Бүгүн эһиэхэ Абый улууһун киинэ – Белая Гора бөһүөлэгин туруу үлэһит ыала Юлия, Николай Кудриннар тустарынан кэпсиибин. Дьон үксэ киин, куорат сиргэ талаһар кэмигэр бу эдэр дьон Абый сирин-уотун, үтүө, эйэҕэс дьонун биһирээн, ханна да харыс сии ыраатар санаата суох үлэ үөһүгэр сылдьаллар. Бөһүөлэккэ чааһынай маҕаһыын, кафе уонна гостиница үлэлэтэн, урбаан эйгэтин сайыннараллар. Куприннар, анаабыт курдук, кыыстаах уол оҕолоохтор. Оҕону көрүүгэ туһунан көрүүлээхтэр.
Юлия биһигин ыйаабыт бэлиэ сирэ – Нам Хамаҕаттата, аҕата Алексей Уранович Протопопов төрөөбүт бөһүөлэгэ. Оттон Абый – ийэтэ Евдокия Дмитриевна күн сирин көрбүт улууһун киинэ. Протопоповтар онно 2000 сыллар саҕаланыыларыгар, кыыстара Юлия 8-с кылааска үөрэнэрин саҕана көһөн тиийэн, маҕаһыын, бэкээринэ (кэлин тохтоппуттар), салгыы гостиница тэринэн, олохтоохтук оҥостон, ас-табаар, биир дойдулаахтарыгар туһалаан, улуус экэниэмикэтэ сайдарыгар төһүү кылааттарын киллэрсэн барбыттар. Ол дьарыктарын билигин кыыстара Юлия, күтүөттэрэ Николай Кудриннар чиэстээхтик салгыыллар.
– Абый мааны айылҕата, булда-аһа, балыга саха эр дьонун угуйа турар чинчилээх. Кыргыттар буолбакка, күтүөттэр тиийэн олохсуйаллар эбит? Николай бэйэтэ ханнааҕыный? Намыҥ да куоракка букатын чугас сыттаҕа. Бастаан утаа бэйэҥ да улааппыт сиргин ахтыбат-суохтаабат этиҥ дуо?
– Манна биирдэ бултаан барбыт киһи, өрүү да кэлэ туруон баҕарар. Балыга, булда элбэх. Кус-хаас “ийэтэ-аҕата” манна баар буоллаҕа. Эр дьон олус астыналлар. Уопсайынан, Абый олус үтүө сир. Дьонун-сэргэтин туһунан этэ да барбаккын, элэккэйдэрэ, аһаҕастара, ыалдьытымсахтара. Суох, букатын атыҥыраабатаҕым. Ийэм бииргэ төрөөбүт быраатыгар кэллэхпит дии! Саастыы оҕолорум элбэхтэрэ. Николай Орто Халыма Налимскайыттан сылдьар. Идэтэ – уопсай эрэсэрээттээх пуобар. Миигин кытта билсиэн иннинэ куоракка уонча сыл “Фрегат”, уһуннук “Сити-лайф” эрэстэрээннэргэ үлэлээбитэ. Бэйэм юрист үөрэхтээхпин. Идэбинэн үлэлээбэтэҕим да буоллар, ылбыт билиим күннээҕи олохпор туһалыыр.
Манна олохсуйбуппут уонча сыл буолла. Төрөппүттэрим дьарыктарын салгыыбыт. Бэйэлэрэ билигин ийэм төрөөбүт сиригэр – Уолбукка – тахсан, эмиэ маҕаһыын, бэкээринэ астан үлэлии сылдьаллар. Үлэтэ, дьарыга суох ончу сатамматтар. Биһигини эмиэ оннук, ханнык да үлэттэн куттанан, саллан турбат гына ииппиттэр. Бииргэ төрөөбүттэр иккиэбит. Балтым Изабелла куоракка баар, эмиэ дьоҕус урбааннаах. Тиэргэннээх дьиэ туттаран, сынньанар зоналаах, сайынын бассыайыннаах гына оҥостон, уларсыкка биэрэр. Маҕаһыыммыт табаарын, астыырга туттар бородууктабытын олоччу кини булан-талан, сүрүнүн кыһын суол баарына ыытар, отчуот, суот-учуот өттүгэр эмиэ кини көмөлөһөр. Онон тэрилтэбитин “ИП Протопопов” – “ыал бэдэрээтэ”диэн ааттыыбыт.
– Дьоҥҥут ханна тиийдилэр да, туһалааҕы оҥоро, түстүү сылдьар, оҕолоро тус дьарыктаах буолалларыгар бигэ олугу уурар олус да мындыр дьон эбит!
– Ийэм – атыыһыт, товароведка үөрэммитэ. Быраҕыллан турбут дьиэни олохтоох дьаһалтаттан ылан, оҥостон, өрөмүөннээн, сайыннары-кыһыннары итии уулаах, толору хааччыллыылаах, 6 миэстэлээх “Вито” гостиница оҥостубуппут. Кафе үлэлэтэбит. Сарсыардаттан итии-сылаас астан, салааттан саҕалаан, бурдук аһыгар тиийэ астаан атыылыыбыт. Тэрилтэлэр эбиэттэригэр сакаастыыллар. Биирдиилээн дьон эмиэ ылаллар. Николай бэйэтэ интэриниэттэн үөрэнэн, сушист бэрдэ. Дьон олус сөбүлээн сакаастыыр. Сёмгатын, угорун эҥин, эппитим курдук, балтыбыт ыытар. Биһиги дьиэ кэргэн эмиэ саамай сөбүлүүр аспыт – суши. Оттон уонна саха дьонун сиэринэн, эт, балык аһа, ис миинэ да суох сатаммаппыт.
– Маҕаһыын, кафе, гостиница – икки киһи холугар элбэх түбүк, доҕоор. Үлэһиттэрдээххит дуу? Гостиницаҕыт сылы эргиччи үлэлиир, дьон наар баар буолар дуо?
– Тастан биир эрэ үлэһиттээхпит – атыыһыт. Уоннааҕытын барытын бэйэбит дьаһанабыт. Сарсыарда 5 – 6 чаастан саҕалаан хамсаммытынан барабыт. Гостиница кураанахсыйбат. Командировкаҕа кэлээччи, бөһүөлэктэртэн киирэ сылдьааччы өрүү баар буолар. Холобур, сарсыарда маҕаһыыҥҥа, кафеҕа үлэлээн баран, эбиэт кэннэ гостиницабар барабын. Бириэмэни сатаан аттара үөрэннэххэ, барытыгар тиийинэр-түгэнэр буолаҕын. ИП-быт дьоммут аатыгар сылдьар. Ол эрээри бэйэбит сокуону олоччу тутуһан, үлэһит быһыытынан регистрацияланан, туох баар нолуогу, булгуччулаах биэнсийэ, ОМС пуондаларыгар төлөбүрү төлөһө сылдьабыт. Кэнэҕэскибитин саныыбыт. Дьоммут үтүөлэринэн, дьарыктаахпыт, социальнай бакыаттаахпыт. Кэтэх тэрилтэлээх буоллаххына, барытыгар бэйэҥ сүүрэҕин-көтөҕүн. Кимиэхэ да найылыыр кыаҕыҥ суох. “Уоппускаланар кэм кэллэ”, – диэт, баран хаалбаккын. Кэргэммииин тэҥҥэ сылдьабыт. Туох кистэлэй, биирдэ эмэ олус сылайдахпына: “Судаарыстыба тэрилтэтигэр, бэлэмҥэ, икки күн өрөбүллээх тэрилтэҕэ үлэлиир үчүгэй да буолуо ээ?” – диэн санаа киирэн ылааччы. Ол эрээри төрөппүттэрбит тус холобурдарынан биһигини хайдахтаах да үлэттэн куттанан, саллан турбат гына ииппиттэрэ. Ол туһалыыр. Николай 7 оҕолоох Варвара Николаевна, Афанасий Васильевич Кудриннар дьиэ кэргэннэригэр төрдүс оҕо. Ис хаан үлэһит, олус эппиэтинэстээх, эрэллээх эркин.
Киһи сөбүлүүр дьарыгар үлэлиэхтээх
– Оҕолорбут улаатан, көмө дьон буоллулар. Кыыспыт Вика 15 саастаах, уолбут Толя 11-дээх. Ойон тураат үлэлии ойор буолан, Викабыт 1-кы кылааска сылдьыаҕыттан быраатын туруоран, таҥыннаран, таҥаһын кэтэрдэн сарсыарда 8-ка аан таһыгар туруорбут буолааччы. Ону аҕабыт үлэ быыһыгар кэлэн дьыссаатыгар илдьэрэ. Кыра эрдэхтэриттэн итинник бэйэлэрин бэйэлэрэ хааччынар (самостоятельнай) буола улааппыттара. Оҕолорбут ис талааннарын таба тайаналларыгар көмөлөһөөрү, ханнык хайысхаҕа холонуохтарын баҕаралларынан, туох куруһуок баарынан, сырытыннаран иһэбит. Кыыспыт уруһуйдуур, фортепианоҕа, гитараҕа оонньуур. “Вокалы” эмиэ бүтэрбитэ. Уйулҕа үөрэхтээҕэ буолуон баҕарар. Уолбут, этэргэ дылы, “успуорт быһа сиэбит оҕото”. Тустуу, путбуол куруһуогар сөбүлээн дьарыктанар. Хомойуох иһин, итинтэн атын көрүҥнэргэ сиэксийэ суох.
Идэлэрин бэйэлэрэ талыахтара, “эн булгуччу бу идэни тал, бу идэ ордук үчүгэй” диэн соҥнообоппут. “Сүрүнэ, бэйэҕит сүрэххит сөбүлүүр идэтин, санааҕыт сытар дьарыгын талыҥ, оччотугар ханнык да уустугу туоруургут судургу буолуо”, – диибит.
– Оннук ээ. Нууччалыы саҥараллар эбит?
– Дьэ, ити – уопсай баар кыһалҕа. Дьиэбитигэр, биллэн турар, сахалыы кэпсэтэбит. Оҕолор сахалыы-нууччалыы булкуйан кэпсэтэллэр. Манна билигин сахалыы тыллаах оҕо саада, оскуола диэн ончу суох. Дьыссааттары биир ситимҥэ киллэриэхтэрин иннинэ син сахалыы үөрэтии баара. Оскуолаҕа саха тылын биридимиэтин үөрэтэллэрин үөрэтэллэр. Ыһыах буолар. Үгэс, сиэр-туом умнуллубат.
Дьиэ кэргэнинэн – айылҕаҕа
– Екатерина Захарова “Үлэ дьоно” биэриитигэр күстэхтии (чебак) сылдьаргыт көстүбүтэ. Дьахталлар, оҕолор эр дьонтон хаалсыбакка, омуна суох эттэххэ, субуйан таһаара олороргут, көрөргө, үчүгэйэ бэрдэ. Күстэҕи билбэт эбиппин. Кэпсии түспэккин ээ?
– Дьиэ кэргэнинэн сөбүлүүр, күүтэр дьарыкпыт. Бу диэки бары да сөбүлүүбүт. Сааскы өттүгэр Депутатскайтан тиийэ кэлэн, хоно сытан балыктаан, астынан бараллар. Оҕолорбут 6 саастарыттан балыктыыллар. Дьэ, ол күн сарсыарда ким хайа иннинэ уһуктан бэлэм олорор буолааччылар. Күстэҕи сылы эргиччи хаптарыахха сөп. Ол гынан баран, сайынын бырдахтаах диэн, сааскытын ордороллор. Муус устар бүтүүтүттэн саҕалаан ыам ыйын саҕаланыыта хайаан да баран кэлэбит. Мантан 40-ча км тэйиччи сиргэ тиийэбит. Сыллата балыктаах сир ыраатан иһэр курдук. Урут 30 км сылдьааччыбыт. Күһүн алтынньы-сэтинньи ыйга да үчүгэй. Ол эрээри бу диэки суол тура илик буолан, барбаппыт. Аны, хабар кэмнээх, икки чаас курдук буолар, ону баттаһыаххын наада. Сороҕор сарсыарда 6 ч, ардыгар 8 ч тахсар. Күстэҕи туустаан уонна ыһаарылаан сииргэ үчүгэй. Дьоҥо күндүлүүбүт, бэйэбит сиибит. Туох хайа иннинэ балыктааһына (процеһа) ордук сэҥээрдэр. Киһи сынньынар, сэргэхсийэр. Кыратын куоскабытыгар биэрэбит. Уолбут көрүүтэ суох сылдьар куоскалары аһынан, наар дьиэҕэ аҕалар үгэстээх. (Күлэр). Дьээбэҕэ, кыра күстэҕи аквариумҥа уган, бэлэм бороһуогунан аһатан көрбүппүт, ый курдук сылдьыбыттара да, улааппаттар эбит этэ.
– Балыгы хаптара олоруу – туһугар умсугутуулаах! Аны, күстэххит улахана, кылабачыйан үчүгэйэ. Индигиир эбэҕэ тоҥнуу сиэнэр, көннөрү да балык арааһа баар дии?
– Оннук. Чыыр, уомул, быраҥаатта, сордоҥ... Арай тугунок эрэ суох.
– Сөхпүтүм диэн, күстэх сибиинньэ туустаах сыатыгар, тооромос эккэ хабар эбит дии?
– Манна уруккуттан мэҥиэ гыналлар ээ. Кыһыл өҥнөөххө ордук иҥнэр диэн, туорка туттуллар кыһыл кырааска суурадаһыныгар уган ылабыт. Оттон сибиинньэ сыата бөҕө, ууга тулуйумтуо. Дьиҥинэн, чиэрбэҕэ да иҥнэр. Хаардаахха ону буларыҥ уустук.
– Юлия, быыс булан кэпсэппиккэр махтанабын. Ситиһиилэри, туруоруммут сыалгытын толорон, өрүү да дьоҥҥутугар-сэргэҕитигэр туһалыы сылдьыҥ. Төрөппүттэргэр туһунан – эҕэрдэ!
Татьяна Захарова-ЛОҺУУРА
