Табаҕа чугаһыгар “ИП Дмитриева Наталья Егоровна” диэн сибиинньэ иитэр чааһынай хаһаайыстыба баар. Ийэтэ Ульяна Гаврильевна Кириллина өрөспүүбүлүкэҕэ пиэрмэрдэр хамсааһыннарын биир саҕалааччыта, куорат пиэрмэрдэрин ассоциациятын салайааччыта этэ. Кинилэр 90-с сылларга Майаттан кэлэн олохсуйбуттар. Өр кэмҥэ Табаҕаҕа, дьиэтин таһыгар сибиинньэ иитэн, биэс ийэттэн 400-кэҕэ тириэрдэ сылдьыбыт.
СИБИИННЬЭ БИЭРЭР КИҺИТИГЭР БИЭРЭР
У.Г. Кириллина, хаһаайыстыбатын кэҥэтээри, куораттан арыандаҕа 1 гаа сири ылан, аарка хотон туттубут. Хомойуох иһин, өлөр өлүү хаһаайыстыбатын атаҕар туруорар кыах биэрбэккэ, 2021 с. ахсынньыга олохтон туораабыт. Ийэтин дьыалатын бэтэринээр үөрэхтээх, манна Табаҕаҕа үлэлээбит кыыһа Наталья Егоровна салҕаабыт. Урут дьиэлэрин таһыгар турбут сибиинньэлэри аҕалан, саҥа хотоҥҥо киллэрбит. ТХМ плем-атыыга ийэ 25 сибиинньэни эбии биэрбит.
Хотоно олбуора, ититиитэ суоҕун иһин, куорат ТХУ-тын ыҥыран көмө көрдөөбүт. Ону куорат салалтата өйөөн, 2022 с. 3 мөл. солк. 5% сойуом ылан, сибиинньэ оҕотун тутар хотон, хочуолунай туттарбыт, элэктэриичэстибэ киллэртэрбит. ТХУ эбии 1,5 мөл. солк. биэрбиттэр. Куорат улахан көмөтүнэн хаһаайыстыба сайдан испит.
Ити курдук Айсен Николаев Дьокуускай мээрэ буолан олорон саҕалаабыт куорат тула т/х курдааһынын тэрийиигэ олохтоох дьон кылааттарын киллэрэллэрэ улахан хайҕаллаах, махталлаах дьыала. Н.Е. Дмитриева судаарыстыбаттан сибиинньэ иитиитигэр көмөҕө диэн ийэтин саҕана олохтоммут 600 тыһ. солк. субсидия эрэ ылар. Ол саҕана уотурба куула 3-4 мөһөөх, билигин 1,5 тыһ. солк. Ааҕынан көрбүтэ субсидията биир эрэ кыбаарталга тиийэр эбит. Ол да буоллар, ыарахантан чаҕыйбакка, үлэлии сылдьара хайҕаллаах. Бүгүн 80-ча ийэ сибиинньэлээх, сыл түмүгэр 100 өрүү баар диир.
ПРЕМЬЕР САЙЫННАРЫҤ ДИЭБИТЭ, ДЬЭ, ХАЙЫЫР?
2023 с. ахсынньытыгар Н.Е. Дмитриева пиэрмэтигэр соһуччу урукку премьер А.В. Тарасенко анаан тахса сылдьыбыт. Өрөспүүбүлүкэ медиа эйгэтигэр премьер бөдөҥ ыал пиэрмэтин көрө тахса сылдыбыта киэҥник сырдатыллыбыт. Премьер кэлэн, сибиинньэлэр хотонноро үчүгэйин, сылааһын, бэйэлэрэ туруктара үчүгэйин, ырааһын көрөн сөбүлээбит, Наталья Егоровна хаһаайыстыбатын сайыннаран, 3 тыһ. сибиинньэни иитэр гына улаатыннарыҥ диэбит. Сирэ биир эрэ гаатын истэн, “тоҕо кыратай, эбиҥ” диэбит. Премьер көмөтүнэн газгольдер киллэриллибит. Оттон хаһаайыстыбаны хаҥатыыга боппуруос ыйанан хаалбыт.
Бу премьер ити кэмҥэ соһуччу кыс ортото Хатас сибиинньэтин комплекса сабыллар туруктанан, Мархаҕа Кабохиннар дьыалалара мөлтөөн, олохтоох сибиинньэ иитиитин эспэт, сайыннарар кыахтаах хаһаайыстыбаны кытта билсии быһыытынан кэлэн барбыт буолуохтаах. Былаас эрдэттэн туох кыһалҕа үөскээбитин билэн, урутаан дьаһал ылан быһаарар эбээһинэстээх.
Сахалар “сибиинньэни киһи барыта сатаан ииппэт, сибиинньэ биэрэр эрэ киһитигэр биэрэр” дииллэр. Онон Тарасенко да, кинини да таһааран көрдөрбүт дьон Н.Е. Дмитриеваны таба көрбүттэр диэххэ сөп. ТХМ премьер сорудаҕынан 10 мөл. солк. көмөлөһөн, газгольдер оҥорторбут, территориятын олбуордаабыт.
Ол эрээри... Тарасенко уурайан барбыта. Биһиэхэ бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлэ эппитин улахаҥҥа уурбат, уурайбытын кэннэ умнар майгы ырыынак сылларыгар “күүскэ сайдыбыта” хомолтолоох. Наталья Егоровна “сирбин эбиҥ” диэн суруйарыгар да, куораттан наар аккаас кэлэр эбит. Премьер сибиинньэ ахсаанын элбэтиҥ диэбитэ, сир кэҥээбэт буоллаҕына, хантан туолуой. Бырабыыталыстыба үлэтэ итинник ситимэ суоҕа, дьон былааһы итэҕэйбэтигэр тиэрдэрин тоҕо эрэ өйдүү сатаабаппыт.
Билигин Хатас комплекса, Кабохин хаһаайыстыбата сабыллыбыттарын кэннэ өрөспүүбүлүкэҕэ сибиинньэ иитиитэ улаханнык таҥнары түстэ. Тыа дьоно ордук сибиинньэ оҕотугар олус наадыйар. Киһи сонньуйуох, Наталья Егоровна “быйылгыттан Саха сиригэр сибиинньэ иитэр саамай бөдөҥ хаһаайыстыба буола түспүппүн” диэн соһуйар. “Өрөспүүбүлүкэ отчуота эн үлэҕиттэн тутулуктаах” диэн, араас сыыппараны көрдүүллэрэ элбээтэ диир. Быйыл тыа дьоно киниттэн 300 боросуонагы ылан махтаммыттар. Онон, дьиҥэр, сибиинньэ биэрэр эрэ киһитигэр биэрэринэн, бу хаһаайыстыбаны сайыннаран сайын тыа сирин сибиинньэ оҕотунан хааччыйар тирэх хаһаайыстыба оҥоруу СӨ ас-үөл өттүнэн куттала суох буолуутун бөҕөргөтүү буолуох эбит. Өрөспүүбүлүкэҕэ сибиинньэ иитиитэ Хатас комплекса тутуллуор диэри быстыа суохтаах.
“УҺУН КУТУРУКТААХ” ЭРЭННЭРИИ СОДУЛА
Көрөргүт курдук, Наталья Егоровна – хотонуттан ордук кыһалҕата суох боростуой т/х күүстээх санаалаах үлэһит дьахтара. Ол бэйэтэ “былырыын тойоттор “хааһылаабыттарыгар” киирэн биэрэн, бүтэһигэр буруйдаах оҥоруох курдуктар” диэн кыһалҕатын эрэдээксийэҕэ кэлэн кэпсээтэ. Бу устуоруйа бастаан “көмөлөс” диэн саҕаламмыт.
Наталья Егоровна: “Былырыын ыам ыйыгар ТХМ-тан миниистири солбуйааччы Н.С. Афанасьев ыҥыран, “ынах иитиэххин баҕарар этиҥ дии, Котрустар ынахтарын ылаҕын дуо, барытын бииргэ 4,5 мөл. солк. атыылыыллар” диэбитэ. Мин оччо элбэх сүөһүнү атыылаһар кыаҕым суох диэбитим. Ону “эн куорат бэс ыйыгар ыытар т/х граныгар кытын, ыларга сөп түбэһэҕин, онон төлүөҥ буоллаҕа” диэбиттэрэ. Мин гранынан төлөһүөм диэн үөрдэҕим дии. Ол эрээри, “грант быһаарылыннаҕына, күһүн ылбаппын дуо?” диэбитим. Ону сибилигин ыла оҕус, сүөһүнү көрөр киһилэр суох диэбиттэрэ. Кырдьык, Е.В. Котрус “күтүөппүт арыгылаата, ынахтар көрүллүбэккэ, ыаммакка тураллар, сааһыран, кыайан көрөр кыаҕым суох, мин эн ийэҥ саҕа саастаахпын, эн ынах ылыаххын баҕарар үһүгүн дии ыл” диэн хаайбыта. Күтүөттэрэ аҕыйах күн буолан баран өлөн хаалар. Онтон Котрус “күтүөппүтүн көмөбүт, ыла оҕус” диэн эрийбитэ. Массыына кэпсэтэн 52-ни, онтон 22-тэ ыанар ынаҕы ыам ыйын 22-гэр тиэйэн аҕалбытым. Туруктара чахчы мөлтөҕө, олус ырыганнара, ол туһунан видео, фото докумуоннардаахпын, бэтэринээргэ көрдөрбүтүм, быһаарыы суруга баар. Ыары гыммыппыт маститтаан ириҥэрбит этилэр. Ити күн икки атыы дуогабарын ыыппыттара, биирэ өлбүт киһи аатыттан, иккиһэ, кэргэнэ атын тэрилтэҕэ харчыны бырахтарар дуогабара. “Грант боппуруоһа быһаарыллыан иннинэ баттаабаппын” диэбитим.
Граммыт ый аайы уһатыллан, Саҥа дьыл иннинэ харчы суох диэн букатын да ыытыллыбат буолбута. Котрус эрийэн “харчыгын аҕал, төлөөбөт буоллаххына, тиийэн хотонтон таһаара-таһаара сүүскэ биэртэлээн, эт гынан атыылыам” диэн ыган барбыта. Дьон “хотонуҥ таһыгар өлөртөрүмэ, илдьэн биэр” диэбиттэрэ. Онуоха Саҥа дьыл буолаары турара, ахсынньы 25-һэ быһыылааҕа, “оччоҕо, илдьэн биэриэм, хайаатыннар даҕаны” диэн автовоз көрдөөтүм. Онтон ТХМ-тан “ынахтаргын салгыы иитэр, үлэлиир былааннааххын дуо?” диэн төлөпүөннээтилэр. Мин сүөһүлэри Маҕаҥҥа илдьэн сүөкүүбүн диэбиппин истибиттэр. “Үлэлээн буоллаҕа” диибин. Ол илдьэрбин “төлөбүрүн Саҥа дьыл кэннэ быһаарыахпыт диэн, ынахтар салгыы хаалбыттара. Мин министиэристибэни итэҕэйэр буоллаҕым.
Саас, сайын буолла, ынах харчытын куораттар от ыйыгар диэри эрэннэрбиттэрэ быһаарыллыбата. Аҕыйах хонуктаахха Хатастан “Баҕарах” салайааччыта И.Сивцев ыҥыран “үөһэттэн сүөһүлэри баран ыл диэн сорудах кэллэ, туох дии саныыгын?” диэтэ. Ону “мин туох диэхпиний, миигин ыҥыран кэпсэппэттэр, таах былдьыы сатыыллар, баччаҕа диэри көрбүт ороскуоппун төлөөтүннэр, оннук сатаммат буоллаҕына сууттаһабын” диэтим. Сивцев: “Ити ынахтары ылыахпын олох баҕарбаппын, бэйэм ынаҕым элбэх. Ыллахпына да, эккэ ыытабын. Ол да үрдүнэн, бэйэм ночоокко барабын, үүттэрэ кыра, кырдьаҕас ынах этэ сыанаҕа турбат”, – диир. Кырдьык, 6-7 ынах хара бастакыттан маститтаан, 2-3 эмиийдээхтэрэ.
Мин ынахтарбын харыһыйдым, “чэ, оччоҕо ороскуотум төлөммөт буоллаҕына, сууттаһабын” диэтим. Онтон мээр Е.Н. Григорьевка сурук суруйбутум. Бу күннэргэ гражданнары уонна тэрилтэлэри кытта үлэлиир отдел начаалынньыга И.В. Голотвинаттан эппиэт туттум. Онно Е.Н. Григорьев бириэмэтэ суоҕунан эйигин көрсөр кыаҕа суох, суруккун куорат т/х управлениетын салайааччыта М.Ю. Данилов быһаарарыгар ыытылынна диэбит”, – диэн кэпсээтэ.
УННЬУКТААХ УҺУН СУУТ БУОЛСУ
Н.С. Афанасьевка эрийэ сылдьыбыппар “ити – хаһаайыстабаннай субъектар мөккүөрдэрэ, Дмитриева ынахтары ылбыта, онон төлүөхтээх, грант куонкуруһа харчы суоҕуттан буолбатаҕар ким да буруйа суох” диэтэ. Онтон куорат УСХ салаайааччыта М.Ю. Данилов: “Мин грант эҥин туһунан инники буолбут кэпсэтиилэри билбэппин, оттон Дмитриева үүтү ыан туттара олорор, төлөһүөн сөп этэ, ол эрээри көрбүт ороскуоппун төлөөҥ диэн олорор, “баҕарахтарынан” атыылаһыннараары гыммыппытын ынахтарын биэрбэт”, – диир.
Наталья Егоровнаттан “тоҕо үүт харчытынан төлөһүөххүн баҕарбаккыный?” диэбиппэр соһуйда. “Итинник гын диэн ким да миэхэ киһилии быһаарбатаҕа. Кыралаан төлөһө олор диэбиттэрэ буоллар, төлөһүөм этэ. Үөһээлэр “хааһылаан” баран, бүтэһигэр миигин буруйдаах оҥоро сатыыллар дуо? Өссө хаһаайыстыбабын эһиэхтэрэ диэн дьиксинэбин.”, – диир.
Мин көрдөхпүнэ, дьиҥэр, эрдэ үчүгэйдик кэпсэтиллибитэ буоллар, суукка тиийбэккэ быһаарыллар дьыала “хааһыламмыт”. Сүөһүнү аҕыйаппат туһугар Наталья Егоровнаҕа Котрустар сүөһүлэрин иһин барытын төлүүрүгэр гранынан эҥин 4,5 мөл. солк. ылыаҕыҥ диэн кэтэһиннэрбиттэр. Көмөлөһөөрү гыммыттара саарбахтаммат. Куорат ТХУ-та этэринэн, Котрустар сүөһү иитэр санаалара суох, ол аата билигин да ыллахтарына, буойунаҕа илдьэллэр. Оттон сүөһүнү харыстааһын – судаарыстыба бэлиитикэтэ. Онон салалта да, Наталья Егоровна да ынахтары тыыннаах хааллара сатыыллара көстөр. Хомойуох иһин, үп тиийбэтинэн эрэннэрии уһатыллыбыт, туолара да уустук чинчилээх. Онон салайааччылар ытыс сотуннахтарына, дьыала тиһэҕэр “икки хаһаайыстыба иирсээнэ” диэн, дьон өстөһүүтүгэр тиэрдэр айдаан буолар туруктаммыта куһаҕан. Дьиҥэр, грант да харчыта эппиэтинэстээх, оттон сойуомунан көмөлөспүттэрэ буоллар, син биир Н.Е. Дмитриева төлөһүө этэ. Онон кинини босхо ыла сатыыр диир сыыһа өйдөөһүн.
Н.Е. Дмитриева эрэнэриини кэтэһэн сылдьыбыта билигин соруйан төлөспөккө ынахтары босхо ыла сатыырын курдук өйдөбүллэнэн тахсан иһэрэ дьиксиннэрэр. Тиһэҕэр куһаҕан дьахтар, иирсээннээх, массыанньык диэн үөҕүллүөн, ыт үрбэт, ынах маҥыраабат киһитэ да буолан хаалыан сөп курдук. Оннук эрэ буолбатар.
Оттон бу дьыала “дьаалатынан ыытыллан”, били, оонньообуттара оҕус буолбут диэбиттэрин курдук буолбут. Эйэ дэмнээхтик өйдөһөр түгэни мүччү туттахха, суутунан эрэ быһаарыллар кыахтанар. Ол содула тугунан диэлийиэ биллибэт.
Владимир Степанов.
