Суут бириистэптэрэ 2025 сылга дойду үрдүнэн элимиэннэрин төлөөбөккө сылдьар дьонтон уопсайа 100 млрд солк. туура тутан ылбыттар. Тэҥнээн көрүөх: 2024 сылга куотунааччылартан 92 млрд солк. төлөттөрбүттэр. 2023 сылга – 66,5 млрд. Көрдөрүү сыл аайы улаатан иһэрэ бэлиэтэнэр.
Ити тугу кытта сибээстээҕий? Элимиэнтэн куотунааччыларга миэрэ сыл аайы кытаатар-күүһүрэр. Холобур, урут сылы-сыллаан саһа сылдьыахтарын сөп эбит буоллаҕына, аны 2 ый төлөөбөт түгэннэригэр тута миэрэҕэ тардыллаллар: 10 – 15 сууккаҕа хаайыллыахтарын, эбии 20 тыһ. ыстараап төлүөхтэрин сөп. Ити – үҥсэр түгэҥҥэ. Соруйан төлөөбөтөхтөрүнэ, миэрэ өссө күүһүрэр. Онон билигин урукку кэм буолбатах: оҕолорун иитэртэн куота сылдьалларын барытын билэ-көрө олороллор, суут-сокуон бу өттүгэр кытаатта.
Элимиэн мэлдьи элбэх мөккүөрү тардар. Бу боппуруоска дьарыгырар уопуттаах юрист Надежда Кривошапкинаны кытта элимиэҥҥэ сыһыаннаах эрэдьиэстээх түгэннэри кэпсэттибит.
– Надежда Иннокентьевна, быраап-нуорма өттүнэн көрөн кылгастык быһаардахха, элимиэн диэн тугуй?
– Сокуоҥҥа олоҕуран бииргэ олорор да, олорбот төрөппүттэр оҕолорун (бэйэлэрэ кыайан иитиммэт кэмнэригэр) иккиэн иитэр эбээһинэстээхтэр. Улааппыт оҕолор кыайан көрүммэт-иитиммэт, кырдьыбыт төрөппүттэрин эмиэ иитиэхтээхтэр. Элимиэн диэн – сокуоҥҥа эбэтэр икки өттүттэн сөбүлэҥинэн бигэргэнэр дьиэ кэргэн чилиэннэрин иитэргэ ананар харчынан төлөбүр.
Кэпсэтиибитин саҕалыах иннинэ быһааран этиим: сүрүннээн, оҕолору иитэргэ элимиэн төлөтөллөр. Төрөппүккэ элимиэн төлөөһүн – сэдэх түбэлтэ. Былырыын суут бириистэптэрэ (ФССП) элимиэҥҥэ иэскэ баайылла сылдьар дьонтон өтөрүнэн туола илик улахан сууманы – 100 млрд солкуобайы – төлөтөн тураллар. Төһөлөөх киһи өссө элимиэнин төлөөбөккө сылдьара буолуой?!
– Элимиэни ханнык ньыманан төлөтүөххэ сөбүй? Балартан оҕолоох ийэҕэ билигин хайата ордук табыгастааҕый? Суутунан ылар ордук дуу эбэтэр нотариус сөбүлэҥинэн дуу?
– Элимиэни төлүүр, суут быһаарыыта дуу, нотариус сөбүлэҥэ дуу баарыттан-суоҕуттан тутулуга суох – төрөппүт булгуччулаах эбээһинэһэ. Суут быһаарыыта, нотариус сөбүлэҥэ элимиэн кээмэйин эрэ быһаарар. Өскөтүн төрөппүттэр, тыл-тылларыгар киирсэн, биир быһаарыыга кэлбит буоллахтарына, нотариуһунан төлөтөр ордук. Ол кыаллыбат түгэнигэр биир эрэ суол, ол – сууттаһыы.
– Элимиэн суумата билигин ортотунан төһөнүй?
– Уопсай бириинсибинэн көрдөххө, элимиэн суумата ийэ ыйга оҕотугар төһө харчыны ороскуоттууруттан суоттаныллар. Бу суума икки төрөппүккэ үллэһиллэр. Элимиэн суумата – ити. Оҕо интэриэһин учуоттуур, тииһиммэт-түгэммэт түгэни билбэккэ, дьоллоох оҕо саастаах буоларын туһугар төрөппүттэр итинник бириинсибинэн элимиэн кээмэйин быһаарсаллара ордук. Ол гынан баран, кистээбэккэ эттэххэ, суут быраактыкатыгар кырдьыктаах сууманы ылар сороҕор табыллыбат.
– Элимиэни таһынан “оҕону иитэргэ эбии ороскуот” диэн баар. Ити тугуй? Ипэтиэкэни, куортамы төлөттөрүөххэ син дуо?
– Дьиэ кэргэн кодексыгар итинник нуорма баар. Элимиэн бигэргэтиллибит сууматын таһынан эбии ороскуоттары эмиэ төлөтүөххэ сөп. Холобур, оҕо эмтэниитигэр, үөрэҕэр, олорор дьиэтигэр. Ол гынан баран ийэ суукка бу ороскуоттар, дьиҥ чахчы, оҕоҕо олус наадалаахтарын, суолталаахтарын дакаастыан наада. Холобур, оҕо судаарыстыбаннай оскуолаҕа миэстэлээҕин үрдүнэн чааһынай оскуолаҕа үөрэнэр буоллаҕына, суут элимиэни таһынан эбии ороскуоту төлөтөргө аккаастыан сөп.
– Олоххо баар түбэлтэ: эр киһи элимиэнин кыччата сатыыр үгэстээх. Дьиҥнээх хамнаһын кистиир, ол-бу кыһалҕанан куотунар. Маннык түгэҥҥэ, бастатан туран, тугу гынар нааданый?
– Чахчы, маннык түбэлтэни үгүстүк көрсөбүн. Бу түгэҥҥэ биир кэлим (комплекснай) үлэ уонна тус көрүү ирдэнэр. Биир түбэлтэни кэпсиим: аҕа үс оҕотугар официальнай хамнаһын 1/2-тин төлүүр. Ол ыйдааҕы хамнас алын кээмэйигэр тэҥнэспит. Оччолорго 24 000 солк. этэ. Ийэ 3 оҕотугар баара-суоҕа 12 000 солк. ыла олорбут. 3 кыра оҕону иитэргэ ити харчы тиийиэ дии саныыгыт дуо? Биллэн турар, суох. Биһиги сууттаһан, элимиэни төлөттөрөр ньыманы уларыттарбыппыт. Эрдэ ыла олорбут элимиэнэ 3 төгүл улаатан, ыйга 36 тыһ. солк. тэҥнэспитэ. Манна дьыаланы тус көрөр наада.
Сорох тэрилтэлэр үлэһиттэрин хамнастарын соруйан кистэтэллэрин эмиэ элбэхтик көрсөбүн. Ити – олус мөкү быһыы.
– Эр киһи, арахсан баран, иккиһин кэргэн ылан оҕолонор. Оччотугар бастакы кэргэнигэр оҕотун элимиэнэ төһөнөн аччыырый?
– Сокуоҥҥа олоҕуран сорох түгэҥҥэ элимиэн суумата, чахчы, кыччыан сөп. Ол гынан баран РФ Үрдүкү суутун быһаарыытынан аҕата материальнай эбэтэр дьиэ кэргэнин балаһыанньата уларыйдаҕына, ол элимиэн төлөбүрэ кыччыырыгар төрүөт буолбат. Суут оҕо интэриэһин көрөр, олоҕун таһыма уларыйбатыгар кыһаллар. Холобур, оҕо аҕата иккис кэргэнигэр оҕолонноҕуна, куруһуоктарга дьарыктанан бүтүөхтээх, кыраны аһыыр, мөлтөх таҥаһы таҥнар буолуохтаах диэн дуо? Онон аҕата кыччата сатыыр да түгэнигэр ийэ оҕотун интэриэһин көмүскүөхтээх.
– Сокуоннайдык саахсаламматах дьон элимиэн төлүүр эбээһинэстээхтэр дуо? Арай “мин оҕом буолбатах” диэн турдун?
– Саахсаламмыт да, саахсаламматах да буоллуннар – биологическай ийэтэ, аҕата иккиэн иитиэхтээхтэр. Ол туһугар аҕатыгар саахсанан “отцовство” оҥорторор наада. Өскөтүн оҕотун билиммэт түгэнигэр – сууттаһыы. Манна генетическэй эспэртиисэ ирдэнэр. Элимиэнтэн куотунуом дии саныыр буоллаҕына, сыыстарар.
– Сорохтор эрдэ биэнсийэҕэ тахсаллар. Оннук түгэҥҥэ элимиэн суумата кыччыыр дуо? Кыччаабатын туһугар тугу гынар нааданый?
– Эрдэ эппитим курдук, элимиэн кээмэйэ оҕо интэриэһин көрөн быһаарыллыахтаах. Эр киһи материальнай балаһыанньата уларыйдаҕына, элимиэн суумата кыччыырыгар ол төрүөт буолбат. Өскө биэнсийэҕэ тахсаатын кытта дохуота намтаан, элимиэн төлөбүрэ улаханнык аччаатаҕына (оҕо ыйдааҕы тииһинэн олорор алын кээмэйин аҥаарыттан кыра буоллаҕына), ийэ суукка дьыаланы хат көрөрүгэр биэрэр.
– Туох да үлэтэ суох, ускул-тэскил кэриэтэ сылдьар эбэтэр официальнай дохуота суох эр дьон бааллар. Кинилэртэн суутунан төһө элимиэни төлөттөрүөххэ сөбүй? Элимиэн алын кээмэйин дуо?
– Оҕо интэриэһэ күөмчүлэниэ суохтаах. Маннык түгэҥҥэ дохуотуттан тутан уонна эбии харчынан бигэргэммит сууманы иккиэннэрин элимиэн ылалларыгар ийэлэргэ сүбэлиибин.
Ускул-тэскил сылдьар, иһэр-аһыыр эр дьон – туспа кыһалҕа. Мин быраактыбар иэстэрин сороҕун эбэтэр толору төлөттөрөр этибит. “Эр киһи арахсан баран аһыыр, арыгы булан иһэр, ханна эрэ утуйар сирдээх – ол аата харчылаах” диэн бириинсиби тутуһабыт.
– Эр киһи уонча сыл элимиэн төлөөбөт. Ол кэмҥэ оҕо ийэтэ да суукка биэрэн көрдөһө барбат. Кэлин суутунан элимиэни “перерасчёт” оҥорторуон сөп дуо?
– Суукка биэрбит кэмиттэн саҕалаан эрэ элимиэни төлөттөрүөххэ сөп. Дьиэ кэргэн кодексыгар “элимиэни перерасчёт оҥорон төлөттөрүөххэ сөп” диэн суруллар. Ол гынан баран бу ыстатыйа, дьыалаҕа киирдэххэ, үлэлээбэтин тэҥэ, элбэх дьону бутуйар. Ийэлэр “перерасчёт” оҥорторуохпут дии саныыллар эрээри, дьиҥ олоххо туһата суох. Онон ийэ суукка биэрбит күнүттэн алимент ылар.
– Оҕо ийэтэ иккиһин кэргэн таҕыстаҕына, элимиэн суумата уларыйбат дуо?
– Суох, уларыйбат. Оҕотун ийэтэ, ол эбэтэр арахсыбыт кэргэнэ кэргэн тахсара-тахсыбата киниэхэ сыһыана суох, элимиэнин төлөөбүтүн курдук төлүүр.
– Сорох арахсыбыт ийэлэр “элимиэн төлөттөрдөхпүнэ, кэлин кырдьан баран, оҕобуттан элимиэн көрдүөҕэ. Ол кэриэтэ бэйэм иитиэм” дииллэр. Ити төһө сөбүй? Кырдьар сааһыгар оҕоҕо иитимньи буолуон сөп дуо?
– Суут төрөппүккэ элимиэни дэҥҥэ төлөттөрөр. Өскөтүн оҕо ийэтэ элимиэнтэн баҕа өттүнэн аккаастаммыт, аҕатыттан көрдөөбөтөх буоллаҕына, оҕо кэлин наада буолар түгэнигэр суукка “аҕам элимиэн биэрэртэн куотуммута” диэн дакаастыыр кыаҕа суох. Төттөрүтүн, ийэтэ алимеҥҥа биэрдэҕинэ, аҕата кэмигэр төлөөбөт эбэтэр иэстээх буоллаҕына, кырдьан баран, оҕотуттан элимиэн көрдүүр кыаҕа суох.
– Элимиэни төлөөбөт киһи чахчы хаайыллар дуо? Итиннэ суут-сокуон төһө ирдэбиллээҕий?
– Мин быраактыкабар оннук хас да түгэн буолбута. Биир түбэлтэҕэ ФССП-га дознаватель буолбуттааҕым. Ол кэмҥэ элимиэн төлөөбөтөҕүн иһин киһини хаайыыга уктарар кыаллыбатын тэҥэ этэ. Билигин элимиэн төлөөбөт түгэҥҥэ хаайыыга киириэххэ сөп.
Ол гынан баран холуобунай эппиэтинэстэн элимиэн сууматын толору төлөөн куотунуохха сөп.
– Элимиэн, арахсыы боппуруоһугар дьарыгырбытыҥ өр буолла, элбэх сууту кыайбытыҥ. Бу дьыалаҕа хайдах кэлбиккиний?
– 2010 с. Ураллааҕы судаарыстыбаннай юридическай акадьыамыйаны бүтэрэн баран, 5 сыл суут бириистэптэрин сулууспатыгар үлэлээбитим, элимиэн боппуруостарыгар дьарыгырбытым. Манна элбэххэ үөрэммитим. Ол кэннэ ДьУоХХ эйгэтигэр судаарыстыбаннай сулууспаҕа үлэлээбитим. Түгэни туһанан, үлэбэр-хамнаспар сөптөөх сыаннастарга, кырдьыксыт буоларга үөрэппит, уһуйбут-такайбыт салайааччыларбар, настаабынньыктарбар – барыларыгар барҕа махталбын тиэрдэбин. Ону таһынан дьиэ кэргэн юриһа буоларбар ийэм Любовь Семеновна Ильина улахан оруоллааҕын бэлиэтиибин. Кини социальнай көмүскэл отделыгар өр сылларга таһаарыылаахтык, ол кэннэ ЗАГС уорганыгар айымньылаахтык үлэлээбитэ. Ийэ, оҕо быраабын туһугар киирсиилэрбин мэлдьи өйүүр, күүс-көмө буолар.
– Надежда Иннокентьевна, кылгас кэм иһигэр быыс булан кэпсэппиккэр махтанабын.
Кэпсэттэ Диана КЛЕПАНДИНА.
|
Элимиэни төлөөбөт түгэҥҥэ... · Кыраныысса таһыгар тахсара бобуллар. Өскөтүн төлөөбөтөх элимиэнин суумата 10 тыһ. таҕыстаҕына, тас дойдуга тахсара кытаанахтык бобуллар. Суут бириистэптэрэ туһааннаах уорганнарга иһитиннэриини быһа ыыта тураллар. Иэһин сабан баран, суут быһаарыыта тахсарын күүтэр. Ол 2-3 күнтэн хас да нэдиэлэҕэ диэри көрүллэр. · Массыынатын, дьиэтин атын киһи аатыгар көһөртөрөр, атыылыыр кыаҕа суох буолар. · Суоппар дастабырыанньатын туһанара бобуллар. Дастабырыанньата суох киһи массыына ыытар бырааба суох. Тутулуннаҕына, миэрэҕэ тардыллар. · Баайын-дуолун туталлар. Өскөтүн иэһэ 3000 солк. таҕыстаҕына, суут бириистэптэрэ баайын-дуолун тутар бырааптаахтар. Төһөнөн элбэх иэстээх да, соччонон улахан суумалааҕы ылаллар. Бааҥҥа счётун эмиэ сабаллар. · Икки ый төлөөбөтөҕүнэ -- 15 сууккаҕа, онтон суут быһаарыыта тахсыбытын үрдүнэн төлөөбөт буоллаҕына, биир сылга хаайыллыан сөп. · “Неустойка” төлүүр эбээһинэстэнэр. “Просрочкатын” хас биирдии күнүгэр 0,1% ааҕыллар. · 2025 сыл ыам ыйыттан “элимиэнтэн куотунааччылар реестрдэрэ” диэн баар буолла. Аата-суола, хаартыската, кимэ-туга барыта ыйыллар. Ким баҕарар көрөр кыахтаах. Иэһин толору саптаҕына эрэ испииһэктэн тахсар кыахтаах. · Суут бириистэптэрэ куотунааччыны сыл устата көрдөөн кыайан булбатахтарына, төрөппүт быраабыттан быһар кыахтаахтар. Маннык түгэҥҥэ оҕоҕо “по потере кормильца” биэнсийэ ананар. “Суут бириистэптэриттэн куота сылдьыам” диэн эрэх-турах сананар сатаммат. Холобур, биир эр киһи элимиэнтэн куотунан бэрэпиискэтэ суох, бааҥҥа счёт астарбакка, бэйэтин төлөпүөнүнэн да туһаммакка сылы сыллаан саһа сылдьыбыт. Биир күн эмискэ ыалдьан, суһал көмө быраастарын ыҥыттарбытыгар “элимиэнтэн куотуна сылдьар эбиккин” диэн суут бириистэптэрэ тутан ылбыттар. |
