Быйыл Горнай улууһа төрүттэммитэ 95 сылын туолар. Улуус киинэ Бэрдьигэстээх үлэтинэн-хамнаһынан, дьон олоҕун таһымын үрдэтиигэ өрөспүүбүлүкэҕэ бастыҥ ахсааныгар сылдьар. Бөһүөлэк кыра бөһүөлэктэргэ уонна куораттарга Арассыыйаҕа аан маҥнайгынан сайдыы дизайн-кодун ылбыта. Бу глобализация тыа сирин эһэр охсуутун утарсыыны дойдуга сахалар саҕалаабыттара диэн көрдөрөр холобур буолара саарбаҕа суох.
Бүгүн “Кыымҥа” Бэрдьигэстээх нэһилиэгин баһылыга А.Г. Аргунов ыалдьыттыыр.
Бигэ акылааттаах үлэ үйэлээх
– Алексей Григорьевич, баһылык быһыытынан Бэрдьигэстээх билиҥҥи кэмҥэ сайдыытын хайдах сыаналыыгын?
– Бэрдьигэстээх дьаһалтатыгар үлэлээбитим быйыл 20 сыла буолар. Бастаан 2006 с. ыччат лиидэринэн үлэлии кэлбитим. Ол саҕана баһылык М.И. Кириллин, солбуйааччыта Н.П. Фёдорова этилэр. Онтон өр М.С. Парфеновтыын үлэлээбитим, баһылык солбуйааччыта буолбутум. 2020 с. баһылыгынан талыллыбытым. Кырдьык, Бэрдьигэстээх хараҕым далыгар сайынна. Ол гынан баран, көрө үөрэммит буолан дуу, буолуохтааҕын курдук саныыгын. Оттон дьон атын эрэгийиэнтэн, улуустан кэллэхтэринэ, Бэрдьигэстээх, чахчы, күүскэ да сайдыбыт диэн сөҕөллөр. Сорохтор бу кэлин биэс эрэ сылга сайдыбытын курдук этэллэр, онно сөбүлэспэппин. Дьиҥэр, уруккуттан нэһилиэк салайааччылара бары уонунан сылларга бөһүөлэк сайдар бигэ акылаатын тутан кэлбиттэрэ. Бэрдьигэстээх нэһилиэгэ аан бастаан 1940 с. тэриллибитэ. Нэһилиэги саамай уһуннук М.Г. Тарасова-Сэбиэт Маарыйа салайбыта, кини ааспыт сылга сүүс сааһын туолбута. Ол кэннэ Е.Е. Тарасова, М.С. Парфенов үлэлээбиттэрэ. Ситиһиибит саамай төрдө – нэһилиэк дьаһалталара бу сыллар тухары улуус дьаһалтатын кытта өйдөһөн, өйөһөн, биир ситим буолан үлэлээн кэлбиттэрэ.
Тирэх пуун, маастар-былаан
– 2003 с. олохтоох салайыныы (ОБС) киириэҕиттэн нэһилиэк сөпкө дьаһанан, үлэлээн-хамсаан кэллэ. Билигин сайдарга нэһилиэктэр дойду, өрөспүүбүлүкэ бырагыраамаларыгар күүскэ кыттыахтаахтар.
2025 с. Арассыыйа үрдүнэн 2190 оройуон, улуус кииннэригэр, ол иһигэр Бэрдьигэстээххэ, тирэх нэһилиэнньэлээх пуун ыстаатыһын иҥэрдилэр. Ис хоһооно – инникитин үп-харчы, сайдыы бырагыраамата бу тирэх пууннарынан эрэ барыахтаах.
Билигин нэһилиэк сайдыыта, улахан тутуу маастар-былаанынан барар. Бэрдьигэстээх 2032 с. диэри сайдар маастар-былаана оҥоһуллан, СӨ Экэниэмикэтин министиэристибэтигэр сөбүлэһиннэриигэ сылдьар. Маастар-былааҥҥа улуус дьаһалтата тус этиитин киллэрбитэ. Ол быһыытынан 5 сүрүн хайысханан сайдыахтаахпыт.
Тутуубут күүскэ барар. Хаарбах дьиэттэн көһөрүү бырагырааматынан элбэх мас дьиэни көтүрдүбүт. 2030 с. диэри өссө 30-тан элбэх кыбартыыралаах дьиэттэн дьону саҥа дьиэлэргэ көһөрүөхтээхпит. Нэһилиэнньэ наадыйыытынан, бөһүөлэк маастар-былаанынан эбии, гимназия, дьыссаат тутуу киирбиттэрэ. Ол эрээри, Экэниэмикэ министиэристибэтэ этэринэн, Ил Дархан тирэх пууннары олохтообут бырагырааматыгар ити эбийиэктэрбит киирбэтэхтэр. Оттон ити эбийиэктэри туттарыы дьаһалта эрэ санаата буолбатах, уопсастыбаннай дьүүллэһии түмүгүнэн нэһилиэнньэ туруорсан киллэрбиппит. Нэһилиэкпит сүрүн баайа дьоммут буолалларынан, сайдыыбыт былаанын быһаарыыга бары тэрилтэлэр, түөлбэлэр, уопсастыбаннай тэрилтэлэр, олохтоохтор холбоһон үлэлиибит. Онон маастар-былаан туоларын туһугар улуус дьаһалтата өрөспүүбүлүкэ салалтатын кытта үлэтэ салҕаныаҕа.
Түөлбэ – норуот биһигэ
Бэрдьигэстээх түөлбэлэр түмсүүлэринэн күүстээх. Биһиги түөлбэлэри тэрийиигэ, үлэлэтиигэ баай уопуппутун өрөспүүбүлүкэҕэ тарҕата сылдьабыт, дойдубут уопсай сайдыытыгар киллэрэр сүрүн кылааппыт буолар. Түөлбэ дьону түмэр, нэһилиэнньэни салалтаны кытта сибээстиир. Федеральнай сокуоҥҥа түөлбэ “территориальное общественное самоуправление (ТОС)” диэн киирэ сылдьар, сайдар кэскиллээх. Түөлбэлэрбит үлэтин билсэ, уопут атастаһа хоту улуустартан тиийэ кэлэллэр.
– Өрөспүүбүлүкэҕэ уопуккутун тарҕатыы хаһан саҕаламмытай?
– Биһиги 4–5 сыллааҕыта Дьокуускайга «ОБС Сэбиэтигэр түөлбэлэр үлэлэрин Бырабыыталыстыба таһымынан сайыннарыахха» диэн этиилээх киирэ сылдьыбыппыт. “Этиигит олус үчүгэй, бу үлэни билэр, көҕүлээбит дьон буолаҥҥыт, хамсааһыны сүрүннээҥ” диэбиттэрэ. Ол түмүгэр “СӨ Түөлбэлэрин ассоциацията” диэн уопсастыбаннай түмсүү тэриллибитэ. Манна өрөспүүбүлүкэҕэ баар түөлбэлэр бары киирэллэр. Тэрилтэни солбуйааччым Ксения Михайловна Васильева салайар. Бэйэбит толкуйдаан оҥорбут “Төрүт түөлбэм төлкөтө” диэн түөлбэлэр үлэлэрин көҕүлүүр бырайыакпытынан 2021 с. үлэлиибит. Бастакы пуоруму – бэйэбитигэр, онтон – Майаҕа, былырыын Аммаҕа ыыппыппыт. Бырайыакпыт үлэтэ итинэн бүппэт, быйыл түөлбэлэри тэнитиигэ грант сүүйдүбүт, ону олоххо киллэрэ Бүлүү улуустарыгар барыахтаахпыт.
Грант – эбии үбү тардыы
– Быыбарым бырагырааматыгар түөлбэлэр үлэлэрин күүһүрдэргэ уонна граҥҥа кыттан нэһилиэк сайдарыгар эбии үбү тардарга күүскэ үлэлиэм диэн сыал-сорук киллэрбитим. Ааспыт 5 сылга элбэх граны ыллыбыт.
– Бу хайысханан үлэлииргэ туспа исписэлиистээххит дуу эбэтэр уопсастыбанньыктары кытыараҕыт дуу?
– Граҥҥа үлэни солбуйааччым К.М. Васильева сүрүннүүр. Киниэхэ көмөҕө дьаһалтаҕа түөлбэлэри кытта үлэлэһэр исписэлиис ыстаатын көрбүппүт. Маннык тэринэр көдьүүстээх. Холобур, быйыл бүддьүөппүт татым, ол иһин дьонум эбии үбү тардарга федеральнайга тиийэ граҥҥа кыттар соруктаахтар.
– Федеральнай граҥҥа кыттыыгыт түмүгэ хайдаҕый?
– Ааспыт 5 сылга федеральнай граннартан 24-тэн тахса мөл. солк. ылан, нэһилиэкпит сайдыытыгар туһанныбыт. Ону таһынан түөлбэлэр, нэһилиэкпит тэрилтэлэрин истэригэр баар НКО-лар (кэмиэрчэскэйэ суох тэрилтэлэр) эбии 10-тан тахса мөл. солк киллэрдилэр. Онон бу 34 мөл. солк. граннар үптэрин уопсай сайдар үлэҕэ түмтүбүт. Үчүгэй хамсааһын таҕыста. Улуус дьаһалтатыгар эмиэ граҥҥа үлэлэһэргэ исписэлиис ылбыттара. Уопсайынан, Горнай улууһа гражданскай көҕүлээһиҥҥэ, граны кытта үлэҕэ өрөспүүбүлүкэҕэ инники сылдьарын киэн туттабыт. Ол туһунан өрөспүүбүлүкэ салалтата, сонуну тарҕатар тэрилтэлэр куруук кэпсииллэр. Соторутааҕыта Ил Дархан А.С. Николаев “граҥҥа кыттыыга Горнай, Таатта уонна Дьокуускай куорат – өрөспүүбүлүкэҕэ лиидэрдэр” диэбитэ.
Демография, ыччат сыла
– Бэрдьигэстээх нэһи-лиэнньэтэ төһөнүй?
– Билигин 6900 киһи олорор. Анаалыстаан көрбүппүт, 5 сылга 100 киһинэн эбиллибиппит. Балаһыанньабыт көнүөн наада: былырыыҥҥыттан оҕо төрөөһүнэ, дьыссаакка, оскуолаҕа оҕо аҕыйыах курдук. Тирэх пуун ыстаатыһынан 150 киритиэрийи толоруу ирдэнэр. Олортон демография –саамай сүрүннэрэ. Ол быһыытынан, төрөөһүн элбиэхтээх, кэлэн олохсуйааччы баар буолуохтаах, дьон үйэтэ уһуохтаах уо.д.а. киритиэрийдэр. Былаан быһыытынан 2035 с. диэри нэһилиэнньэбит 7,5 тыһ. диэри элбиэхтээх. Онон демографияҕа, оҕо төрөөһүнүгэр, дьон кэлэн олохсуйуутугар күүскэ үлэлиэхтээхпит.
Быйыл улууска – Доруобуйа, Бэрдьигэстээх нэһилиэгэр Ыччат сыла биллэрилиннэ. Үс сыллааҕыта Аҕа сылын биллэрбитим. Ити сыл түмүгэ көдьүүстээх этэ. Онон быйыл ыччаты үлэҕэ күүскэ тардыахтаахпыт. Кистэлэҥ буолбатах, ханнык баҕарар нэһилиэккэ 35-тэн үөһээ саастаах ыччат, саамай үлэни кыайар дьон, олоххо актыыбынай позицилаахтар. Биһиэхэ билигин 25-тэн үөһээ саастаах элбэх ыччат үлэлиир. Мин көрдөхпүнэ, 20-тэн үөһээ саастаах ыччаты болҕомтоҕо ылан, сайдарын көҕүлүөхтээхпит. «Ыччат – кэскилбит» диэн былыр-былыргыттан этиллэр. Ордук билигин, байыаннай кэмҥэ, ыччат патриоттуу санаата уһуктуохтаах, дойдуларыгар бэриниилээх буоларга иитиэхтээхпит. Ыччаппыт олох эдэриттэн бэйэтин көрдөрүөхтээх, уопсастыбаннай үлэҕэ кыттыахтаах.
– Тыаттан куоракка көһүү элбиир диир кэмнэригэр ыччаты олохсутууга туох санаалааххыный?
– Билигин социальнай судаарыстыбаҕа олоробут. Ити хайысханы күүскэ ирдииллэр. Дьон олоҕо тупсара куһаҕана суох, ол эрээри, атын өттө таҥнары тардан, дьон, ыччат наһаа бэлэмҥэ үөрэнэн хаалбыттара кистэл буолбатах. Оттон уруккуттан холобурдаатахха, мин Бэрдьигэстээххэ олохсуйарбар балыыһаҕа үлэлии кэлбит араас улуус ыччаттара, эдэр исписэлиистэр, манна олохсуйбуттара. Бастаан, дьаһалта биэрбит уопсайыгар, кырдьык, толору хааччыллыыта суох кыра хосторго олорбуттара. Онтон сир атыылаһан, дьиэ туттан, улуус балыыһатын сүрүн быраастара буоллулар. Билиҥҥи ыччат толору хааччыллыылаах дьиэни ирдиир, суох буоллаҕына, уопсайга биир-икки сыл олорон үлэлиир, онтон барар. Биллэн турар, ыччаты “урут биһиэхэ маннык этэ, тулуйуохтааххыт” эҥин диэн сирэй-харах анньарбыт, хааччахтыырбыт сыыһа дии саныыбын. Урут-уруккуттан ыччат сааһын 40-ҥа диэри улаатыннарыахха диэн этиилээхпин. Билигин олорор усулуобуйабыт тупсан, мэдиссиинэ сайдан, дьон үйэтэ уһаата. Билигин 50-наах киһини аҕа саастаах диэбэккин. Хата, Госдумаҕа ыччат сааһын үрдэтэргэ ылсан эрэр курдуктар.
– Ыччат сааһын 40-ҥа диэри үрдэтэри тоҕо туруорсаҕыный?
– Оччоҕо настаабынньыктааһын күүһүрүө дии саныыбын. 35–40 саастаахтар олоххо, үлэҕэ уопуттаахтар. Билигин муна-тэнэ сылдьар ыччаттарга холобур, сүбэ-ама буолуо этилэр. Быдан аҕа саастаах киһи үөрэтэн этэрин эдэр дьон өйдөөбөтө, ылыммата баар суол.
– Кырдьык, ыччат эдэр дьону ордук чугастык ылынар.
– Биир саастаах көлүөнэ буоллахтара, уон сыл араастаахтара улахан буолбатах. Саҥа дьыл иннинэ 40-тан тахса тэрилтэҕэ сылдьан, отчуоппун оҥордум. Ол түмүгэр дьону хабарым олус улаатта. Онно сылдьан, дьон санаатын билистим, өссө ыччаты Бэрдьигэстээххэ хайдах олохсутуохха сөбүн үөрэттим. Дьон эдэр исписэлиистэр кэлэн олохсуйалларыгар толору хааччыллыылаах уопсай дьиэ баар буолуохтаах дииллэр. Кырдьык, хайаан да усулуобуйа тэрийиэхтээх эбиппит. Оччоҕо кинилэр үлэлэрэ табыллар, салгыы үлэлии, олохсуйа хаалар олуктара ууруллар. Аны үөрэрим диэн, билигин оскуоланы Бэрдьигэстээххэ бүтэрбит оҕолорбут кэлэн үлэлии сылдьаллара элбэх. Итиннэ инфраструктурабыт сайдыбыта, Дьокуускайы кытта биир тэтимнээхпит улахан оруоллааҕа чахчы. Бөһүөлэккэ сороҕор олус элбэх тэрээһини ыытабыт дии саныыбыт. Онтон дьону түмэр тэрээһини ыыппатахпытына, олорон эрэ ханнык да ирдэбили толорор кыахпыт суох.
Салалта биир ситимэ күүстээх
– Мин санаабар, улуус дьаһалтата сайдыы боппуруоһунан, былааннаа-һынынан, улахан үлэнэн дьарыктаныахтаах. Оттон нэһилиэктэр дьаһалталара миэстэтигэр дьон күннээҕи олоҕунан, тэрээһин ыытыытынан, дьону түмүүнэн, улахан соруктары толорууга улуус дьаһалтатыгар күүс-көмө, өйөбүл буолуохтаахпыт.
– Сөпкө этэҕин, үлэ таһыма араас буолуохтаах. Улуус, нэһилиэк дьаһалталара үлэҕэ бэйэ-бэйэлэрин хатылаһаллара сыыһа.
– Биһиги миэстэтигэр улуус дьаһалтатын тыылын бөҕөргөтүөхтээхпит. Оччоҕо улуус дьаһалтата кэннин көрө сылдьыбат, санаата инники туһуланыахтаах, өрөспүүбүлүкэ салалтатын кытта биир ситими тутуһара нэһилиэккэ сайдыыны аҕалар. Тус бэйэм итинник санааны тутуһан, улууспут баһылыга Н.В. Андреевтыын үчүгэйдик үлэлии сылдьабыт. Бэрдьигэстээххэ элбэх тутуу барарын ситистибит. Соторутааҕыта, иһэр ууну ыраастыыр ыстаансыйа үлэҕэ киирэн, тыын боппуруоспут быһаарылынна. Ыраастаммыт ууну аан бастаан 2015 с. киирбит 38-с кыбартаал дьоно тутта олороллор. Былырыыҥҥыттан Эбэ түөлбэтигэр уу ситимин тардыытын үлэтэ бара турар. Ити үлэ үчүгэйдик бардаҕына, түөлбэлэргэ тарҕаныахтаах. Нэһилиэнньэбит түөлбэлэринэн сайыҥҥы уу ситимин туруорсар. Билигин ууну ыраастыыр ыстаансыйабыт уута сылы эргиччи баар буолуоҕа. Оччоҕо сайыҥҥы уу турбатын тардар наадата суох буолуо.
– Урут тэстэр, таһынан барар канализация?
– Кирдээх ууну ыраастыыр ыстаансыйа өрөмүөн кэнниттэн бу олунньуга үлэҕэ киириэхтээх. Инникитин бырайыак оҥорторон, канализациябыт турбанан барар буолан, ассенизатор массыыналары туһаныы тохтуохтаах. Бу бырайыак, бастаан 2022 с. киирбит 7 таас дьиэттэн саҕаланан, улахан социальнай эбийиэктэри холбуохтаах.
Тургутуу сыла
– Биэс сыллаах үлэм түмүгүн көрдөххө, барыта – уустук тургутуу сыллара: 2019–20 сс. хамсык, 2021 с. улахан ойуур баһаардара, 2022 с. АБДь саҕаламмыта.
Бу сылы улууһум нэһилиэктэрин баһылыктарыгар тургутуу сыла кэллэ диибин. Урут атын дойдуларга, Европаҕа буолар тыҥааһыннаах быһыылары аахайбат этибит. Билигин көрдөххө, бэҕэһээ “Сонуннарга” истибитиҥ олоххор бүгүн дьайан барар. Онон аан дойдуга туох буоларын көрө олоруохпутун наада. “Наадыйбаппыт” диир бэйэҕэр охсуулаах буолуон сөп. Билигин, ордук дьаһалта, туохха барытыгар бэлэм буолуохтаах кэмэ.
АБДЬ-га Горнайтан, ол иһигэр Бэрдьигэстээхтэн, элбэх эр дьон кытта сылдьар. Сорох буойуннар дойду көмүскэлигэр дьоруойдуу оҕуннулар. Билигин сэрии хонуутугар уолаттарбыт хорсуннук кыргыһа сылдьаллар. Үлэлиир тэрилтэлэри барыларын уолаттарбыт дьиэ кэргэттэригэр сыһыартаабыппыт. Туохха кыһалҕалаахтарынан көмөлөһөллөр, бырааһын-ньыктарга чиэстииллэр, бэлэх оҥороллор.
Сылга иккитэ аһымал аахсыйа ыытан, көмө үбүн хомуйабыт. Билигин олунньу 23 күнүгэр былаанныыбыт. Дьаһалтабыт өттүттэн буойуннар дьиэ кэргэннэригэр чэпчэтии көрбүппүт. Ол эрээри үп аҕыйаабыта кыһалҕаны үөскэтиэн сөп. АБДь сылдьар дьоммутугар ким да туора турбакка, ол иһигэр Дьокуускайга олорор биир дойдулаахтарбыт, “Горнай” түмсүү, көмөлөһөбүт. Кистэл буолбатах, дьон сылайан барда, онон АБДь быйыл кыайыынан түмүктэнэригэр баҕарабыт.
Тыа хаһаайыстыбата, оҥорон таһаарыы
– Билигин нэһилиэккэ 400-тэн тахса ынах сүөһүлээхпит, онтон ыанар ынаҕа – 200. Сүөһүнү 92 кэтэх ыал, 40-ча бааһынай хаһаайыстыба (онтон уона улахан) иитэллэр. Ааспыт 5 сылы ылан көрдөххө, 36-нан кыччаатыбыт. Сүөһү иитэргэ Бэрдьигэстээх сирэ олус кыараҕаһын, оттуур сир тиийбэтин, оту сороҕор атын улуустан атыылаһарбыт үрдүнэн, атын улуус кииннэрин кытта тэҥнээтэххэ, биһиэхэ сүөһүбүт элбэх. Онон төрүт үгэспитин сүтэрбэккэ салгыы сылдьалларыгар дьоммор-сэргэбэр махтанабын. Хата, сылгыбыт эбиллэ турар – 900. Эдэр дьон сылгы иитэрэ элбээн эрэр. Быйыл ынах да, сылгы да этэ дэлэччи атыыланна. Ол эрээри, дьоммуттан ким да сүөһүтүн эспэтэ. 2027 с. былаан быһыытынан, 100 сүөһүгэ улахан хотон тутуохтаахпыт. Сааһырбыт дьонтон сүөһүлэрин хомуйан, кэпэрээссийэлээн туруоруохпут. Ити хотону тутан үлэлэтэр баҕалаах киһи баар. Түргэнник ситэр салааҕа болҕомто ууруохпут. Кууруссаны, чооскуну, атын да кыылы, көтөрү иитэргэ улуустан, нэһилиэктэн атыылаһар сыаналарын 40% төннөрөр дьаһал баар. Дьон бэркэ ииттэр.
– Атын оҥорон таһаарар үлэ, бырамыысыланнас кэскилэ хайдаҕый?
– Билигин Кэптин сиригэр “газпромнар”кэлэн чинчийэ сылдьаллар. Сир баайын хостооччулар итинник кэлитэлээн иһиэхтэрэ. Олортон улууска үп-харчы, нолуок киирэригэр үлэлэһэргэ бэлэмнэниэхтээхпит.
Бырамыысыланнаска каадыры бэлэмнииргэ Бэрдьигэстээххэ орто анал тэхиниичэскэй үөрэх тэрилтэтин арыйар былаан баар. Билигин олохха аныгы технология күүскэ киирэр. БПЛА, робот курдук технология, биотехнология сайдар. Тэхиниичэскэй өттүнэн оскуола оҕолоро сайдыылаахтар. Ону сайыннарбыт киһи. Оттон олохтоох производстоҕа улуус дьаһалтата иллэрээ сылтан нэһилиэккэ муниципальнай бырамыысыланнай биисинэс-паарка бырайыагын оҥоро сылдьар. Түннүк оҥорооччулар, мас уустара уо.д.а. дьарыктар онно киирэллэр.
ОБС саҥа сокуонугар санаа
– Мин иккитэ быыбарга талыллыбытым. Оттон өрөспүүбүлүкэҕэ, Горнайга урут атын оройуон дьоно ананан кэлэн көдьүүстээхтик салайбыт холобурдара элбэх. Ол урукку салайааччылары нэһилиэнньэ ытыктыыр – умнубат. Дьиҥэр, баһылыгы уулуссаттан ылан оҥорботтор. Саҥа сокуон көдьүүстээхтик үлэлииригэр баһылыгы талар балаһыанньа, куонкурус хамыыһыйатын састааба үчүгэйдик оҥоһуллуохтаах. Быйыл Мытаах уонна Октябрьскай нэһилиэктэргэ баһылык быыбара буолар. Онно көрүөхпүт. Билигин боломуочуйабытын улууһу кытта хайдах тыырсары үөрэтэ сылдьабыт. Этиилэрбитин олунньуга Ил Түмэҥҥэ киллэриэхтээхпит. Боломуочуйаҕа ханнык баҕарар улуус, нэһилиэк таһымыгар сытыы кэпсэтии буола турар. Саамай сүрүн боппуруоспут – боломуочуйа нэһилиэккэ харчылаах кэлиэхтээх.
– Алексей Григорьевич, Бэрдьигэстээх нэһилиэгэ өрөспүүбүлүкэ сайдыытыгар киллэрэр кылаатын уонна дьон олорор тупсаҕай усулуобуйатын тэрийии улууска, нэһилиэккэ үлэ-хамнас сайдыытын тирэҕэ буоларын туһунан интэриэһинэй кэпсээҥҥэр махтанабыт!
Владимир Степанов.
