От ыйын ортотуттан Саха сирин киин уонна хоту улуустарыгар хас да күннээх дохсун курулас ардах түстэ. Ол түмүгэр Өлүөнэ, Алдан, Бүлүү, Дьааҥы уонна Халыма курдук улахан өрүстэр тардыыларыгар сытар улуустар ууга уһуннулар, күүскэ эмсэҕэлээтилэр.
Бу сырыыга улахан уу киһи үөйбэтэх-көһүппэтэх өттүттэн, мэҥэ халлаантан саба түһэн, ордук Сунтаар, Үөһээ Дьааҥы, Эбээн Бытантай, Муома, Ленскэй уонна Өлүөхүмэ улуустарын дьонун-сэргэтин соһуччу аймыы сырытта. Сүрдээх кылгас кэм иһигэр сүүһүнэн олорор дьиэ, оҕуруот, тиэргэн, ходуһа ууга былдьанна. Дьон сир-халлаан икки ардыгар хаалан мунчаарда.
Аан бастаан дохсун ардах, арааһа, Сунтаарга түспүтэ. Биир үтүө сарсыарда ол иэдээн туһунан сонун социальнай ситимнэринэн күүскэ тарҕаммыта. Дьиҥэ, ити иннинэ ыһыахтыы, үөрэ-көтө аҕай сылдьыбыттара, бэл, Олоҥхо дойдутун ыһыаҕын күөх экирээҥҥэ көрбүппүт. Онтон, дьэ, от ыйын 13 күнүттэн күүстээх самыыр соһуччу сатыылаабыта. Баара-суоҕа биэс күн иһигэр түөрт ыйдааҕы нуорма уу түспүтэ! От ыйын 19 күнүгэр улууска ыксаллаах быһыы-майгы биллэрбиттэрэ. 150 тиэргэн, 76 олорор дьиэ ууга устубута, 498 киһи, ол иһигэр 300-чэкэ оҕо эрэйгэ түбэспитэ.
Онтон, өр-өтөр буолбатаҕа, от ыйын 21–25 күннэригэр күүстээх ардах Дьааҥы өрүс төрдүгэр курулаччы түспүтэ. Дулҕалаах, Сартаҥ уонна Бытантай нэһилиэктэрэ, онтон Верхоянскай куорат утуу-субуу ууга барбыттара. Ол курдук, Верхоянскай куоракка – 16, Сайдыыга – 21, Боронукка – 26, Суордаахха – 18, Дулҕалаахха 14 олорор дьиэ улаханнык эмсэҕэлээбитэ. Уопсайа улуус үрдүнэн 262 олорор дьиэҕэ уу киирбитэ.
Онтон курулас ардах сир-сир аайы аата-ахсаана суох түспүтэ, бэл диэтэр, атырдьах ыйын саҥатыгар Дьокуускай куорат ууга тимирэ сыспыта. Билигин өрөспүүбүлүкэҕэ бу дохсун самыыр содулун, хоромньутун ааҕан-суоттаан, олоҕу-дьаһаҕы чөлүгэр түһэриигэ үлэлии-хамсыы сылдьаллар.
Маныаха халаан уута ураты улахан охсууну Саха сирин тыатын хаһаайыстыбатыгар, ордук хонуу үлэһиттэригэр оҥордо. Хас да улуус отчута хара көлөһүнүнэн бэлэмнээбит сүүһүнэн туонна ото ууга былдьанна, сытыйан-ымыйан хаалла. Онон билиҥҥитэ сорох улууска, быһата, хороҕор муостаах, сыспай сиэллээх кыстыгын дьылҕата халлааҥҥа ыйанан турдаҕа. Онуоха бүгүҥҥү балаһыанньаны, халаан уутуттан ордук күүскэ эмсэҕэлээбит улуустартан быһаччы ыйыталастыбыт.
Кэскил Ефимова, Үөһээ Дьааҥы улууһун тыатын хаһаайыстыбатын салаатын салайааччы:
– От ыйын саҕаланыаҕыттан ардах буолан, дьоммут хойутаан, о.э. “Абааһы мунньаҕын” кэнниттэн, окко киирбитэ. Онуоха аны халаан уута моһуоктаан, от үлэтэ тохтообута. Уопсайа 4475 гаалаах ходуһа ууга былдьаммыта. Өскөтүн улууспут 17 нэһилиэктээх эбит буоллаҕына, 14 нэһилиэк сирэ-уота ууга барбыта.
Быйыл от былаана 8788 туонна этэ. Онтон 4239 туоннаны бэлэмниэхпит дии саныыбын, о.э. 51,8 % толоруохпут диэн сабаҕалыыбыт. Мобильнай биригээдэлэринэн 500 туоннаны уонна атын улуустартан 1000 туоннаны атыылаһан тиэйтэрэр былаан баар.
Атырдьах ыйыгар халлааммыт син туран биэриэх курдук. Онон дьоммут ходуһаларын “ньиккэрийэн”, уутун түһэрэ-түһэрэ оттуу сатыыллар. Хомойуох иһин, Боронук нэһилиэгин ходуһалара ууттан кыайан босхоломмотулар. Онон 28 кэтэх хаһаайыстыба Остуолба нэһилиэгин Улахан Сыһыытыгар киирэн оттуу сылдьар. Ону кытта Улахан Сыһыыга (Верхоянскай куораттан 5 км тэйиччи сиргэ) “Алгыс” диэн улууска биир ынах сүөһүнү иитэр улахан кэпэрэтиип 5 киһилээх биригээдэтэ үлэлиир.
“Алгыс” уопсайа 100 ыанньыктаах, быйылгы төрүөхтүүн холбуу 240 сүөһүлээх. Отун былаана – 350 туонна. Сыл аайы күүлэй тэрийэллэр, ол курдук, атырдьах ыйын 7-8 күннэригэр бастакы күүлэй буолбута. Ону таһынан кинилэри өйөөн уонна дьону көҕүлээн, улуус дьаһалтата улахан тэрилтэлэргэ субуотунньуктары тэрийдэ. Ґлэһиттэр чэппиэр, бээтинсэ уонна субуота ахсын кыраапыгынан оттуу таҕыстылар. Онтубут тэрилтэлэргэ күрэхтэһиилээх буолбута. Күн аайы субуокка-хаһыат толоруллубута, хайа тэрилтэ хас киһилээх тахсыбыта, төһө гааны охсубута, харбаабыта – барыта бэчээттэнэн тахса турбута.
Ходуһаҕа 979 киһиэхэ тиийэ отчут таҕыста, о.э. 397 звено оттоото.
– Дьон санаата хайдаҕый?
– Дьон син настарыанньалаах. Өскөтүн халаан уутун саҕана, сүөһүбүн эһэбин эбэтэр көҕүрэтэбин диир киһи элбэх буоллаҕына, билигин толкуйдуур киһи элбээбит. Уопсайа быйылгы кыстыкка 1600 ынах сүөһүнү, 6555 сылгыны киллэрэр былааннаахпыт.
– Уматыгынан хааччыллыы хайдаҕый?
– Биһиги нэһилиэктэрбит үксэ улуус кииниттэн олох тэйиччи сыталлар, суоллара кыһынын эрэ баар, сайынын бөртөлүөт эбэтэр мотуордаах оҥочо эрэ сылдьар, ол иһин кыһынын иһиттээх бэнсиини эрдэ аҕалан кэбиһэллэр, ол уматык баар.
Владимир Семенов, Ленскэй улууһун тыатын хаһаайыстыбатын салаатын салайааччы:
– Бу сайын Ленскэй улууһугар Витим бөһүөлэгэр Яцюкевич А.С. диэн бааһынай хаһаайыстыбалаах киһи ордук күүскэ сайыҥҥы ардах уутуттан эмсэҕэлээтэ. Хаһаайыстыба 2,5 гектар кэриҥэ хортуоппуйдаах бааһыната бүтүннүү ууга бара сырытта. Сирэ-буора үлтү сытыйан, билигин онно туһаҕа тахсыах айыылаах биир да умнас хортуоппуй хаалбата. Барыта сытыйан-ымыйан хаалла. Аны туран, 19 гектардаах бааһынаҕа эбиэс, нэчимиэн, сэлиэһинэй үүннэрбитэ. Онто эмиэ ууга барбыта. Биир туораах бурдук хаалбата. Онон көннөрү сүөһү аһылыгар бэлэмниэм диэн оттуу сылдьар. Охсубут отун эргитэ-урбата, куурда сатыыр да, ардах кэлэн мэһэйдээн иһэр. Бу хаһаайыстыба 15 ынах сүөһүлээх, 8 сылгылаах. Балары кыстатыан наада. Онон билиҥҥитэ оттуу сылдьар.
Уопсайынан, улууска өрүс сүнньүнэн сытар бастыҥ ходуһаларбыт бары кэриэтэ ууга былдьана сырыттылар. Холобур, Хамра диэн аччыгый бөһүөлэккэ күүскэ халааннаабыта.
Оттон батамайдар отторун дэлби ардахха былдьатан, хаачыстыбата лаппа мөлтөөтө. Инньэ гынан анаалыска ыыппыппыт. Бэтинчэҕэ Нүүйэ үрэх уута мэһэйдэһэн, “Аартык” ХЭУо улахан тиэхиньикэтин арыыга кыайан таһаарбакка сылдьар. Балар эмиэ улахан былааннаахтар. Арыыга оттууллар.
Онон быйыл оппут хаачыстыбата биллэ мөлтөх буолар чинчилээх. Анаалыс түмүктэрин күүтэбит. Ороскуоту, хоромньуну ааҕан-суоттаан, Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтигэр аак оҥорон ыыппыппыт. Билигин улуус төһө окко, сүөһү аһылыгар эбии наадыйара чопчулана илик. Тоҕо диэтэххэ, хаһаайыстыбалар ходуһаҕа сылдьаллар, от үлэтэ үгэннээн турар. Ол гынан баран син биир көмө наада буолуо дии саныыбыт.
Григорий Готовцев, Сунтаар улууһун тыатын хаһаайыстыбатын управлениетын начаалынньыгын солбуйааччы:
– Быйыл Сунтаар улууһугар ураты дохсун ардахтаах буолла. Онтон сиэттэрэн, намыһах сиргэ баар бастыҥ ходуһаларбыт ууга былдьана сырыттылар. Бэл, ыаллар олорор дьиэлэрэ, тиэргэннэрэ, оҕуруоттара ууга баран тураллар. Ол курдук, Бүлүүбүт, күөллэрбит, үрэхтэрбит киэлилэриттэн эмискэ тахсан, ыксата сырыттылар.
Бастаан утаа “ходуһа 70 %-на ууга барда” диэн ааҕыллыбыта. Алдьархай буолбута. Күндэйэ, Арыылаах, Бордоҥ, Кириэстээх, Кутана, Маар Күөл курдук улахан нэһилиэктэр ордук күүскэ эмсэҕэлээбиттэрэ. Билигин балаһыанньа син көннө, уу тарда турар эрээри, хотоол сиргэ син биир уу олорон хаалла, онон ходуһа 35 %-на билигин да ууга сытар.
Дьиҥэ, от үлэтэ бэркэ саҕаламмыта. Халлаан да үчүгэйэ, өлгөм үүнүү баара. Ону баара, соһуччу ардах былааны барытын ыста. Оппут хаачыстыбата да лаппа мөлтөөтө. Үһүс эрэ суортаахха киирсэрэ буолуо.
Ол да буоллар дьоммут санааларын түһэрбэттэр. Атырдьах ыйыгар улуус баһылыгын кытта отчуттарга тахса сылдьыбыппыт. Настарыанньа отой бойобуой этэ. Дьоммут күһүн хойукка диэри оттуур санаалаахтар. Бэнсиин, сэлээркэ боппуруоһа сааһыланан, былаанынан бэриллэр. Онон улуус былаана 70-80 % туолуо диэн сылыктыыбыт. Билиҥҥитэ былааммыт аҥаарын куоһаран олоробут. Ол гынан баран ыалларбытыттан – ньурбалартан – син биир от атыылаһарбыт буолуо. Инньэ гынан билигин ким төһө окко наадыйарын чуолкайдыы, кээмэйин быһаара сылдьабыт, көмө көрдөөрү. Тиэйии-таһыы өттүгэр көмөлөһөллөрө буоллар диэн баҕалаахпыт.
– Сүөһүлээх дьон санаата хайдаҕый? Күһүн сүөһүнү-сылгыны туттар саҥа-иҥэ баар дуо?
– Оннук саҥа-иҥэ соччо суох. Дьон санаата бөҕөх. Хаһаайыстыбалар бары сүөһүлэрин тутан хаалар былааннаахтар. Ол туһугар күнү-дьылы баттаһа, ходуһаҕа түбүгүрэллэр.
* * *
ТХМ иһитиннэрэринэн, быйыл сүөһү аһылыгын бэлэмнээһиҥҥэ 37 мөл.солк. көрүллүбүт. Суһал ыстаап тэриллэн күннэтэ балаһыанньаны кыраҕы хараҕынан кэтии олорор.
Атырдьах ыйын ортото Үөһээ Дьааҥы боппуруоһунан ТХМ-ҥа улахан мунньах тэриллибитэ. Мунньаҕы Арассыыйа бэрэсидьиэнигэр Саха сирин бастайааннай бэрэстэбиитэлэ, СӨ Бырабыыталыстыбатын Бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы Андрей Федотов иилээн-саҕалаан ыыппыта. Манна Андрей Сандаминович “Үөһээ Дьааҥы улууһугар сүөһү, сылгы бигэ кыстыгын хааччыйыҥ” диэн күүскэ сорудахтаабыта. Онон дьааҥылар кыһалҕалара быһаарылларыгар эрэнэбит. Атын да улуус отчуттара, күнү-дьылы сөпкө туһаннахтарына, балаһыанньаны биллэ тупсарыахтарын сөп. Онуоха СӨ салалтата көмөлөстөҕүнэ, кыстыкка син этэҥҥэ киириэ этилэр...
Илья ОКОНЕШНИКОВ.
