспутугар үлэлиир. Сыллата сайаапканан көрүллэн, сыллааҕы суумабыт тахсар. Улууспут үрдүнэн 19 нэһилиэктээхпит. Хас биирдии нэһилиэк дьаһалтата бу бырагырааманан үлэлэһэр.
Олохтоохтортон түргэнник ситэр бородууксуйаларга сайаапка хомуйар. Онно киирэр – сибиинньэ, куурусса, кус-хаас, бройлер. Ол аата олохтоохтор сайыҥҥы өттүгэр куурусса ииттэн сымыыт ылан, күһүҥҥү өттүгэр эт оҥостуохтарын баҕарар буоллахтарына, нэһилиэк дьаһалтатыгар сайаапка түһэрэллэр. Онно атыыланар сыанатыттан 40%-нын дьаһалта төлөөн, өйөбүл оҥорор. Бу 40% үп аҥара улуус дьаһалтатын, аҥара нэһилиэк дьаһалталарын өттүттэн оҥоһуллар. Маннык бырагырааманан 2025 сылтан үгүс олохтоохтор туһаннылар уонна көмө, өйөбүл улахан туһалааҕын бэлиэтииллэр. Ким эрэ мантан сиэттэрэн, бэйэтин салгыы кэтэх хаһаайыстыбатын кэҥэтэр, сайыннарар, дьарыгырар.
Аны “Дьиэ кэргэн биригээдэтин өйөбүлэ” (“Поддержка семейных бригад”) диэн анал бырагыраама эмиэ үлэлиир. Ол аата чуолаан, сайыҥҥы өттүгэр дьиэ кэргэттэр оҕолору кытыннаран үлэҕэ-хамнаска, тыа хаһаайыстыбатыгар дьарыктыылларыгар улуус өттүттэн үп-харчы көрүллэр. Кинилэр оҕолору ыланнар, хаһаайыстыбаҕа дуу, көннөрү хайа баҕарар үлэҕэ көмөлөһүннэрэллэригэр кыах биэрэбит. Кинилэр ол үбүнэн оҕолору биһириэхтэрин сөп”, – диэн улуус баһылыгын социальнай боппуруостарга солбуйааччыта Егор Протопопов билиһиннэрбитин сэҥээрэ, хайгыы иһиттибит.
“Система долговременного ухода” федеральнай бырайыак өрөспүүбүлүкэ 4 улууһугар – Чурапчыга, Тааттаҕа, Нам, Горнай улуустарыгар киирэн турар. Онтон быйылгыттан Сунтаар уонна Мэҥэ Хаҥалас улуустарыгар олоххо киирэн үлэтин саҕалаата.
Бу бырагыраама хайдах үлэлиирий? Дьонтон киирбит сайаапканан уонна испииһэгинэн үлэлиибит. Манна икки исписэлиис-эспиэрдээхпит, кинилэр ыалга тиийэн, тустаах киһини көрөн-истэн, аҥкыата толороллор уонна “уровень нуждаемости” быһаараллар. Бу 1-кы, 2-с, 3-с диэн категорияҕа арахсар. Онно сытар киһи хайдах-туох көрүүгэ-истиигэ, өҥө ханнык көрүҥэр наадыйарын быһаараллар. “Көмөлөһөөччү” диэн ыарыһаҕы көрөр-истэр киһи бэнидиэнньиктэн бээтинсэҕэ диэри, оттон социальнай үлэһит нэдиэлэҕэ иккитэ сылдьар. Социальнай үлэһит бородууктатын, эмин аҕалар, дьиэ иһинээҕи кыһалҕаны быһаарар эбит буоллаҕына, көмөлөһөөччү үлэһит ыарыһаҕы тус бэйэтин көрүү-харайыы өттүгэр (тус гигиена) үлэлэһэр. Түөһэйээри гыммыт буоллаҕына дьарык эмиэ ыытар.
Бу пилотнай бырайыак саҥа сүүрээн буолан, нэһилиэнньэ бастаан наһаа ылымматаҕа, өйдөөбөтөҕө. Онтон билигин бэйэ-бэйэлэриттэн истиһэннэр “олус наадалаах өҥө эбит” диэн өйдөөтүлэр. Санаан көрүҥ, 3 оҕолоох ийэ, кини көрүүтүгэр инсуллаабыт ийэтэ баар. Ийэ оҕолорун көрүөн-истиэн, үлэлиэн эмиэ наада. Маннык түгэҥҥэ бу бырайыак олус наадалаах эбит диэн өйдөөтүбүт”, – диэн социальнай көмүскэл улуустааҕы управлениетын салайааччыта Людмила Петрова кэпсиир.
Людмила Ивановналыын “Школа ухода” анал кэбиниэккэ киирэбит. Туттарга аналлаах тэрил арааһа баар.
“Манна “Старость в радость” аһымал пуондаттан ыарыһахтары чөлүгэр түһэрэргэ (реабилитация) тэхиньиичэскэй тэриллэри ылбыппыт. Маны биһиги 47 көрөр-истэр тэрилгэ наадыйар дьоммутугар биир сылга болдьохтоон уларсабыт. Көрөргүт курдук, саамай киэҥник наадыйар тэриллэринэн – бу сытар ыарыһахха аналлаах орон буолар” – диэн тэриллэри көрдөрөн, быһааран биэрэр.
“Лебедь” аһымал пуонда үлэтин хайысхата киэҥ
(Нам бөһүөлэгэ, Степан Платонов уул., 14/1, Этот адрес электронной почты защищён от спам-ботов. У вас должен быть включен JavaScript для просмотра. төл.: 8922 019 07 62)
Надежда Прокопьева, 1-кы Хомустаах нэһилиэгэр 7-с сылын социальнай үлэһитинэн үлэлиир. Кини көрөр-истэр кырдьаҕастарынан 88 саастаах Акулина Ильинична уонна 91 саастаах Семен Колесовтар буолаллар.
“Үлэ Кыһыл Знамята” уордьан кавалера Акулина Ильинична бэйэтин сааһыгар сөбө суох сэргэх сэбэрэлээх, тыллаах-өстөөх эбит. “Биһиги ыал 62-с сылбытын бииргэ олоробут. Мин үйэм тухары математика, кэргэним физкультура учууталынан үлэлээбиппит. Бэйэм Дьааҥы Адыаччытыгар учууталлыы сылдьан, 45 сааспар “Үлэ Кыһыл Знамята” уордьанынан наҕараадаланан турабын.
Былырыыҥҥыттан бэйэбитин кыайан көрүммэт буолан, уустук соҕустук олорбуппут. Кыыспыт Томпо Кириэс Халдьаайытыгар олохсуйан олорор, 37-с сылын оскуолаҕа учууталлыыр. Биһигини бэйэтигэр көһөрөн илдьэ бараары массыыналаах кэлэ сылдьыбыта. Оҕонньор барартан акаастаммыта. Кинини хаалларан, мин хайдах соҕотоҕун барыамый, ол иһин хаалбыппыт. Ону кыыспыт бу социальнай көмүскэл управлениетыгар кэлэ сылдьан балаһыанньабытын кэпсээбитигэр, хата, социальнай үлэһити сыһыараннар, сүрдээҕин абыранныбыт. Наһаа үчүгэйдик кыстааммыт үөрүүбүт улахан. Онон маннык абыраллаах сулууспа баар эбитин бэйэбитинэн билэн астынныбыт. Социальнай үлэһиттэрбитигэр биһигини наһаа үчүгэйдик көрөн-истэн сылдьалларыгар махтанабыт. Былырыын сатаан саҥарбат, аһаабат, туруубканан аһыыр киһи этим. Билигин киһи “түксү,тохтоо” диэҕэр дылы саҥарар буоллум. “Киһи барахсан настарыанньатынан” диэн мээнэҕэ эппэттэр ээ...
Бэйэбит си-дьүгээр олорбоппут – дуобаттыыбыт, саахыматтыыбыт, хабылыктыыбыт, хаамыскалыыбыт, сэргэхпит, үөрэ-көтө сылдьабыт” – дэһэллэр ытык кырдьаҕас Колесовтар ыал. Аарыма саастаах ытык дьон үөрбүт, дьолломмут сирэйдэрин, махтал тылларын истэртэн ордук үрдүк наҕараада туох баар буолуой, дьон туһа диэн үлэлии-хамсыы сылдьар социальнай эйгэ үлэһиттэригэр?!
Мария Дьяконова, “Лебедь” аһымал пуонда дириэктэрэ:
-- 2015 сыллаахха тэриллибиппит. Сыллата улахан улуус буоларбыт быһыытынан доруобуйаларынан хааччахтаах (ОВЗ) уонна инбэлиит оҕолор ахсааннара элбиир. Маннык оҕолордоох дьиэ кэргэҥҥэ психологическай, методическай өттүнэн көмөлөһөөрү уонна оҕолорбут социальнай өттүнэн адаптацияны баралларыгар ананан тэриллибиппит.
Бары билэргит курдук, кэмиэрчэскэйэ суох тэрилтэ грант эрэ нөҥүө үбүлэнэн үлэлиир-хамныыр кыахтаах. Оччолорго гражданскай уопсастыба институттарын сайыннарыы министиэристибэтэ баара. Кини үбүлээн, биһиги “коррекционно-развивающий кабинет” диэн ааттанан тэриллибиппит. Манна логопедтар, уйулҕаһыттар үлэлииллэр. Оҕолорго логопедическай, методическай көмө оҥоһуллар. Кыһыҥҥы өттүгэр манна сылдьаллар, оттон сайынын инклюзивнай лааҕыр арыйан үлэлэтэбит. Бастаан арылларбытыгар Дьокуускайдааҕы “Харысхал” аһымал пуондата күүс-көмө буолбута. Билигин бэйэбитин бэйэбит быһаарынар тэрилтэ буоллубут.
Манна төрөппүттэр оҕолорун кытта кэлэн дьарыктаналлар. Оттон улахан, 12-тэн 16 саастарыгар диэри оҕолор лааҕырга хоно сылдьан дьарыктаналлар. Бу улахан уопут буолар.
2022 сыллаахха СӨ Үлэҕэ уонна социальнай сайдыыга миниистирэ Е.А.Волкова өйөбүлүнэн, кырдьаҕастары көрөргө-истэргэ анаан “Социальное обслуживание на дому” диэни тэрийбиппит. Бу – үлэбитигэр улахан хардыы буолбута. Үлэлииргэ анал сэртипикээт ыламмын, билигин 39-40 аҕам саастаах дьону дьиэлэринэн сылдьан көрөбүт-истэбит. Онон 13 үлэһиттээх Нам улууһун 7 нэһилиэгин хабаммыт, “Лебедь” аһымал пуонда ааттанан, үлэлии-хамсыы олоробут.
Бу 11 сыл устата кыракый тэрилтэбит улаатан, кэҥээн үлэлии олоробут. Бүгүн аан бастаан тоҕуоруһа мустубут элбэх суруналыыстарга улахан махтал. Кинилэр биһиэхэ хаһан да кэлбэтэхтэрэ. Биһигини улаханнык билбэттэр, ол иһин бэйэбитин “бойцы невидимого фронта” диэн ааттыыбыт уонна “Твори добро, ради будущего” диэн бириинсибинэн үлэлии-хамсыы сылдьабыт. Үлэбит кыра оҕолору кытта үлэттэн саҕаламмыт буоллаҕына, билигин кырдьаҕастары эмиэ хабан, ыытар үлэбит ыыра кэҥээтэ.
Иннибитигэр ситиһиэхтээх сыалбыт элбэх. Оҕолорбут кэлэллэр, төрөппүттэрбит махтаналлар. Биһиэхэ Дьокуускай куораттааҕы “Берегиня” дьиэ кэргэҥҥэ көмөлөһөр элбэх хайысхалаах киин филиала үлэлиир. Былырыын “Комплексная мера поддержки РС(Я)” диэн инбэлиит оҕолор граннарын сүүйэммит, 1 500 000 суумалаах тэриллэри ылбыппытын көрөҕүт. Манна оҕолор кэлэннэр дьарыктаналлар.
Билиҥҥи туругунан улуус үрдүнэн 178 – инбэлиит, 400-чэ кэриҥэ – доруобуйаларынан хааччахтаах оҕолор бааллар.
Сайыҥҥы өттүгэр 65-тии киһилээх биирдии нэдиэлэлээх кырдьаҕастар лааҕырдарын арыйан үлэлэтэбит. Манна барытыгар сыл аайы грант сүүйэбит. Инньэ гынан гранынан эрэ олоробут. Билигин 210-ча кырдьаҕаһы суруйан олоробут. Онон оҕолорго уонна аҕам саастаах дьоммутугар тэрийэр лааҕырбыт Намнааҕы педколледж уопсайыгар тэриллэн үлэлиир. Колледж дириэктэрэ Е.В.Никитина биһиги попечительбит буолар. Ыытар үлэбитигэр, олоххо киллэрэр идиэйэбитигэр барытыгар ис сүрэҕиттэн көмөлөһөр.
Быйыл улуустааҕы үөрэх управлениета (нач. М.С.Игнатьева, кини солбуйааччыта С.С.Коротова) сылаас, сырдык дьиэлэригэр буор босхо киллэрэн, икки киэҥ хоһунан үлэлии-хамныы олоробут. Урукку өттүгэр бэйэбит күүспүтүнэн куортамҥа уларсан үлэлиирбит. Онон түгэни туһанан кинилэргэ махталбыт улахан. Манна улуус оҕолоро бары кэлэллэр.
Валерия Курчанова, төрөппүт: “Мин оҕом манна хаһыс да сылын, 4 сааһыттан саҕалаан сылдьар. Кини тылыгар кэһиллиилээх, дорҕооннору сатаан саҥарбат. Сөбүлээн аҕай сылдьабыт. Алена Николаевна логопед быһыытынан наһаа үчүгэйдик дьарыктыыр. Быйыл 1-кы кылааһы үөрэнэн бүтэрдэ”.
Журавлевич кафета...
Нам бөһүөлэгин килбэйэр киинигэр, тохтобулга баар кафеҕа киирэбит.
Тус дьыалатын социальнай хантараак көмөтүнэн арынан, үлэлии олорор 3 оҕолоох эдэр ыал аҕата, урбаанньыт Анатолий Журавлевичтыын кэпсэтэбит. “2024 сыл балаҕан ыйыгар 300 тыһ.суумалаах социальнай хантараакка киирсэн, кафебар наадалаах тэриллэри ылбытым. Бэйэм “технолог производственной переработки сельскохозяйственной продукции” идэлээх буоламмын ас эйгэтигэр сыһыаннаахпын. Эрдэ пуобарынан үлэлии сылдьыбытым. Манна улуустааҕы социальнай харалта управлениетын өттүттэн сүрдээҕин өйөбүл, күүс-көмө буолбуттара. Үлэһиттэрдээхпин, симиэнэнэн үлэлиибит. Киин сиргэ турар буоламмыт дьон сылдьыыта үчүгэй, дьиэҕэ эмиэ тиэрдэн биэрэбит”, – диэн киэн тутта кэпсээбитин сэҥээрэ иһиттибит.
Социальнай хантараагы туһанан, бэйэ оҥорон таһаарар бородууксуйатынан хааччыныҥ!
1-кы Хомустаах бөһүөлэгэр элбэх оҕолоох Мария, Петр Муксуновтар тэлгэһэлэригэр астаран тиийэбит.
-- “Тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктаммыппыт ыраатта. Былырыын 400 тыһ.суумалаах социальнай хантараак ыламмыт, Үөдэй бөһүөлэгин А.Б.Бережнева хаһаайыстыбатыттан 3 ынах уонна тыһаҕас ыламмыт, сүөһүбүтүн эбиммиппит. Быйыл тыһаҕаспыт төрөөтө. Ынахтарбыт төрөөтүлэр. Австралийскай аҥардаах боруода ынахтар. Инньэ гынан боруода ньирэйдэр төрөөннөр, үөрүүбүт муҥура суох. Ынахтарбытыттан үүт бөҕөтө ыы олоробут. Бэйэбит сиирбит-аһыырбыт таһынан, оҕолорбутугар ыыталыыбыт уонна атыыга таһаарабыт.
30-ча сүөһүлээхпит, онтон 9 ыанар ынах. Нэһилиэкпитигэр “Дайар” кэпэрэтиипкэ 3 сылгылаахпыт. Бэйэбит “Арыы Тиит” диэн сайылыктаахпыт. Онно 2 гаа курдук сиргэ хортуоппуй олордобут.
Уопсайынан социальнай хантараак диэн баара наһаа үчүгэй. Онон мин эдэр ыалларга “Маннык хантараагы туһанан, бэйэ оҥорон таһаарар бородууксуйатынан хааччыныҥ. Ол барыта бэйэҕитигэр эбии дохуот буолар” диэн сүбэлиэм этэ.
Элбэх оҕолоох дьиэ кэргэн буоламмыт, быйыл биир улахан үөрүүбүт – “5-тэн элбэх оҕолоох ыал дьиэнэн хааччыллыытын” бырагырааматыгар, 13 сыл кэнниттэн уочараппыт дьэ кэлэн, куоракка 2 хостоох кыбартыыра ылынныбыт. Устудьуон оҕолорбут олоруохтара. Онон түгэни туһанан, социальнай сайдыыга министиэристибэтигэр улахан махталбытын тиэрдэбит. Дэриэбинэ дьоно улахан хамнастаах үлэтэ суохпут, онон хайдах даҕаны ипэтиэкэ кирэдьиитигэр кыайан хапсыбаппыт. Онон бириэмэтигэр саамай наадалаах көмөнү судаарыстыбаттан ыламмыт, үөрүүбүт улахан.
2019 сыллаахха өрөспүүбүлүкэтээҕи “Тыа сирин дьиэ кэргэнэ” күрэххэ, бэйэбит кэтэх хаһаайыстыбабытынан кыттан 2-с миэстэни ылан турабыт. Үлэҕэ оҕолорбутун кыра эрдэхтэриттэн үөрэтэбит. Онон тыа сирин үлэтиттэн иҥнэн-толлон турбат үлэһиттэр. Урукку сылларга өссө оҕолорго оҕуруот үлэтигэр сыһыаннаан сайыҥҥы лааҕыры тэрийэн үлэлэтэр этибит.
Бэйэм оҕуруотунан дьарыктаммытым 30-тан тахса сыл буолла. Тэлгэһэбитин сибэкки арааһынан киэргэтэн кэбиһэрбитин сөбүлүүбүн. Ийэм “Нам” сопхуоска агрономунан үлэлээбитэ. Билигин арассаада арааһын олордон, атыылыыбын.
Хотоннорун тимир лииһинэн бүрүйбүттэрин көрөн, интэриэһиргээн ыал аҕата Петр Петровичтан ыйыталаһабын: “Хотон олох сиигирбэт, мэлдьи кураанах. Бастаан изоверынан, онтон изоспаннаан баран тимир лииһинэн бүрүйбүппүт 14 сыл буолла. Муостата төгүрүк мастартан оҥоһуллан, ынахтар сыттахтарына инчэйбэттэр, саах буолбаттар”.
Түмүккэ
Икки өттүттэн туһалаах, астык сырыы буолла. Биир күннээх сырыыбыт “чыычаах түннүгүнэн элэс гынан ааһарыныы”, элэгэлдьийэн ааһа оҕуста. Маннык миэстэтигэр сырыылар, тыыннаах көрсүһүүлэр, билиҥҥи чэпчэкитэ суох олохпутугар олус наадалаахтарын, сырыттаххына эрэ өйдүүгүн, сыаналыыгын. Көрдөрөр-иһитиннэрэр эйгэ нөҥүө норуокка дьиҥнээх иһитиннэриилэр маннык түгэннэртэн тахсаллар. Дьон-сэргэ үксэ социальнай хайысха өттүттэн туох көмө оҥоһулларын, бырагыраамалар баалларын билбэттэрэ баар суол. Инникитин социальнай эйгэ курдук норуокка саамай наадалаах хайысханы кытта өссө интэриэһинэй сырыылар тохтообокко бара туралларыгар тус бэйэм баҕарабын.
