Аҕа дойду Улуу сэриитин ыарахан кэмигэр “кутуйах хасааһын булан аһаабыт" дьон холкуос баайын уорбут аатыран, хаайыыга бараллара. Ол саҕана былаас, суут-сокуон уорганнара хабыр этилэр. Бу ыстатыйа билиҥҥи кэмҥэ үүт субсидиятын ымсыытыгар дьону “припискалаан” бүддьүөт харчытын сииргэ үөрэппиттэрэ “т/х-тын таҥнары тардар буолбатах дуо?” диэн чинчийии быһыытынан сурулунна.
Ыраахтан киирии
Өрөспүүбүлүкэ урукку салайааччыларыгар төрөөбүт дойдуларыттан утары турбут улахан оппозиция суоҕа. Арай Е.А. Борисовы ини-бии Макаровтар утараллара. Ол бүтүн өрөспүүбүлүкэ “көрүгэр” кубулуйбатаҕа. Улуус иһигэр аймахтар тыл-тылга киирсибэттэрэ, өйдөспөттөрө ханна барыай?
Ол эрээри бэйэ-бэйэни “сиэһиигэ” тиийии норуокка охсуулаах.
Аммосов, Барахов, Ойуунускай 1928 с. былаастан туоратыллан баран, “бэйэбит ииппит уолаттарбыт сиэтилэр” диэбиттэр диэн устуоруйаҕа суруллар. Былаас былдьаһыыта оччотооҕу эдэр дьоҥҥо ымсыылаах этэ. Оччотооҕу эдэрдэр өрөспүүбүлүкэни төрүттээччилэри “эһиги сөбүн былааска олордугут, биһиги эмиэ баҕарабыт” диэн былдьаспыттарын элбэҕи булан ааҕыахха сөп.
Итинник мөкү майгы сахаларга сүппэккэ, күөрэйэн тахса турар. М. Николаев каадыр үүннэрэн, элбэх эдэр дьону былааска таһаарбыта. Ил Түмэн дьокутааттара буолбут ыччаттара “оҕонньор сөбүн салайда, аны биһиги уочараппыт кэллэ” диэн, Михаил Ефимовиһы өрөспүүбүлүкэ сокуонунан туорайдаһан, үһүс болдьоххо ыыппатахтара. Кинилэр бэрэсидьиэнниир баҕалара туолбатаҕа, былааһы В.А. Штыров ылбыта. Федеральнай да киин “Михаил Ефимович олохтоох элиитэни кытта сатаан биир тылы булар эбит дуу, суох дуу?” диэн кэтээн көрөрдүү, кини үһүс болдьоҕун көҥүллүүр федеральнай сокуон өрөспүүбүлүкэ сокуонунааҕар күүстээх диэн, үөһэттэн дьаһал ыыппатаҕа. Баҕар, итиннэ атын интэриэстээх дьон дьайбыт буолуохтарын сөп. Ити интириигэҕэ элбэхтик оччотооҕу үп миниистирэ А. Кудрин аата иһиллэрэ. Штыров кэмигэр өрөспүүбүлүкэ баайын атыылааһын барбытыттан оннук сылыктыахха сөп. Федеральнай сокуон олохтоох сокуоннааҕар күүстээх диэн быһаарыыны В.Штыров бэрэсидьиэн буолбутун кэннэ суут ылбыта. Хомойуох иһин, “барбыт пуойас төннүбэт” – М.Е. Николаев бэрэсидьиэннээн бүппүтэ.
Быйыл эмиэ итинниккэ майгынныыр быһыы үөскээтэ. Бу сырыыга Ил Дарханы утары “кырдьаҕас бөрөлөр” турунан, кинини араастаан баһааҕырдан, араас куһаҕаҥҥа буруйдаан, норуоту утары туруора сатыы сылдьалларын көрөбүт.
“Сомоҕо күүс” ил дарханнары сойуолаһыыта
Үөһээ Бүлүү урукку баһылыга В.С. Поскачин 2023 быыбардааччылар 75,77% куоластарынан талыллыбыт Ил Дархан Айсен Николаевы утары турбута, кырдьык, хара бастакыттан өйдөммөтөҕө. Биллэрин курдук, А. Николаев улуус баһылыгын быыбарыгар улууска “Биир ньыгыл Арассыыйа” салайааччыта Поскачины өйүүрэ. Оттон киһитэ эмискэ баартыйаттан тахсан, баһылыгыттан уурайан, Ил Түмэн дьокутаатынан талыллан баран, билигин Ил Дарханы онон-манан хатыйан кириитикэлиирэ, хоруупсуйаҕа да буруйдуох курдуга, бассаабынан, соцситимнэринэн сэриилиирэ үгүс дьоҥҥо өйдөммөт. Биһиги көрдөхпүтүнэ, улууска икки аймах туохтан эрэ иирсиитэ тахсыбыт курдук. Ону сатаан дириҥэтэн, бүтүн өрөспүүбүлүкэ аймалҕанын курдук оҥорон эрэллэр. Биллэн турар, туох эрэ “иһэ хараҥа дьыала” буоларын сэрэйиэххэ сөп.
Билигин В.С. Поскачин “Сомоҕо күүс” диэн өрөспүүбүлүкэ салайааччыларын уруккуттан уоруйахтыыр, үөҕэр, холуннарар үгэстээх кыра уопсастыбаннай тэрилтэни салайар. Бу тэрилтэ туох сыаллаах тэриллибитин, тэрийбит дьон тоҕо барбыттарын, тэрилтэ бастакы сыала-соруга умнуллубутун, кимнээх былдьаабыттарын туһунан элбэхтэ кэпсэннэ. “Сомоҕолор” бастаан Е.А. Борисовы үөҕэн, ыыстаан барбыттара. Ол эрээри киһилэрэ, буруйа суох буолан буоллаҕа, сенатор буола сылдьар.
“Сомоҕо” ил дарханнары үөҕэр үгэһинэн, бүгүн А. Николаевы араастаан ыыстыыр. Арай “варяг” ананнаҕына, бу дьон кинини үөҕэн барыахтара дуу эбэтэр куттанан, кутуйах хороонун кэҥэтиэхтэрэ эбитэ дуу? Дьон “Айсен Сергеевич холуннарааччылары кытта тоҕо сууттаспатый, саатар, Е.А. Борисов Н.И. Седалищевтан, суукка кыайан, 1 солк. төлөппүтүн курдук гымматый?” диэн муодаргыыллар. М.Е. Николаевы ынырыктык араастаан үөҕэллэрэ, холуннараллара. М.М. Яковлев үөҕээччилэртэн абаран “сууттаһыахха диирбитин киһибит сөбүлэспэт этэ” диэн кэпсээбитэ. Айсен Сергеевич Михаил Ефимович курдук киэҥ көҕүстээх эбит диэххэ сөп.
Кырдьык, буруйа суох киһи туохтан куттаныай?
Үөһээ Бүлүүгэ үүт “приписката”
Үүтү эбэн суруйан, бүддьүөт харчытын сиэһин туһунан элбэхтэ суруйан кэллим. Билигин Үөһээ Бүлүү улууһун ТХУ-тын урукку салайааччыта С.И. Иванов сууттана сылдьар. Суут уурааҕар туох буруйдааҕа суруллуо. Иванову Ил Дархан иккис болдьоҕун быыбарын кэмигэр, төрөөбүт улууһугар бара сырыттаҕына, утарыта олорон кэпсэтиигэ “т/х-тын миниистирэ оҥор” диэн этии киллэрэ сылдьыбыттарын ылымматах дииллэр. Икки улахан дьон өрөспүүбүлүкэ таһымыгар тахсыбыт иирсиилэрин төрдө мантан саҕаламматаҕа чахчы.
Үөһээ Бүлүү саҥа баһылыга В.В. Николаев улууска хара маҥнайгыттан үүт тутуутун кырдьыгынан ыытан барбыта дьикти түмүгү көрдөрбүт. Кини телеграм-ханаалыгар улууска 2024 с. алтынньы 31 к. туругунан үүт туттарыытын туһунан таһаарбыт иһитиннэриитэ элбэх киһини сөхтөрбүтэ чахчы (табылыыссаны көрүҥ).
Үөһээ Бүлүү улууһугар нэһилиэктэринэн үүт тутуута
Урукку салалта улуус 2023 с. былаанын аһара толорон 3007,648 т үүтү туттарда диэн отчуоттаабыт. Итиччэ үүккэ ботуччу субсидия төлөммүтэ буолуо.
Саҥа баһылык В.В. Николаев 2024 с. алтынньы 31 к. туругунан үүт тутуутун кырдьыгынан суруйбутунан, биир сылынан ити кэмҥэ 1154,97 т эрэ үүт тутуллубут. Алтынньы кэннэ аҕыйах үүт туттарылларын учуоттаан, саба быраҕан сылыктаан көрөөрү, 2023 с. түмүгүттэн көҕүрэттэххэ, улууска сыл иһигэр 3007,65 т – 1154,97 т = 1852,68 т үүт “эмискэ” сүтэн хаалбыт. Үүт харчыта сыл аайы эбиллэ турдаҕына, үөһээ бүлүүлэр итиччэ элбэх үүтү биэрэ турбут ынахтарын идэһэлэммэтэхтэрэ чахчы. Ол аата, бэрт уруккуттан 2023 сыл бүтүөр диэри улууска сыл аайы үүт “припискалана” турбут дуу диэх курдук.
2023 с. түмүгүнэн уонна 2024 с. алтынньы 31 күнүн туругунан көрдөрүүлэрэ
|
Нэһилиэктэр
|
2023 сыл
|
2024 сыл
|
||
|
Былаан, т
|
Факт, т
|
Былаан, т
|
Факт, т
|
|
|
Балаҕаннаах Боотулуу Быракаан Үөһээ Бүлүү Далыр Дүллүкү Үөдүгэй Кырыкый Кэнтик Маҥаас Мэйик Нам Ороһу Сургуулук Тамалакаан Туобуйа Харбалаах Хомустаах Хоро |
45 290 1 412 267 243 200 150 21 118 101,4 192 280 188,2 238, 70 42,4 120 11 |
39,079 398,417 0,735 435,4 280,422 179,888 233,485 112,514 19,316 88,841 17,349 153,449 366,088 191,621 238,401 92,668 20,768 130,511 8,696 |
48 102 12 13 54 43,2 19,2 42 16,4 63,2 39 75 542 170,4 81,9 20,7 29 43,2 16 |
62,13 43,8 0,6 22,35 30,78 28,62 32,21 31,41 20,73 49,30 16,28 81,93 443,67 139,22 85,89 22,93 17,19 17,35 8,72 |
|
Барыта |
2982 |
3007,648 |
1430,2 |
1154,97 |
Николаев телеграм ханаалыгар 2024 с. улууска 2559 т үүтү соҕотуопкалыыр былаан түспүт диэн суруйбут. Саҥа баһылык кырдьыгынан хонтуруоллаан, “припискалаабакка” сыл түмүгэр баара-суоҕа 1530 т үүт соҕотуопкаламмыт. 2024 с. үүт былаана туолбатаҕынан, чиэһинэйдик 72 мөл. солк. үүт субсидиятын судаарыстыбаҕа төннөрбүттэр. Ону таһынан ынах төбөтүгэр бэриллэр 39 тыһ. солк. субсидия ордон, 23 мөл. солк. эмиэ төннөрүллүбүт. Ол аата, сүөһү ахсаана эмиэ сымыйанан эбиллэн сурулла турбут дуо? Инньэ гынан, улуус 2024 с. түмүгүнэн барыта уччутулла сыспыт 95 мөл. солк. субсидияны төннөрбүт. Атын улуустар төннөрөллөрө буолуо дуо?
В.В. Николаев күүскэ хонтуруоллаабатаҕа буоллар, ити 95 мөл. солк. “приписка” харчытын кимнээх эрэ үллэстиэхтэрэ хааллаҕа буолуо. Икки сыл үрдүк былаан түһэ турбутугар олоҕуран эттэххэ, инники сылларга эмиэ элбэх “приписка” тахса турбут буолуон сөп курдук.
В.С. Поскачин эбэтэр кини боломуочуйалаах солбуйааччылара улууска үүт тутуутун хонтуруоллаабакка, ТХУ салалтата оҥорон биэрбит субсидия төлөнөр отчуотун көрбөккө, илии баттыы олорбуттара буолуо дуо? Бу ыстатыйа Ил Түмэн дьокутаата В.С. Поскачины туохха да уорбалаабат, хаһыат силиэстийэ уоргана буолбатах, онон улууска сыл иһигэр элбэх үүт сүппүтэ дьиктититтэн бэчээттэннэ. Арай кини үүт тутуутун салайар дьонун итэҕэйэн, “припискалаах” докумуоннар илии баттаммыт буолуохтарын сөп.
Өрөспүүбүлүкэ төһө субсидияны төлүүрүн быһаарар боломуочуйа улуустарга 2010 с. ахсынньы 15 к. 881-З N 639-IV №-дээх сокуонунан бэриллибитэ. Субсидия үбэ ТХМ уонна улуустар боломуочуйалаах салалталара иккиэн илии баттаатахтарына эрэ төлөнүөхтээх.
Аҥаардас 2024 с. түмүгүнэн, Үөһээ Бүлүү 95 мөл. солк. субсидияны төннөрбүтүттэн сылыктаатахха, атын да улуустарга “приписка” суох буолбатаҕа чахчы. Т/х-тын урукку миниистирин солбуйааччы В.В. Афанасьев быһайын АБДЬ-тан кэлэ сылдьан, миэхэ “Талкы” биэриигэ өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн улуустарга 30-ча бырыһыан “приписка” баара диэбитэ.
Ил Дархан Айсен Николаев интервьюларыгар бүддьүөт үбүн сарбыйыы, кими эрэ хамнаһа суох хаалларыы буолбатах, ордук-хоһу ороскуот тахсарын кэмчилээһин диэччи. СӨ Бырабыыталыстыбата, 2010 сылтан баччааҥҥа диэри хонтуруоллаабакка, сымыыттаҕар бүтэй олорон, итиччэ үлүгэрдээх бүддьүөт үбүн “сымыйа үүккэ” элбэх сыл устата төлүү олорбута буолуо дуо?. Бу хобдох устуоруйаттан үүт субсидиятын быһаарар боломуочуйаны улууска биэрбит сокуон хоруупсуйалыыр кыаҕы үөскэтэринэн, аатын олох түһэн биэрбитинэн, уларытыллара дуу, тохтотуллара дуу уолдьаспыт диэн санаа кэлэр.
Кырдьык эрэ сайдыыны аҕалар.
Владимир Степанов.
