Бу ый саҥатыгар Мэҥэ Хаҥаласка Ходороҕо Аркадий Николаевич Дмитриев саха сүөһүтүн иитэр тирэх хаһаайыстыбатыгар тахса сырыттым. Быйыл кини Мэҥэ Хаҥаласка бастакынан аҕалан, саха сүөһүтүн улууска иитиитэ саҕаламмыта 10 сыла туолар. А.Н. Дмитриев төрөөбүт дойдутугар, Ходороҕо, сүөһү иитэ кэргэнэ Варвара Николаевналыын 2015 с. Чүүйэттэн көһөн тахсан олохсуйбуттар.
Ходоро сирэ
Ходоро былыр элбэх дьон тоҕуоруһан олорбут, улахан айан аартыктара быһа охсуһар сирдэрэ эбит. Гражданскай сэриигэ мантан элбэх киһи өрө турааччыларга кыттыспыт үһү. Ону Аркадий Николаевич «бу уйгу-быйаҥ, баай-байылыат сиргэ саха сүөһүтүн иитэн, бэрт сэниэтик олорбут дьон олохторун отуорун уларытаары гыналлар диэн утарсыбыттара буолуо» диир. Сэбиэскэй былаас кэмигэр Ходороҕо кииннээн, “Кыым” диэн холкуос тэриллибит. Сэбиэттээх, интэринээттээх, оскуолалаах, кулууптаах, бибилэтиэкэлээх, биэлсэрдээх, уот биэрэр ыстаансыйалаах, 200-тэн тахса нэһилиэнньэлэнэ сылдьыбыт бөһүөлэги 60-с сылларга холкуостары бөдөҥсүтүү кэмигэр көһөрбүттэр. Ол кэми санатан, холкуос кэмиттэн ордубут аҕыйах иччитэх дьиэлэр кубарыһа хатан, түннүктэрэ хаһааҥҥы эрэ устуоруйа чахчытын кистээн, иччитэҕинэн көрөн, соҥуоран тураллар.
Ходоро – биллиилээх судаарыстыбаннай диэйэтэл, суруналыыс, “Кыым” хаһыакка эрэдээктэрдээбит Филипп Гаврильевич Охлопков төрөөбүт дойдута. Аркадий Николаевич “урут устуоруйаны сэргээбэт этим да, манна олохсуйуохпуттан интэриэһиргиибин. Мантан тахсыбыт үс Үлэ Албан Аата уордьаннаах (Үлэ Дьоруойугар тэҥнэһэр) А.Д. Дмитриев кэргэнэ Софья Гаврильевна көмөтүнэн “Ходоро” диэн кинигэни таһаарбыппыт” диэн кэпсиир.
Кыайыы 80 сылыгар анаан, А.Н. Дмитриев турунан, Ходороттон төрүттээхтэри кыттыһыннаран, сүрдээх үчүгэй сабыылаах өйдөбүнньүк комплекс оҥорторбут. Сэриигэ барбыттары эрэ буолбакка, оччолорго олорбут, үлэлээбит дьон ааттара-суоллара барыта киллэриллибит. Комплекска киирии аанын икки өттүгэр Үлэ Дьоруойа А.Д. Дмитриевкэ анаммыт уонна “Кыым” холкуос сэрии кэмин кэпсиир баннердар туруоруллубуттар. Бырайыагын эмиэ мантан төрүттээх дьон удьуордара архитектор оҥорон биэрбит. Көстүүтэ үчүгэйэ, тутуута үйэлээҕэ чахчы Ходороттон төрүттээхтэр төрүттэрин ытыктыылларын, умнубаттарын көрдөрөр. Кэлбит дьон, ыалдьыттар көрөн, бу сир устуоруйатын сиһилии билсэллэригэр дьоһуннаах өйдөбүнньүк.
Төрүт сирин иччилээһин
Былыр сахалар саха сүөһүтүн иитэн, Саха сирин барытын туһаҕа таһааран, иччилээн олорбуттара. Билигин бөһүөлэктэргэ олохсуйбут сахалары аһатаары элбэх үүтү биэрэр аҕыйах боруода сүөһүлээх “супер-хотон” тутан иитэри сири иччилээһин диэбэккин. Бөдөҥсүтүү, төттөрүтүн, Саха сирин иччитэхсийиигэ тиэрдэн иһэр буолбатах дуо?
Ити өттүттэн Дмитриевтэр Ходороҕо кэлэн, дойдуларын иччилээн олохсуйбуттара хорсун быһыы. Ходоро Майаттан син тэйиччи, билигин эргийэ суолунан – отучча биэрэстэ, быһалыы суол оҥоһулуннаҕына, 20-чэ буолуон сөп эбит. Амма суолуттан туораатыҥ да, суол-иис былыргы холкуос саҕанааҕы буола түһэр, уот лииньийэтэ суох, күн паныалын туһаналлар, интэриниэт нэһиилэ хабар, омос санааҕа цивилизацияттан түҥ былыргыга төннүү курдук. Ол эрээри, атыннык көрдөххө, Дмитриевтэр холобурдара – төрөөбүт дойдуга, норуот төрүт дьарыгар бэриниилээх буолуу көстүүтэ. Кэргэнэ Варвара Николаевна бөһүөлэктэн, цивилизацияттан тэйэн олорорун туох дии саныырын ыйыппыкка “тойон эрим ханна барар да, онно барар буоллаҕым” диэн, саха дьахтарын үрдэтэр кынаттаах тыллардаах эппиэти биэрэн соһутта. Дмитриевтэр төрүт дьарыкка чахчы бэриниилээхтэрэ сиэннэрин тыа үлэтигэр сыһыаран иитэллэригэр көстөр. Биһигини кытта Ходороҕо быйыл АГАТУ-га бастакы кууруһу бүтэрбит сиэннэрэ Лия тахсыспыта. Сарсыныгар эрдэ 4 чааска туран, хотоҥҥо тиийэн ынах ыаһан, ньирэй аһатыһан, үлэ бөҕөтө буолан барбыта. Атын сиргэ ыраахтан кэлбит оҕону эбэтэ атаахтатан утута сытыа эбитэ буолуо. Дьиҥэр, саха оҕотун үлэнэн иитэн саха норуотун таһаардаҕа. Сайын аайы эһэлэрэ сиэннэриниин итиччэ элбэх сүөһү кыстыыр отун оттууллар.
Варвара Николаевна сарсыардааҥҥы ыамҥа
– Аркадий Николаевич, хаһааҥҥыттан уонна хайдах саха ынаҕын иитэр баҕа санаа кэлбитэй?
– Өссө 90-с сыллартан саха сүөһүтүн иитэр баҕалааҕым. 1992 с. сопхуостар ыһыллан, дьон бааһынайдыы бараллар диэн, сопхуостан уурайбытым. Үлэһиттэр сопхуоһу ыспаппыт диэн мунньахтаан, паайгын ылбаккын диэбиттэрэ. Онон 1994 с. диэри үлэтэ суох сылдьыбытым. Ол сылдьан, саха сүөһүтүн көрдөөбүтүм. Боруода чааһынай сүөһүлээх этим.
2000 сылларга Д.В. Чомчоева биирдэ араадьыйаҕа тахсыбытыгар интэриэһиргээбитим. Эрийбиппэр, дьиэтигэр ыҥырбыта. Ол саҕана саҥа т/х миниистирдээн эрэр Р.Г. Дмитриевкэ саха сүөһүтүн иитэргэ көмө көрдөөн, мин ааппыттан сурук суруйдубут. Биэрбитим да, эппиэти ылбатаҕым. 2014 с. “Кыымнар” саха ынаҕын көмүскэлигэр “Төрүт баай” тэрилтэ тэрийэр төгүрүк остуолгутугар эмиэ сылдьан турардаахпын.
Ол кэннэ Чүүйэттэн кэтэх сүөһүбүн манна, Ходороҕо, кыстата таһаарбытым. Аймахтар кыттыһан, 50-тан тахса сүөһүгэ хотон туттубуппут.
Биирдэ ыал граныгар кыттаары, Майаҕа ТХУ киирэ сылдьыбытым. И.Д. Аргуновтаах саха сүөһүтүн иитэр “Тускул” дириэктэрэ Д.П. Кармановтыын Таастаахха бараары сылдьаллара. Мин саха ынаҕар баҕалаахпын билэллэр, “барсаҕын дуо?” диэтилэр. Барыстым. Онтон Кармановтыын кэпсэтэн, Ходоро сирин-уотун көрдөрө баһылыкпын кытта таҕыстыбыт. Дмитрий Прокопьевич сөбүлээбитэ, “манна атын сүөһүнү кытта алтыһыннарбат айылҕа мэһэйэ баар үтүө сир эбит, грант ыллыҥ да сүөһү биэрэбит” диэбитэ.
Граны саха сүөһүтүн иитэбин диэн суруйан ылбытым. Барыта 19 тиҥэһэни уонна 1 атыыр оҕуһу ылбытым. Сүөһүнү улуус атыыласпыта, ону кэлин төлүөхтээҕим. Отунан, аһылыгынан хааччыйыахтаах этилэр да, көрбөтөхтөрө. 3–4 сыл бэйэм оттоон иитэн баран, үлэм суотугар иэспин бэрэбиэркэлэтэн сотторбутум.
– Билигин ол сүөһүлэриҥ элбээн сылдьаллар дуу?
– Сороҕо олортон, өссө Амма Соморсунуттан 20 сүөһүнү эбии ылбытым. Билигин төрүөхтүүн 100 тахса баар. Быйыл 33 ынаҕы кыстаппытым. Билигин бааһынай хаһаайыстыба, саха сүөһүтүн иитэр тирэх хаһаайыстыба ыстаатыстаахпын. Сүрүн соругум тэнитиинэн дьарыктаныы диэн өйдүүбүн. Сүөһүбүн ылан баран, бастакы омуҥҥа ирдэбили тутуһан хонтуруолунай ыамы ыыта, төһө улааталларын ыйааһынныы, суот-учуот докумуонун чиэһинэйдик толоро сылдьыбыппыт. Арай үрдүкү тэрилтэм миигин эрэ мөҕөр курдук. Онтон билбитим, атын биир да тирэх хаһаайыстыба мин курдук отчуоттаабат, туох да ирдэбили толорбот эбит.
Тэнитэр сорукпун толоробун диэн сананабын да, үбүлээһин мөлтөх. Харчы кэллэҕинэ, кэннигиттэн “сүллүгэстээх” киһи хонтуруоллаан эккирэтэ сылдьар, сүөһү итээтэ, туох эмэ буолла да, “ханна гынныҥ?!” дииллэр, онон кыра саппаастаах үлэлии сатыыгын.
– Тэнитииҥ хайдах барарый?
– Билигин ахсааны элбэтиигэ тыһытын иитэн иһэҕин. Тирэх хаһаайыстыба бэйэтэ ирдэбиллэрдээх, онно селекция ыытыы суох. Бэйэбитигэр ыырбытыгар арыый үүттээҕин талан хааллараҕын. Үчүгэйиттэн үчүгэй буолуохтаах диэн ирдэммэт, ахсаана тутуһуллар. Барыта 50 тахса сүөһүнү тарҕаттым. Аҕыйах оҕус, үксэ – тыһы. Соторутааҕыта Чурапчыттан И.П. Пономарев өр кэпсэтэн кэлэн, ыан иһэргэ ынах ылан барбыта.
Мэҥэҕэ саха сүөһүтэ кэлбитэ 10 сыла
Быйыл улууска А.Н. Дмитриев саха сүөһүтүн аҕалбыта 10 сыла туолар. Улууска ол кэннэ саха сүөһүтүн Хаатылымаҕа аҕалан иитэ сылдьаллар.
Бу дьоһуннаах бэлиэ түгэни уустук да дьыл буоллар, улууска биллэр гына бэлиэтиир наада этэ. Аатырар Чоочо баай саха сүөһүтүнэн байан олорбута. Бу диэки олорбут, сатабыллаах, эргитиилээх саха баайдара саха сүөһүтүнэн байан олорбуттара. Манньыаттаах Уола Бодойбо бырамыысыланнаһын саха сүөһүтүн таһан атыылаан аһаппыта умнуллуо суохтаах. Быйыл үп-харчы өттүнэн олох ыарахан сыл кэлбитинэн, урут норуоппутун быыһаан баччаҕа аҕалбыт төрүт сүөһүбүт өрө тутуллуохтаах.
Аркадий Николаевич 10 сыллаах үлэтин дьонун-сэргэтин иннигэр быыстапка тэрийэн, сүөһүтүн, саха дьиҥнээх төрүт аһын дьоҥҥо көрдөрөр былааннаах. Киниэхэ сүөһүтүн ситиһиилэрэ, карточката, 10 сыллаах устуоруйатын докумуоннара бааллара хайҕаллаах. Каталог оҥорон, улуус киинигэр эрэ буолбакка, Дьокуускайга т/х-тын күһүҥҥү быыстапкатыгар киллэрэн, саха сүөһүтүн салгыы бырапагаандалыыр үчүгэй бөҕө буоллаҕа. Ил Дархан Айсен Николаев өбүгэ сүөһүтүн тилиннэрэргэ охсубут эркээйитин норуота өйөөбүтүн бигэтин көрдөрөр наада.
Аны туран, Ходороҕо Дмитриевтэр кустара, кууруссалара көҥүл сылдьаллара көрүөххэ үчүгэйэ бэрт. Өҥнөрө-түүлэрэ үчүгэйэ сүрдээх, көтөр баабырыкатын түүлэрэ соролообут “илдьиркэй” кууруссаларыгар майгыннаабаттар. Итинтэн атын санаа үөскүүр. Аан дойдуга үрдүк сыанаҕа атыыланар органическай ас-үөл, ол аата, айылҕа аһылыгын аһыыр кыыл, көтөр бородууксуйата диэн өйдөбүл киирбитэ ыраатта. Сокуон ылыллыбыта, Арассыыйаҕа итинник анаан дьарыктанар пиэрмэрдэр элбииллэр. Астарын батарар туспа ситим маҕаһыыннардаахтар. Ол курдук, Саха сиригэр өбүгэ сирин иччилииргэ фермерскэй органическай бородууксуйа оҥоруутунан дьарыктаныахха сөп этэ. Сирбит элбэх.
Саха сүөһүтүн уратыларыттан
А.Н. Дмитриев:
– Саха ынаҕын оҕото төрөөн баран, бастакы күннэргэ күн аайы 700–800 гр эбиллэр. Айылҕа күһүн кэлиэр диэри кыһыҥҥытытыгар бэлэмнээн, түргэнник улаата оҕустун диэн оҥорбут быһыылаах. Оттон сөптөөх ыйааһынын ылла да, бытааран хаалар. Тыһыта төрүүрүгэр 4–5 кг чэпчэки буолар. Ол эрээри түргэнник улаатар, биир ыйынан атыырын ситэн ааһар. Саха ынаҕын ыырга этэрбэтэххинэ, үчүгэй үүт ылбаккын. Массыынанан ыы сылдьыбытым, үүтүн ситэ биэрбэтин иһин илиинэн ыыбыт. Наһаа оҕомсох буолан, үүтүн хойуутун бэриҥин түгэҕэр саһыаран, оҕотугар хаалларан кэбиһэр. Үүтүн барытын оҕотун хос ыытан этэрэн ыатаххына биирдэ, хойуу үүтү ылаҕын.
– Дьикти эбит, бу өйүн көр, ама, чахчы, “убаҕаһын – хаһаайыммар, үчүгэйин – оҕобор” диэн үүтүн үчүгэйин бэриҥэр хаалларара буолуо дуо?
– Оннук курдук. Ыата туран эмискэ кырааны саппыт курдук, үүтэ кэлбэт буолааччы. Оҕотун өссө ыытан этэрдэххэ, оччону эбии ыыгын. Ыыта-ыыта төһө баҕарар ыы олоруохха сөп.
Миигиттэн соторутааҕыта Пономарев саха ынаҕын атыылаһан барбыта. Ол киэһэ 3,5 л ыабыт этэ.
Кэргэним Варвара Николаевна биир үлэһиппиниин 17 ынаҕы ыыллар, ыат, эрийэн сүөгэйдииллэр. Биир ынах сарсыардааҥҥы үүтэ 3–4 л буолар, өссө ньирэйдэрин эмнэрэллэр. Хонтуруолунайдыыр эрдэхпинэ, Амматтан кэлбит ынаҕым күҥҥэ 11 лиитирэни биэрэрэ. Үүтүн сыата үрдүгэ.
Чурапчыга ыарахан ыарыыга ыалдьар дьахтар ыларыгар саха ынаҕын үүтүн морозильникка тоҥорон ыытабын. Миигиттэн ылбыта үһүс сыла буолла. Кини эт, да, үүт да ылар. Морозильникка сайын тоҥоруллубут саха ынаҕын үүтэ ирэригэр аһыйан хаалар дьиктилээх. Тоҕо оннуга эбитэ буолла? Ынахпыт үүтэ туох эрэ уратылаах. Саас манна сылаас соҕус буолар, ол эрээри түүн хоммут үүт аһыйбат, турар. Былырыын араастаан тоҥоро сатаабытым, онтон сатаммат эбит диэн буолта.
Эккэ диэн симментал оҕустары ылан иитэбин. Саха оҕуһун этин сыанатын 950 солк. атыылаабытым. Онтум атыыламмыт уопсай суумата, симментал оҕус этиниин араа-бараа. Симментал этэ 180–200 кг буолар. 2,5 саастаах саха оҕуһа 150–160 кг, этэ 50 кг курдук кыра. Оттон сыаната симменталтан арыый үрдүк. Онон тэҥнэһэ сыһар. Былырыын саха сүөһүтүн этиттэн элбэх киһи, куораттан кытта матан, быйыл уочарат буолан эрэр.
Биир дьиктитэ диэн, саха ынаҕын уотурбанан аһатар сатаммат. Тоҕо эбитэ буолла, уотурбанан аһаатаҕына, иһэ харааран хаалар, атыылыырга табаарынай көстүүтэ сүтэр.
Урут арыылаан баран, үүккэ таһааран суруйбуттара баар. Холкуос отчуотуттан көрдөххө, саха ынаҕыттан ортотунан туоннаттан тахсаны ыыллар эбит. Ньирэйэ эммитин таһынан. Былыргы отчуоту олох итэҕэйэбин, билиҥҥи буолбатах.
Бааһынай экэниэмикэтин тэрээһинэ
– Үүтү ыан туттараҕын диэн ирдэбил баар дуо?
– Оннук суох. Ол эрээри бастакы 2–3 сыл үүппүн туттара сылдьыбытым. Массыынанан илдьэргэ суолбут олус куһаҕан, аны туттарыы кэтэһиитэ-манаһыыта сүрдээх этэ. Туттара сатаан баран аккаастаммытым. Билигин үүппүтүн сүөгэйдээн баран арыылыыбыт.
Дьиҥинэн, арыылаан баран туттарыахпын, үүккэ таһааран харчы аахсыахпын баҕарабын. Ону “эн арыыҥ пастеризованнайа суох үүттэн оҥоһуллубут” диэн сөбүлэспэттэр. Аны кыра пастеризатор суох. Улахана сыаната ыарахан. Моһуога итинэн бүппэт. Бэйэҥ пастеризациялаабыккын билиммэттэр, сэртипикээттээх сиргэ баран пастеризациялатыахтааххын. Онон арыыбын бэйэм оҥорон киилэтин 1,5 тыһ. батарабын.
– Нолуоккун төһөнү төлүүгүнүй?
– Мин 60 мөл солк. диэри дохуоттаахтарга патент ылабын, ол ордук судургу. Үчүгэйэ диэн, 1 кыбаарталга соцтөлөбүрдэри төлөөтөххө, нолуокка төлөбүрүҥ биллэ кыччыыр. Оттон патена суох нолуокка олордоххуна, төһө да ночооттоох үлэлээ, син биир уопсай эргииргиттэн бырыһыаннаан ылаллар. Аны субсидияны урукку курдук аахсыбаттар. Счётунан киирэн таҕыста да, дохуот диэн нолуоктанар. Инньэ гынан нолуогуҥ элбэх баҕайы буолан тахсар.
Саха сүөһүтүн соҕурууттан кэлэр ынахтар курдук дохуот оҥоруом диэн иитэр буоллаххына, киһи онон үлэлээн олороро ыарахан. Оттон тирэх хаһаайыстыбаларга, чааһынай дьоҥҥо доруобуйаларын тупсарарга аһыылларыгар биирдии-иккилии ынаҕы тарҕатарга үлэлиирбит биһиэхэ ол сөп. Дьон саха ынаҕын өйдөөн эрэллэр. Биирдиилээн ынаҕы көрдөөччү элбиир. Аны ылыахтарын баҕараллар да, сорохтор сыанатын ыарырҕаталлар. Олус ыараханнык атыылыыбын диэбэппин. Улуус саха ынаҕын атыыласпыттарга харчыларын сороҕун иллэрээ сыллаахтан төнүннэрэр буолбута.
– Саха ынаҕын үүтүн-этин, доруобуйаҕа туһатын учуоттаан сыанатын 2–3 төгүл үрдэтэн атыылыыр кыаллыа дуо?
– Холобура, мин үүппүн олус үрдэппэппин. Масаха курдук кыайан эрэкэлээмэлээбэппин. Аны наһаа биллэрэн кэбистэххэ, кыһын үүтүм суох кэмигэр “үүтүҥ ханнаный?” диэн үөҕүллэртэн соло булумуохпун сөп. Ол иһин сэрэнэн, үүппүн Майаҕа да таһаарбаппын. Үүппүн чугас эргин ылаллар, чурапчыларга ылар дьоммор барар. Оттон сайын суолум суох буолан, үүппүн атыылыырга хаайтарабын. Ол да буоллар, сакаас баар буоллаҕына, 30-туу л эҥин киллэрэбин, 1–2 л кыайан таспаппын. Онон мөлтөх суоллаах-иистээх сиргэ саха ынаҕын иитэргэ биисинэс кыайан тахсыбат.
Бастакы сылларга ынаҕым элбээн барбытыгар ыксааммын, баһаалыста, баҕалаахтар ылан ыан иһиҥ диэн, ынахтары биэрэ сатаабытым. Дьиктитэ, дьон ыан иһиэхтэрин баҕарбаттара, бэлэм үүтү маҕаһыынтан атыылаһары ордорор буолан биэрбиттэрэ.
Саха ынаҕын арыытын Чүүйэҕэ киллэрэн, бастаан 750 солк. атыылыы сатаатым. Арыы оччолорго маҕаһыыҥҥа 5 мөһөөхтөн тахсата. Ким да ылбат. Арыыбын Тааттаттан, Чурапчыттан кэлэн ылаллар, майалар, чүүйэлэр эрэ кыһамматтар. “Хайдах баҕайыный?” диэн маҕаһыыҥҥа бардым. Кыра баҕайы, суулаах аҕыйах кыраамнаах арыы – мөһөөхтөн быдан тахса, киилэтигэр таһаардахха, сыаната тыһыынчаттан тахса буолар. Арай мин арыыбын ыарахан диэбит дьахтар киирэн кэлэн, ол кыра суулаах арыыны атыыласта. “Мантыҥ киилэтэ тыһыынчаттан тахса буолбат дуо? Күн аайы маннык арыыны ылаҕын, харчыгын тоҕо кэмчилээбэккин?” – диибин. Ылан сыанатын көрдө уонна “тыый, чахчы, бу кэлии арыы туох ааттаах ыараханай, эн арыыҥ ордубута дуо?” диэтэ. Атыылаһааччы киилэтэ хас буоларыгар наадыйбат эбит. Кылаабынайа, маҕаһыыҥҥа кыра паачыка чэпчэки. Оттон мин киилэнэн 750 солк. диирбин ыарырҕата түһэллэр. Билигин мин 1,5 тыһ. биэрэбин, Масаха ону “саха ынаҕын арыытын туох ааттаах чэпчэкитик атыылыыгын?” диир.
Саха сүөһүтэ инникилээх дуо?
А.Н. Дмитриев: – Тирэх хаһаайыстыбалар балаһыанньабыт быйыл ыарахан. Көмө үп усулуобунай төбөҕө бэриллэр. 35 тыһ. солк. этэ, былырыын арыый үрдээбитэ. Эрдэ кэлбэт, былырыын ахсынньыга ылбыппыт. Быйыл саха ынаҕын иитэр тирэх хаһаайыстыбаларга көмө көрөрү Ил Түмэҥҥэ “көтүтэн” кэбиспиттэр дииллэр. Бары хаһаайыстыбаларга, кыралаан да буоллар, баар. Саха сүөһүлээхтэри олоччу умнубуттар.
Тирэх хаһаайыстыбаларга ирдэбилинэн 50 төбөттөн итэҕэһэ суоҕу иитиэхтээххин. Билигин ирдэбил үрдээтэ. Урут “аҕыйаппаккын” диэн этэ, былырыыҥҥыттан сөбүлэҥмитигэр “сыл аайы ахсаана элбиэхтээх” диэн сорук туруордулар. Итинтэн дьиксинэбин. Мин муҥутуур кыахпар тахсан олоробун. Оттуур сирим суох. 340 гаа курдук сири 3–4 нэһилиэктэн түүлэһэн оттуубун. Төлөбүрэ үрдүк. 10 т оттон 2-тин харчытыгар таһааран, ол аата, 14 тыһ. солк. этинэн төлүүбүн.
Көмө харчы сыл бүтүүтэ кэлэрэ граҥҥа кыттарга охсуулаах. Ордор харчыҥ суох буолан, бэйэҕиттэн үбүлээһиҥҥэ утары угар кыаҕыҥ суох, граҥҥа кыттыбаккын. Сылгы базатыгар, сир оҥоһуутун граныгар бэйэҕиттэн угуохтааххын. Хойут кэлэр содулугар саас аайы сиэмэ бурдук ылар харчы суох буолар. Урут, харчы муус устартан хамсыыр эрдэҕинэ, үчүгэй этэ.
Онон туман быыһыгар хаама сылдьабыт. Иннибитигэр туох да көстүбэт, туох буолуон билбэппит. Иннибит үчүгэйдик көстөрө буоллар, үлэлиэ этибит буоллаҕа, кэннибит диэки хайыһа сылдьыбакка.
Биһиэхэ көмөнү “аны күһүн бүддьүөт корректировкатыгар эбиэхпит” диэбиттэр. Миниистир “экономия таҕыстаҕына” диэбит диэн баар. Онон билигин саха сүөһүтэ инникилээх дуу, суох дуу диэн, инникибитин сырдатан биэриҥ диибит.
Өскөтүн быйыл төбөҕө харчы көрүллүбэт буоллаҕына, аһыырбын хааччыйар ахсааннаах сүөһүнү хаалларан баран, сороҕун сарбыйарга тиийэбин. Хайдах эрэ гыныахпын наада.
Т/х-гар тугу сыыһан кэллибит?
Аркадий Николаевич – өр улахан хаһаайыстыбаҕа эриллибит, кииллийбит бааһынай. Олохпутугар буолары барытын сахалыы эт өйүнэн эргитэн судургутук толкуйдуур мындыр киһи. Ол иһин “арай мин тойон эбитим буоллар” диэн тыл оонньуутугар майгыннатан, “эн т/х-тын хайдах көннөрүөххэ сөп этэ дии саныыгын?” – диэн ыйытабын.
А.Н. Дмитриев: – Сэлээркэ сыанатын батыһыннарыах баара. Үүт сыаната бастаан олохтонорун саҕана 13,2 солк. быһыллыбыта. Оччолорго сэлээркэ 5 солк.-тан тахса этэ. Үүт икки төгүл ыарахан буолан, дьон “харчы үүккэ баар” диэн сүөһүтүн элбэтэн испитэ. Онтон сэлээркэ ыараан, үүт сыанатын ситэн куота сылдьыбытыгар иитии аҕыйаан барбыта. Билигин арыый араа-бараалар. Үүт харчытын оччотооҕу сэлээркэттэн 2,5 төгүл ыарахан буолар пропорциятын тутуһан сырыһыннарбыттара буоллар, билигин үүт сыаната 220 солк. тахсаҕа тутуллуохтааҕа, сүөһү ахсаанын дьон аҕыйатыа суох этэ.
Мин т/х-тын бородууксуйатын оҥорууну хайысхаларынан арааран ыытыам этэ. Сүөһү иитиитигэр ким эрэ наар үүт, оттон атыттар эт эрэ оҥоруутугар идэтийэн үлэлиэхтээхтэр. Атыны дьарыгырыа суохтаахтар. Ол субсидиялыырга, судаарыстыба үбүн көдьүүһүн хонтуруоллуурга да үчүгэй буолуо этэ. Эт, үүт оҥорор хаһаайыстыбаларга оттуур, бурдук үүннэрэр тэрилтэлэри тэрийэн, сүөһү аһылыгынан хааччыйдыннар. Оччотугар сүөһүлээх хаһаайыстыба олорго сиилэскэ, сенажка, бурдукка сакаас түһэрэр. Харчы төлүүр киһи ылыахтаах аһын хаачыстыбата үрдүк буоларын хонтуруоллаан ылыа этэ. Эппиэтинэс үрдүүр. Оттон судаарыстыба көмөтүн иһин хаһаайыстыбаларга “эти-үүтү нэһилиэнньэҕэ сыананы олус үрдэппэккэ биэрэҕит” диэн ирдэбил туруоруом этэ.
М.Е. Николаев бастаан МТС-тары тэрийбитигэр хаһаайыстыбаларга көмөлөһүөх курдук буолбуттара, тиһэҕэр кэмиэрсийэлээн, чааһынайга кубулуйбуттара. Өҥө оҥорууттан аккаастанан, сир атыылаһан, бэйэлэрэ онно оттоон, ону-маны үүннэрэн, атыылаан барбыттара. Дьиҥэр, кинилэр хаһаайыстыбаларга өҥө эрэ оҥоруутугар олоруохтаахтара.
Биһиги курдук кыра хаһаайыстыбалар, холобур, 20 гаа сирдэригэр бурдук ыһаары гыннахтарына, ыһарга, хомуйарга мөлүйүөнүнэн сыаналаах т/х-тын тэриллэри ылар кыахтара суох. Оттон өҥө оҥорон көмөлөһөр тэрилтэ улууска суох.
Үүт субсидиятын харчытын судаарыстыба сыыһа соҕотуопка тэрилтэтигэр биэрэр. Соҕотуопкаһыт дьонтон 10 солк. тутар, оҥорбут бородууксуйатын төһө эмэ үрдэтэн атыылыыр уонна хаһан да барыска тахсыбат. Хайдах эбитэ буолла, өйдөммөт экэниэмикэ. Наһаа улахан үүт астыыр собуоттары туталлар. Элбэх араас бородууксуйаны оҥорботтор.
Дьоҕус (мини) собуоттары оҥорор тоҕо сатамматый?!
Түмүк оннугар
Таастаахха биир да киһи хамсыкка ыалдьыбатаҕа, саха ынаҕын үүтэ чахчы туһалаах. А.Н. Дмитриев “тоҕо нэһилиэк миигиттэн ылан, пастеризациялаан оҕолору аһаппаттарый?” диэн ыйытара сөп. Чүүйэҕэ оскуоланы, балыыһаны саха ынаҕын этинэн-үүтүнэн хааччыйыан баҕарар. “Таах олоруохтааҕар бэлимиэн оҥорон да биэриэхпин сөбө” диир. Тастан аһы аҕыйатарга, оҕолор чэгиэн улааталларыгар, тыа үлэтигэр сысталларыгар саха сүөһүтүн кытта айылҕаҕа сылдьан дойдуларын таптыырга үөрэнэллэрэ олус туһалаах буолуо этэ. Агро-оскуолаларга лааҕыр арыйан сибэкки олордоллоро, дьиҥэр, харах баайыы, тыа үлэтигэр үөрэппэт.
Сиэннэрэ Лия
Ходоро хоһуун үлэһит дьонун Дмитриевтэр олохторо, үлэлэрэ чахчы элбэҕи толкуйдатар. Кинилэргэ ситиһиилээх үлэни баҕарыаҕыҥ, санаабыттара табыллан, суоллара арыллан истин!
Владимир Степанов.
