Көмүс дуйунан симэммит күһүммүт барахсан номнуо үүммүтэ эрэ баар. Ааһар сайыны, кэлэр кыһыны ситимниир дьыл кэмэ элбэх түбүгү эрэйэр. Төһө да түбүктээҕин иһин, дьылы туоруур аһы бэлэмниир кэм, кэлбитин курдук түргэнник бүтэ охсор. Бүгүҥҥү нүөмэргэ Абый улууһун Абый нэһилиэгин олохтооҕун, Мария Слепцова аатынан култуура уонна сынньалаҥ киинин худругун, СӨ култууратын туйгуна Надежда Черемкиналыын кэпсэттим.
-- Дьикти алыптаах, салгынныын ураты, көмүс күһүнүнэн! Бүгүн хоту сир усулуобуйатыгар оҕуруот үүннэрэн хаһаас оҥостор туһунан кэпсэтиэхпит. Биллэрин курдук хоту ас-таҥас сыаната, айан төлөбүрэ ыараханынан сөхтөрөр. Ону ол диэбэккэ, киһи тэҥинэн оҕуруот олордон, сир астаан, кыһыҥҥы уһун хонуктары туоруур ас бэлэмнииргит холобур буолар. Үүнээйи рассаадатын ханнык ыйтан саҕалаан олордоҕун?
-- Абый улууһа хоту эргимтэҕэ сытар улуус. Хоту дойдуга өбүгэ саҕаттан хорсун санаалаах, уһуну-киэҥи толкуйдуур дьон олорор сирдэрэ буолар. Төһө даҕаны айылҕабыт тыйыһын иһин, олохтоохтор мэлдьи саҥаны айа-тута, олох-үлэ үөһүгэр сылдьар дьоммут. Санаа күүһэ баһыйан, айылҕа уларыйыытын, тыалын-кууһун көрөн, оҕуруот олордуунан дьарыктанар дьон аҕыйаҕа суохтар. Маны таһынан олохтоох нэһилиэнньэ айылҕа бэрсэр баайыттан сомсон олорор үгэстээх. Ханна буоларын курдук, үүнээйини рассаадалаан үүннэрэбит. Тус бэйэм олунньу бүтэһигэр, кулун тутар саҕаланыыта помидор, перец рассаадаларын үүннэрэн саҕалыыбын. Моркуобу ыам ыйын бастакы күннэриттэн буору булларабын. Хортуоппуйу эмиэ ыам ыйын ортотуттан рассадалыыбыт.
-- Омос көрдөххө киин улуустар курдук рассаадалаан саҕалыыр эбиккит. Ол эрээри хоту дойду тымныы тыына охсон биллэрэр буолуохтаах.
-- Оҕуруот үүннэриитин уратыта бэлэмнээһиҥҥэ, туспа ньыманан үүннэриигэ сытар. Оҕуруот үүннэрэргэ итии буоллун диэн, анал хоруопка оҥоробут, эбэтэр сир кырсын алдьаппакка кырыс үрдүгэр 50-60 см. буор кутабыт. Уһун саас буолаары гынна диэтэхпитинэ, буордаах салапааҥҥа сиэмэ хортуосканы анньан, тэпилииссэҕэ туруорабыт. Халлаан сылыйдаҕына, сир ирдэҕинэ силистэммит хортуоппуйу дьэ үүннэрэбит. Этэргэ дылы күнү-дьылы мээнэ аһарбаппыт.
-- Сүрүннээн тугу үүннэрэҕин? Олордууга, көрүүгэ-харайыыга туох ньманы туттаҕын?
-- Кылгас сайыны баттаһа, кыстыгы көрсө, өлгөм үүнүүнү ылаары туох кыаллары, сатанары үүннэрэ сатыыбын. Биллэрин курдук сыанабыт дьону барытын чаҕытар. Онон хортуоппуйу, оҕурсуну, помидору, переһи, моркуобу, укуруобу, петрушканы олордо сатыыбын. Былырыыҥҥыттан боруобалаан эриэппэ луугу олордобун. Сир тымныытыттан оҕустаран, улаханнык үүммэтэ. Кэргэним сиртэн үрдүк турар кирээдэ хоруопкатын оҥорон бэлэмнээтэ. Оҕуруоту дьиэ кэргэнинэн көрөбүт. Тутуута, оҥоһуута кэргэним, буор көбүтээччи -- тутаах киһим уолум буолаллар. Бэйэм кэтээн көрүүбүнэн, “Зозуля” уонна ТСХА оҕурсулар тымныыны тулуйаллар. Климаппыт уларыйыыта кэккэ түбүктэри көрүһүннэрэр, + 30 сылаас буола туран, сарсыныгар оһох оттор тымныынан саайар. Урут оҕурсум тэпилииссэтигэр оһохтоох этим, оттук мас аһары барарыттан оттубат буолтум. Халыҥ салапаан таһынан поликарбонат бүрүйбүтүм. Онтум итиини эрэ хааччыйбат, быыһыгар оҕурсу сэбирдэҕин күн уота быһа сиэбэт буолуутун тохтотор. Тэпилииссэбит сыбаайаҕа турар буолан хамнаабат, тымныы салгын курдаттыы сылдьыбат, ааныгар иһинэн эбии бакырыбаала ыйыыбын. Халлаан тымныйдаҕына сылаас ууну кутан, итиинэн угуттуубун. Помидор, перец тэпилииссэлэрэ поликарбонаттар, салгын курбат сылдьарыгар ааны аһаҕас туруорабын. Перец ойоҕос сэбирдэхтэрин олох быспаппын.
-- Олохтоохтор сүөһү иитиитинэн төһө дьарыктаналларый? Хара буорунан, уунан хааччыллыы хайдаҕый?
-- Абый нэһилиэгэ тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанар нэһилиэк. Элбэх ыал ынах, сылгы, сибиинньэ, куурусса иитииннэн дьарыктанар. Ону таһынан т.н.к А.Е.Слепцов аатын сүгэр агрооскуолалаахпыт. Ынах, сылгы иитэллэр, сааһын нэһилиэнньэҕэ рассаада атыылыыллар, сайынын оҕолор оҕуруот олордоллор, оттууллар. Оҕуруот үүнэриитигэр хара буор, уу баара элбэҕи быһаарар. Хара буору тыраахтарынан бэйэбит таһабыт. Былырыын биир тыраахтары олохтоох дьаһалтанан куттарбыппыт. Уунан олохтоох дьаһалта хааччыйар.
Сайыҥҥы водопровод 90-с сыллартан баар. Урут тимир турба буолааччы, кэнники сылларга пластигынан саҥардан биэрбиттэрэ. Хас ыал ахсын кыраан туруорбуттара. Уу дэлэй буолан оҕуруот аһа өлгөмнүк үүнэр.
-- Надежда Афанасьевна, култуура идэлээх үлэһитэ буолуоххуттан, төрөөбүт нэһилиэгин култууратын дьиэтигэр үлэлиигин. Күһүҥҥү өлгөм үүнүүгэ сөптөөх туох тэрээһини ыытаҕыт?
-- Култуура үлэтэ сынньалаҥы тэрийии эрэ буолбатах. Бу идэҕэ киһи дьоҕурун сайыннарыы, үлэһит киһи үлэтин сырдатыы, демография боппуруостарынан дьарыктаныы курдук олорор олохпут сүрүн кыһалҕаларын сайыннарыы, киэн эйгэҕэ таһаарыы, сыаналааһын үлэлэрэ ыытыллаллар. Тэрилтэбитигэр тоҕус киһи үлэлиир, Деску диэн учаастакка биир үлэһиттээхпит. Биир олоҕурбут түөлбэлэр икки ардыгар ыытыллар “Көмүс күһүн бэлэхтэрэ” диэн тэрээһиннээхпит. Бу тэрээһиҥҥэ сааһыттан тутулуга суох оҕуруот үүннэриинэн дьарыктанар олохтоохторбут кытталлар. Сүрүн тосхоло: хоту уустук усулуобуйаҕа олорор киһи эбии аһылыгынан хааччынан олоруутун көрдөрүү, уопут атастаһыыта, бэйэ бэйэҕэ көмө буолар. Холобур буолар, тумус туттар олохтоохтордоохпут. Ол курдук
нэһилиэкпитигэр Людмила, Александр Бальчиновтар оҕолорун кытта хортуоппуй олордуутунан дьарыктаналлар. Сыллата сирдэрин кэҥэтэн иһэллэр. Кэнники сылларга хортуоппуй атыытын тэрийэллэр. Уоллара Евгений Бальчинов "Бастыҥ оҕуруот үүннэрээччи" анал ааты ылан турар. Вера Слепцова клубника, дьэдьэн, Антонина, Василий Соломовтар арбуз үүннэрэн барыбытын да сөхтөрөллөр.
Анна, Алемпий Дохунаевтар араас оҕуруот аһын олордон кэнсиэрбэлииллэр, атыыга хаппыыста үүннэрэн атыылыыллар.
Дыня, кабачок, баклажан арааһын олордор ыаллар эмиэ бааллар.
-- Сайыҥҥы биир күн дьылы аһатар диэн өбүгэ саҕаттан этии баар...
-Кылгас сайыҥҥа туттуммахтаан хааллахха, дьылы туоруур астанаҕын. Оҕуруот үүннэриитэ сүрэхтээх буолууну эрэйэр. Анал сир оҥостон, буорун табан, күн аайы көрөн-харайан үүннэрдэххэ, кыһыны быһа сиир аскын ылаҕын. Үксүн кэнсиэрбэлээн уонна сибиэһэйдии кырбаан тоҥоробун.
Итиэннэ оҕурсуттан "Неженка" салаат, "Ассорти" маринуйдуубун, “Огурцы в томатной пасте”, аджика, лечо рагу, борщ оҥорорбун ордоробун. Өссө 97- 98 сс. кэргэним эдьиийэ Мария Васильевна биэрбит, үөрэппит, бастакы рецебын уура сылдьан оҥостобун. Билигин баҕалаах киһи куйаар ситимиттэн сонуну, саҥаны аа дьуо булан оҥостор кыахтаах.
Бу курдук, уһук хоту тайаан сытар Абый улууһун олохтоохторо төһө кыалларынан оҕуруот аһын үүннэрэн, кыһыннары бэйэ үүннэрбит аһынан хааччыллар инниттэн, араас тумалаах саҥаттан саҥа көрүҥ астары хаһааналлар.
Вера Канаева
Тускар туһан
Лечо рецеба
Помидор 3 кг.
Моркуоп 1 кг.
Перец 0.5-1кг.
Лук репч 1 кг.
Мас арыыта 300 гр.
Туус 3 ст.ньуоска
Саахар 4 ст.ньуоска
Сөп диэбиккинэн укроп кутаҕын
Уксус 70% 1 ст.ньуоска
Кырбаан баран 2-3 чаас туруораҕын уонна 40-ча мүнүүтэ буһараҕын. Стерилизацияламмыт бааҥкаларга кутан, сойуоҕар диэри умса уураҕын.
