Биирдэ “Бөртө” сылгы собуотугар тахса сылдьан, өр сылларга биригэдьиир-зоотехнигынан үлэлии сылдьар СӨ тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, У.С. Семёнованы кытта көрсүһэн, кэпсэтэн ааспыттааҕым. Бу сырыыга Дьахталлар аан дойдутааҕы бырааһынньыктарын көрсө, тыа үлэһит, хоһуун дьахтара Ульяна Степановналыын кэпсэтэбин.
– Ульяна Степановна, кэлэн иһэр сааскы маҥнайгы бырааһынньыгынан эҕэрдэ бастыҥа буоллун.
– Махтал. Мин оҕо эрдэхпиттэн төрөппүттэрбин, эбэлээх эһэбин кытта сайылыкка тахсыһарым. Онон айылҕаҕа, сүөһүгэ-аска оччоттон сыстаҕаспын. Күһүн сайылыктан көһөрбөр анал бэлиэ хаалларарым уонна саас хаһан көһөн тахсарбытын кэтэһэр буоларым. Онон да буолуо, тыа хаһаайыстыбатыгар сыһыаннаах идэни талбытым мээнэҕэ буолбатах.
Аҕам күһүн – муҥхаҕа, саас куска илдьэ сылдьааччы. Онтон сааскы уһун өрөбүллэрбэр сылгыларын аһатарыгар илдьэ барааччы. Айылҕаҕа сылдьар үчүгэйин, чуумпутун, кэрэтин онно билбитим. Бастакы туллуктар саҥалара, сааскы сырдык, ыраас халлаан...
Оскуола кэнниттэн бары кылааһынан “Булгунньахтаах” сопхуоска тахсан, икки сыл ыанньыксыттаабыппыт. Онно бастаан хотону сатаан сыбаабакка ыарырҕаппытым. Сүөһүлэрбитин уочаратынан уулатарбыт эмиэ туһунан кыһалҕа буолара. Биһигиттэн аҕа саастаах ыанньыксыттар кэннилэриттэн биирдэ сүөһүбүн уулатарым. Онтон кыһыныгар таас комплекска көһөрөннөр, үлэбит-хамнаспыт чэпчээбитэ. Оччотооҕу үлэбитин “Эдэр коммунист” хаһыакка суруйан таһаарбыттара.
– Ханна, үөрэнэн туох идэни ылбыккыный?
– Икки сыл үлэлээн бараммын, Красноярскай куоракка “Салайар каадырдары бэлэмниир” техникумҥа “зоотехник” идэтигэр үөрэммитим. Истипиэндьийэбит улахан буолан, бэркэ үөрэммиппит. 1983 сыллаахха бүтэрэн кэлээт, “Булгунньахтаах” сопхуоска ыччат сүөһүгэ биригэдьииринэн үлэлээн барбытым. Ол кэмҥэ сүөһү элбэҕэ. Хотоннорунан ыйааһыны тиэнэ сылдьан, ый аайы ыйыырбыт.
“Еланка” диэн учаастакка икки хотоҥҥо Владимир Владимиров диэн уотууга бороон көрөр киһи баара. Кини күһүн оҕус борооскулары ылан, баайан туруоран аһатара, көрөрө-истэрэ. Саас эт кэмбинээтигэр туттараллара. Сэбиэскэй саҕана халбаһыы оҥороллоро. Улахан Ааҥҥа Дмитрий Кононов эмиэ борооскулары уотууга туруорара.
– Эдэр сылдьан актыбыыс буолуоҥ?
– Хомсомуол, хомуньуус, дьокутаат, сопхуос профкома, баартыйа сэкирэтээрэ... Ол быыһыгар түөлбэлэринэн кэнсиэр, агитбиригээдэ... ааҕан сиппэккин. Ити курдук күн солото суох эдэр сааһым элэҥнээн ааспыта.
Кэлин ыал буолан, балтараа сыл оҕо көрөн олорон баран, “Өктөм” сопхуоска үлэлээбитим. Аҕам суох буолбутугар дойдубар көһөн кэлэн, кыра бырааттарбын, балтыларбын көрөн-харайан барбытым.
– Сопхуоска үлэлээтэҕиҥ?
– Сопхуостар эстэр кэмнэригэр, инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан, пиэрмэм дьонун кытта ыһыллыбакка-тоҕуллубакка үлэлээбиппит. Ол кэмҥэ соҕурууттан бөртөлүөтүнэн сүөһү, бургунас бөҕөтүн аҕалбыттара. Олор, килиимэти тулуйбакка да быһыылааҕа, лейкоз ыарыыга ыалдьан, өлүтэлээбиттэрэ. Ол сылларга сэлээркэни кыайан атыыласпакка, оттоммокко, хамнас суоҕа. Ыарахан сыллар этилэр... Таас хотоммут уотун кыайан төлөөбөккө, илии үлэлээх туруору мас хотоммутугар көһөн, 5 сыл үлэлээбиппит. Онно ууну “самотек” уулатар гына турба тардан, сырдык буоллун диэн, үөһэ хайаҕас оҥорон, оҕуһунан саах таһааран... Уустук кэмнэр этилэр. Күһүҥҥү өттүгэр оппутун кэмчилээн, баарсанан сүөһүлэрбитин арыыга таһааран, кэнчээри оту сиэтэрбит. Үлэһиттэрбит ыһыктынан кэбиспэккэ, санааларын түһэрбэккэ, уустук кэмнэри этэҥҥэ туораан, үлэлээн кэлбиппит.
Үлэбит быыһыгар бары муҥхалыы барарбыт. Икки бостуук эр дьон уонна барыта 17 дьахтар буоламмыт, күҥҥэ үстүү күөлү тардарбыт, иккилии куул балыктаах тахсарбыт.
– “Бөртө” кэпэрэтиип – холобур буолар үлэлээх тэрээһиннээх хаһаайыстыбалартан биирдэстэрэ.
– Биһиги хаһаайыстыбаҕа, аҥаардас сүөһү үлэтигэр 30 үлэһит баар. Үлэһиттэр бакаа тиийэллэр. Билигин ынахтарбыт төрөөн эрэллэр.
Кэлин саҥа хотоннор тутуллан, үүккэ субсидия көрүллэр буолан абыранныбыт. Олохтоох холмогор боруода сүөһүлэри элбэтэ сатыыбыт. Сотору кэминэн генофоҥҥа киириэхтээхпит. Племенной үлэ ыараханнык барар. Билигин кэтэх хаһаайыстыбаҕа дьон таптаабытынан сүөһүнү иитэр. Хантан баҕарар араас боруода сүөһүнү аҕалаллар. Онон сүөһү боруодатыгар булкуллуу элбээтэ. Ол да буоллар үлэ бара турар.
Дьон араас кэлии үүт-эт бородууксуйаларын атыылаһан аһыыр буоланнар, бэйэ оҥорон таһаарар бородууксуйатын батарарга элбэх мэһэй баар. Олохтоох дьон, үлэтэ суохтар учуоттарыгар туран, онтон босхо харчы ылар буолан, үлэлиэхтэрин баҕарбаттар. Оттон эдэр дьахталлар оҕо харчытыгар олороллорун ордороллор.
– Балаһыанньаҕыт хайдаҕый?
– Билигин сылгы собуотугар үлэлииргэ-хамсыырга үчүгэй кэм. Хамнас ый аайы кэлэр. Үлэһиттэрим үлэлэрин чэпчэтээри, солбук була сатыыбын, сынньатаары арааһы бары тобулабыт. Быйылгы кыстыкка 800 ынах сүөһү кыстаан турар. Үүппүт 2 т. чугаһатан эрэр. 400 ыанар ынах 3 хотонунан турар. Ыччат сүөһүбүт эмиэ 3 хотонунан кыстаан турар. Билигин төрүөх үгэннээн турар кэмэ. Күн аайы эбиллии.
Мин санаабар, тыа хаһаайыстыбатыгар үлэтигэр бэриниилээх, үлэтин таптыыр эрэ киһи үлэлиэн сөп. Үлэбит олус наадалааҕын өйдөөн, олохтоох дьоҥҥо бэйэ аһын тарҕата, дьоммут-сэргэбит чэгиэн буолалларыгар тирэх буолан, сүөһүнү-аһы элбэтиэҕи баҕарыллар бөҕө буоллаҕа. Ол да буоллар тыа хаһаайыстыбатыгар үлэлиир дьон хамнастара кырата, сорох отой да хамнаһа суоҕа, кыра биэнсийэҕэ тахсаллара хомолтолоох. Саамай наадалаах, уустук үлэни үлэлии сылдьар дьоммут хамнастара үрдүүрэ буоллар, тыа сиригэр сүөһүгэ-аска эдэр дьон сыстан, олохсуйан үлэлиэ этилэр дии саныыбын.
– Тыа хаһаайыстыбатын уустук, эндирдээх үлэтиттэн илиигин араарбакка билиҥҥэ диэри үлэлии сылдьаҕын.
– 40-тан тахса сыл тыа хаһаайыстыбатыттан илиибин араарбакка үлэлии сылдьар буоламмын, күүһүм-күдэҕим барыта үлэбэр барар. Тыа хаһаайыстыбатыгар олохпун анаабыппын кэмсиммэппин. Билиҥҥэ диэри үлэлии сылдьарбыттан астынабын. Уопсайынан, дьон ортотугар дьыаланы быһаарса сылдьарбын сөбүлүүбүн.
Үлэлээбитим тухары бэрт элбэх дьону кытта алтыстаҕым – оҕо буоллун, эмэн буоллун. Бииргэ сүбэлэһэн, кэпсэтэн боппуруоһу быһаарабыт. Үлэһиттэрбин хаһаайыстыба балаһыанньатын билэн, уопсай дьыала туһугар ис сүрэхтэн үлэлииллэригэр кыһаллабын. Ыарахан балаһыанньаҕа сайылыктан буоллун, кыстыктан буоллун – сүөһү араарыытыгар буоллун, бары тэҥинэн сылдьабыт. Урукку сылларга дьон сүрдээх эппиэтинэстээх буолара. Харчы, хамнас диэни көрбөккө үлэлиир кэмнэр да бааллара. Ол кэмҥэ тэрилтэ оҕолорун Мохсоҕоллоох автопаарканы кытта сүөгэйгэ кэпсэтэн, катогунан, бассыайынынан сырытыннарарбыт. Улахан кылаас оҕолорун Өктөм үөрэҕин салаатыгар, куоракка тэрилтэлэринэн экскурсиялатарым.
Өлүөнэ өрүс турдаҕына, ынахтарбытын батыһыннаран, арыыга сатыы туоруурбут. Онно араас түгэн тахсара. Ардыгар эбэбит килэччи тоҥон, ынахтар кыайан тирэммэккэ халтарыйан, баҕалыы сытынан кэбиһэн, эрэй бөҕө буолара. Биир сыл тыаллаах буолан, сүөһүлэрбит ойоҕос өттүнэн тахсан иһэн, кирийэн, саһан хаалбыттара. Онно ынахтарбытын баайан баран, түүн сатыы киирэн банаарыгынан көрдөөн булан таһаарбыппыт. Биирдэ сиэтэн испит кэтэх ынаҕым муус алдьанан, ууга түһэн, мучумаан бөҕө буолан, пиэрмэм кыргыттарын ыҥыран, соһон таһаарбыппыт. Чэ, ити курдук күчүмэҕэй түгэн үгүһэ...
Билигин ол дьонум, бэйэбин кытта бараллаа кыргыттар пиэрмэ ыстаарсайа буолан үлэлии-хамсыы сылдьаллар. Ол курдук, т/х-тын үтүөлээх үлэһитэ Валентина Трофимова – “Куһаҕас” пиэрмэҕэ эдэр сааһыттан ыанньыксытынан үлэлээн, элбэх үрдүк көрдөрүүлэри ситиспит саамай эрэллээх көмөлөһөөччүм, кэрэҕэ-сырдыкка, араас дьоһун идиэйэлэргэ көҕүлүүр күөн туттар киһим. “Гражданскай килбиэн” бэлиэлээх Раиса Борисова “Уу көхсө” пиэрмэ ыстаарсайынан үлэлиир. Олус үлэһит, мэлдьи үлэлээн хачыгырайа сылдьар. Бэйэтин үтүө холобурунан пиэрмэтин дьонун көҕүлүүр. Лариса Лукина – “Мондурах” пиэрмэ ыстаарсайа, холку, дьиппиэн үлэһит. Эдэр эрдэҕиттэн ыанньыксытынан үлэлээбит, үлэтигэр элбэх ситиһиилээх, т/х-тын туйгуна, улуус т/х-тын бочуоттаах үлэһитэ, хас да төгүл “Чулуу ыанньыксыт” аатын ылбыт С.Г. Новоприезжай, т/х-тыгар туйгуна, улуус т/х бочуоттаах үлэһитэ, хас да төгүл чулуу ыанньыксыт аатын ылбыт, оҕо сааһыттан субай сүөһүгэ, бостуугунан үлэлээбит, мэлдьи сүбэлэһэн, кэпсэтэн үлэлиир, эрэллээх үлэһитим В.М. Голоков буолар. Кини сири-дойдуну билэринэн, сүөһүнү ат үрдүттэн олорон, ахсааннарын чуолкайдык ааҕарынан тэҥнээҕэ суох. Дьэ, бу курдук үлэһиттэрдээх буоламмыт, хайа да бэйэлээх уустук кыстыгы этэҥҥэ, эрэллээхтик туоруубут.
– Тус олоххор киирдэххэ...
– Бииргэ төрөөбүт 9 этибит. Мин иккис оҕонон күн сирин көрбүтүм. Билигин 6 оҕо баарбыт. Икки быраатым – учууталлар. Улахан быраатым Худуоһунньуктар сойуустарын чилиэнэ, Улахан Ааҥҥа оскуолаҕа үлэлиир. Биир быраатым Уулаах Аан оскуолатыгар дириэктэрдиир. Балтыларым – иитээччи, култуура, социальнай эйгэ үлэһиттэрэ. Бэйэм биир уоллаахпын. Росгвардия лейтенана, икки сиэннээхпин, кэргэним оскуолаҕа оробуочайдыыр.
– Ульяна Степановна, үрүҥ илгэни үрүлүтэр, хороҕор муостааҕы тэнитэр уустук үлэҕитигэр ситиһиини баҕарабын.
Саргылаана БАГЫНАНОВА.
