От ыйын 18 күнүгэр, Нам улууһун Никольскай бөһүөлэгэр Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа, стахановец, XX үйэҕэ илиинэн оттооһуҥҥа чөмпүйүөнэ В.И. Охлопков-Түөһэй Баһылай төрөөбүтэ 110 сылыгар аналлаах саха хотуурунан от охсуутугар “Күүлэй-2025” өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэх үрдүк таһымҥа ааста.
Хотуурунан охсору соччо көрбөтөх буоламмын, тэрилтэбиттэн хомондьуруопка ылан, анаан-минээн тиийэ сырыттым уонна олох кэмсиммэтим. Оннук киһини кэрэхсэтэр, интэриэһи тардар бэрт күүлэй буолан ааста. Халлааммыт даҕаны туран биэрэн абыраата.
Сүрүн бириис – ынах этэ
Саха хотуурунан охсуу күрэҕин П.И. Сивцев аатынан Намнааҕы устуоруйа уонна этнография түмэлин (дир. А.И. Копырин) үлэһиттэрэ улууска иккис төгүлүн, өрөспүүбүлүкэ таһымыгар аан бастаан тэрийдилэр. Кыттааччылар былыргы саха хотуурунан охсоллоро – күрэх сүрүн ирдэбилэ. Күрэххэ барыта 7 киһи кытынна. Ол курдук, Дьокуускайтан – Семён Кривогорницын, Үөһээ Бүлүүттэн – Егор Тумусов, Нам бөһүөлэгиттэн – Рустам Фёдоров 15 саастаах уола Саянныын, 1-кы Хомустаахтан – Андрей Винокуров, Хамаҕаттаттан Октябрь Герасимов уонна Руслан Захаров кытыннылар. Күүлэй сүрүн бирииһэ – ынах этэ.
Зинаида НЕРАТОВА (В.Охлопков төрөппүт кыыһа):
– Бииргэ төрөөбүт 15-пит. 10 кыыс, 5 уол. Бүгүҥҥү күүлэй аҕабыт аатыгар ыытылла турарыгар махтанабыт. Күрэххэ ким кыахтаах, дьоҕурдаах, сатабыллаах, тулуурдаах ол кыайдын. Аҕабыт 1941 сыллаахха сэриигэ барбыта уонна 1946 сыллаахха эргиллэн кэлбитэ. Ленинград оборуонатын кыттыылааҕа. Улуу Кыайыыны Рига куоракка көрсүбүтэ. Аҕабыт 20-с үйэҕэ Нам улууһун чулуу охсооччута этэ. Кини аатынан Нам улууһугар икки төгүл илиинэн охсууга күүлэй күрэҕэ ыытыллыбыта. Бүгүҥҥү күрэх сүрүн бирииһин – сүөһүнү –Түөһэй Баһылай сиэнэ Альберт Алексеев туруорда.
Е.Ярославскай аатынан Саха түмэлэ “Хотуур – тэлэр дьарыгым” көһө сылдьар быыстапканы аҕалан туруорбута интэриэһи тарта.
Сэбиэдиссэй М.Стручкова кэпсииринэн, бу түмэлгэ 167 илии хотуура хараллан сытар.
Тимири уһаарыы ыччат интэриэһин тардар
Күүлэй Никольскай бөһүөлэ-гиттэн чугас сытар алааска ыытылынна. Бу күн тимир уустара болгуо тимири уһааран таһаарар устуоруйа суолталаах күннэрэ эмиэ буолла. Тимир уустара эрдэттэн кэлэн, кирпииччэ оһоххо тимирдээх тааһы кутан, уһаарбыт дьикти түгэннэригэр түбэһэн, көрөбүн-истэбин. Икки уоллаах кыыс үлэ үөһүгэр кыттыһа сылдьалларын “инникилээх тимир уустара сылдьаллар дуу” диэн сэҥээрэ, хайгыы көрөбүн.
Айталаана ПУХОВА, 20 саастаах, ХИФУ 4-с кууруһун устудьуона, Уус Алдан Майаҕаһыттан сылдьар тимир уһаарааччы:
– Аан бастаан дойдубар, Уус Алдаҥҥа, тимири уһааралларын көрбүтүм. Онтон ыла тимир уһаарыытынан дьарыктаммытым номнуо 11 сыл буолла. Бэйэм ХИФУ-га химик идэтигэр үөрэнэбин. Оскуолаҕа 9-с кылааска үөрэнэ сылдьан, “химик-технолог” буолар эбиппин диэн быһаарыммытым. Тимир уһаарыытынан дьарыктаныахпын баҕараммын, хамаанда тэринэн кэлэн, Намҥа олоҥхо ыһыаҕар уустар күрэхтэригэр кыттыбытым. Онно кыттан, хаачыстыбабытынан кыл мүччү 4-с миэстэ буолан хаалбыппыт. Тимир уһаарыыта – олоҕум устун арыаллыыр “хобби” курдук идэм. Былырыын “10 сылы быһа тимири уһаардым уонна тоҕо тугу да оҥорон таһаарбаппыный” диэн санааттан быһах, сүгэ оҥорор буолбутум биир сыл буолла.
Артем АЛЕКСЕЕВ, 1-кы Хомустаахтан сылдьар:
– Бүгүн тимир уһаарыытыгар кытынным, сөбүлээтим. Билигин саха быһаҕын оҥоро сылдьабын. Икки сыл анараа өттүгэр учууталым “быһах оҥорон көрүөххүн баҕарбаккын дуо?” диэн бу дьарыкка ыҥырбыта. Былырыын 2024 сылга Туймаада ыһыаҕар оҕолор күрэхтэригэр кыттан бастаабытым. Быйыл оскуоланы үөрэнэн бүтэрдим. Салгыы авиационнай училищеҕа мэхээнньик идэтигэр туттарсар санаалаахпын.
Михаил БАИШЕВ, Намтан сылдьар норуот маастара, тимир ууһа:
– Саха хотуурунан оту охсуу күүлэйэ буола турар. Болгуо да хотуур баар, ыстаал (булат) да хотуур баар. Өбүгэлэрбит тимири хайдах уһааран таһаарар ньымаларын бүгүн көрдөрөн, уһаара сылдьабыт. 14 киилэ урууданы куттубут. Бу – Үөдэй тааһа, өрүс кытыытыттан булан, талан, уматан, бытарытан уһаарабыт. 14 киилэ тимир түргэнник уһаарыллар. Тимиртэн болгуону төрөтөн таһаарыахтаахпыт. Төһөнү оҥорон таһаарарбыт бакаа биллибэт. Ол болгуону эллээн, саха быһаҕын, хотуурун, кыптыыйын оҥорон таһаарабыт.
Бу дьарыкка эдэрдэри сыһыаран, үөрэтиэххэ наада. Лааҕыр тэрийэн. Оччоҕуна дьарыктанааччы да, кыттааччы да элбиэ этэ. Былырыын уонна ол иннинээҕи сылларга Туймаада ыһыаҕар тимири уһаарар лааҕырдар күрэхтэригэр Нам оҕолоро бастаан тураллар. Бу көрүҥ инникитин өссө сайдан иһиэн наада.
Александр КОПЫРИН, Намнааҕы П.И. Сивцев аатынан устуоруйа уонна этнография түмэлин дириэктэрэ:
– Василий Охлопков 110 сааһыгар аналлаах уһаарыы түмүктэнэр долгутуулаах чааһа, устуоруйаҕа хаалар түгэн тиийэн кэллэ. Барыта 14 киилэ тааһы уматтылар. Нам уустара тимири уһаарар үлэлэрин көрдүгүт. Урут суукканы быһа уһаарар буоллахтарына, билигин 4 чаас устата тимири уһааран, болгуону таһааран эллиэхтэрэ. Саха тимир уустара маннык уһааран таһааран, туттар тэриллэрин – кыптыыйы, быһаҕы, анньыыны, хотууру о.д.а. тэрили – оҥостоллоро.
Ити гынан 14 киилэ уруудаттан 2820 г болгуону уһааран ыллылар. Ол эбэтэр “1 киилэ тимиртэн биир батыйа оҥоһуллан тахсар” диэн кэпсээтилэр. Онон Түөһэй Баһылай үбүлүөйдээх тэрээһинигэр уһаарыллыбыт болгуону Никольскай сир түмэлигэр бэлэх гынан туттардылар.
Охсуллубут от сыта...
Хас биирдии кыттааччы 10 суотай сири сэрэбиэй быһыытынан ылан, тустаах миэстэтигэр баран, күрэх саҕаланар. Ол иннинэ уоллаах аҕаны бэлиэтии көрөн, чугаһаан кэпсэтэбин.
Ыал аҕа баһылыга Рустам ФЁДОРОВ:
– Биһиги Фёдоровтар дьиэ кэргэн саха хотуурунан охсуу күрэҕэр кыттаары турабыт. Уолбут Саян бүгүн аан бастаан холонон көрүөҕэ. Мин Модуттан төрүттээх Артем Христофоров болгуо тимиринэн оҥорбут хотуурунан охсоору турабын. Бу хотуурунан кини 2016 сыллаахха ыытыллыбыт күрэххэ бастыы сылдьыбыта. Хотуур бу сырыыга миэхэ түбэстэ. Оттон уолум Саян Нам түмэлигэр турбут хотуурунан охсуохтаах. Бэйэтэ уктаабыта, бүгүн бастакы сүрэхтэниитин ааһыаҕа.
Октябрь ГЕРАСИМОВ, “Күүлэй-2025” өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэх кыайыылааҕа:
– Хамаҕаттаҕа 2010 сыллаахха күтүөттүү кэлбитим. 2012 сыллаахха Чурапчытааҕы физкультура институтун бүтэрэн кэлиэхпиттэн саха-француз лиссиэйигэр учууталлыыбын. Бу хотуурбунан эрдэ, кылгас сири да буоллар, охсо сылдьыбытым. Бүгүн саҥардыы охсон иһэн, тоһутан кэбиспитим. Хата, тимир уһаара сылдьар уолаттар көмөлөһөн, оҥорон биэрдилэр.
Дьэ эрэ, былыр оту хайдах охсоллорун көрдөрдө уол оҕото. “Сус” гыннаран, эриллэн, итинник охсоллор эбит. Илии хотуурунан охсуллубат буолбутун кэннэ көрдөххө, олох былыргы охсуунан күрэхтэһии – дьэ, дьиҥнээх сахалыы күрэх.
Массыына бириистээх өрөспүүбүлүкэ таһымнаах күрэх баар буолуон сөп эбит. Мас тардыһыыта, хапсаҕай биһиги төрүт күрэхтэрбит эрээри, күрэх эрэ буоллахтара. Дьэ, бу – томороон тымныыга ынах сүөһү ииттэн, саха ууһа оҥорбут хотуурунан от охсон, саха саха буолбут төрүт дьарыга. Былыр мас тардыһааччылар, хапсаҕайдьыттар буолбакка, маннык дьон олох укулаата буолан, баччаҕа тиийэн кэллэхпит.
Василий Васильев, бассаап ситимиттэн.
Саха хотуурунан от охсуутун көрдөрүү үтүө үгэһэ
Роман Готовцев, СӨ Тимир уустарын бэрэссэдээтэлэ:
– Маннык күрэх ыытыллара наһаа үчүгэй. Эдэр ыччакка былыр өбүгэлэрбит оттуур ньымаларын көрдөрөрбүт, билиһиннэрэрбит хайҕаллаах. Маннык тэрээһин өрөспүүбүлүкэҕэ киэҥ хабааннаахтык ыытыллара буоллар диэн баҕа санаалаахпын. Көрдөрөр-иһитиннэрэр эйгэ (СМИ) үлэһиттэрэ бүтүн өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн сырдаттахтарына, эһиил кыттааччы элбиэ этэ диэн эрэллээхпит.
Александр КОПЫРИН, Намнааҕы П.И. Сивцев аатынан устуоруйа уонна этнография түмэлин дириэктэрэ:
– 1880 сылга диэри сахалар “горбуша” хотуурунан охсон кэлбиттэр. Сахалар тимири уһааран ылан, хотууру бэйэлэрэ оҥостоллоро. Дьэ, онон төрүт үгэһи тилиннэрэр инниттэн бу күүлэй тэрилиннэ.
Күүлэйбит сүрүн уратыта – өбүгэлэрбит олорон ааспыт кэмнэрин укулаатын уонна “горбуша”, ол эбэтэр саха хотуурунан от охсуутун көрдөрүү. Бу – иккис күүлэйбит. Быйыл өрөспүүбүлүкэ таһымнаах оҥордубут. Онно Чап уустара кэлэн кытыннылар. Сахалар бу хотуурунан оттообуттара, этэргэ дылы, тимир уустара баар буолуохтарыттан. 1880 сылга диэри барыта саха хотуурунан охсон кэлбиттэр. Онтон 20-с үйэ саҕаланыыта Кушнарев атыыһыт кэлэн, нуучча хотуура тарҕаммыта. Ол иннинэ сахалар болгуо тимиринэн хотууру бэйэлэрэ уһааран таһаараллар эбит.
Нам уустара бэйэлэрэ оҥорбут хотуурдарынан кытыннылар. Ким хайдах маастарыстыбалааҕа, таһымнааҕа көһүннэ. Өрөспүүбүлүкэ таһымнаах күрэхтэргэ миэстэлэһэр уолаттар хотуурдара син биир инники күөҥҥэ сырыттылар. Саха төрүт үгэһин инники күөҥҥэ тутан, бэйэлэрэ охсон таһаарбыт хотуурдарын кытыннаран, от охсубуттарыгар махталбытын тиэрдэбит.
Дьэ, бу курдук күүлэйи көрө кэлбит, сылдьыбыт ыалдьыттар саха хотуурунан от охсор уустугун, эриэхэбэйин, эргитэ-эргитэ охсоллорун көрөн сөхтүлэр-махтайдылар уонна бу күрэх өссө сайдан, киэҥ далааһыннанан ыытылларыгар баҕа санааларын тиэртилэр.
Күрэх түмүгүнэн Хамаҕатта ыччата Октябрь Герасимов кыайыылааҕынан ааттанна. Иккис миэстэни 1-кы Хомустаахтан – Андрей Винокуров, 3-с миэстэни Үөһээ Бүлүү Чап уустарын салайааччыта Егор Тумусов ыллылар.
Аныгыскы саха хотуурунан охсуу күүлэйигэр көрсүөххэ диэри!
Күүлэйгэ сырытта Саргылаана БАГЫНАНОВА, Дьокуускай–Нам–Никольскай.
