Хоту дойду барахсан ураты тыыннаах... Устата-туората көстүбэт киэҥ нэлэмэн туундара, эрэһэлии эриллэр сүүрүктээх дохсун өрүс, халлааҥҥа харбаспыт очуос таас хайа, дьэ, манна баар! Төһө да сытыы харахтаахпын диэ, көр, ол туундара иитин-саҕатын кыайан көрүөҥ суоҕа. Бу ураты айылҕалаах дойдуга киэҥ көҕүстээх үтүөкэн дьон силис тардан, төрөөн-ууһаан, күн бүгүнүгэр диэри “хоту дойду хоһуун дьонун” аатын чиэстээхтик сүгэн олороллор.
Үйэлээх саастарыгар ыстаадаттан ырааппакка, киэҥ тайҕаттан арахпакка, айылҕа маанылаах кыылын – табаны – көрөн-иитэн олорор эбээннэр бааллар.
Бүгүҥҥү дьоруойбун, РФ табаны иитиигэ тыа хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ тыатын хаһаайыстыбатын туйгуна Иннокентий Бурцевы туох да саарбаҕа суох кинилэр кэккэлэригэр киллэрэбин. “Табабыттан харыс да халбарыйбатах киһибин. Дьокуускайга кэллэхпинэ, табаларбын суохтаан, тыыным-быарым хаайтаран өр буолбаппын”, – диэн билинэр.
– Иннокентий Дмитриевич, бука, ыстаадаҕа төрөөбүт киһи буолуоҥ?
– 1958 с. тохсунньутугар күн сирин көрбүтүм. Этэҥҥэ буоллахха, икки сылынан 70-мар үктэнэбин. Быраатым ыстаадаҕа төрөөбүт эбит буоллаҕына, мин ыал бастакы оҕото буоламмын, нэһилиэккэ төрөөбүтүм. Олоҕум тухары табаттан харыс халбарыйбатаҕым. Арай аармыйаҕа сулууспалаабыт икки сылбын аахпатахха. Кырабыттан таба үрдүгэр улааппытым.
Өбүгэлэрим – удьуор табаһыттар. Оскуоланы бүтэрээт, оччотооҕу кэм ирдэбилинэн “оскуола – үлэ – үрдүк үөрэх” диэн дэбииһинэн табаҕа үлэлии тахсыбытым. 1978 с. 20 сааспар хомуньуус баартыйа уурааҕынан аҕабыттан туспа, ыччат хомсомуол биригээдэтин тэрийэннэр, 1100 табаны туттарбыттара. 1979–1980 сс. ити ыстаадаҕа үлэлээн бастакы ситиһиим кэлбитэ. Хомсомуол ыччат биригээдэлэрин социалистическай күрэхтэһиилэригэр көһө сылдьар былааҕы ылбытым. Ол күн бүгүнүгэр диэри хаһаайыстыбабыт хонтуоратыгар кылбайан турар. Олоҕум тухары таба иитиитигэр үлэлээн кэллим. 46 сыл эҥкилэ суох. Ситиһиим балай эмэ, дьоруойум эрэ суох (күлэр).
Кэргэннээхпин, түөрт оҕолоохпун. Уолаттарым миигин батан, үлэлии-хамсыы сылдьаллар. Кыргыттарым Дьокуускайга бааллар.
– Бэрт сытыы-хотуу, толкуйдаах киһигин. “Арай табаһыт буолбатаҕым буоллар...” диэн санаа киирэн ылара дуу?
– Бу сиргэ төрөөн баран, табаттан ордук үчүгэйи тугу да билбэппин. Аармыйаттан кэлбитим утаа СГУ-га, Герцеҥҥэ тиийэ үөрэттэрээри этэн көрбүттэрэ да – табабыттан арахсымаары буолумматаҕым. “Үөрэҕи ылыныах киһигин. Үөрэммитиҥ буоллар, билигин салайааччы буолан олорор буолуоҥ этэ”, – диир дьон бааллара. Ол гынан баран дьылҕаны киһи уларыппат. Олорбут олохпуттан биир да күнү кэмсиммэппин. Дьоллоохпун.
– Табаҕыт муҥутаан хаска тиийэ сылдьыбытай?
– Сойуус ыһылларыгар “Сэбээн” МУП олус кыахтаах сопхуос этибит. Ити саҕана табабытын 25 тыһ. тиэрдибиппит. Сыл аайы 4000 тыһ. табаны идэһэлиирбит. Оччолорго геологтар кэлэллэрэ, кинилэр улахан тэрилтэлэрин хааччыйан олорбуппут. Судаарыстыба баһаам көмөнү оҥороро. Айаммыт ороскуота, бородууктанан хааччыллыы... Саамай үрдүк хамнастаах табаһыт буолара. Бүгүн этэбин: дьиэ холумтаныгар олорон ытыспытын тоһуйар дьон буоллубут. Олох дьалхаана. “Бородууксуйа туттарар буоллаххына, тыа хаһаайыстыбата сайдар” диэн бэлиитикэни судаарыстыба ыытар. Үүтү туттардаххына – харчы ылаҕын. “Оҥорон таһаарыҥ да, оҥорон таһаарыҥ” дииллэр. Алдьаммыт хоруудалаах олорон, тугу оҥорон таһаарыаххыный?
– Билигин төһө буолла?
– 2019 сылтан көмө аччаата. Табаны өлөрөр көҥүлбүт суох. Тохсунньу 1 күнүн туругунан 2046 табалаахпыт, ону таһынан 12 көс ыал (община) баар. Сэбээн Күөлгэ холбоон 5000 кэриҥэ табалаах олоробут.
Кэпсииргэ судургу курдук. Ис-иһигэр киирдэххэ, табаһыт үлэтэ олус уустук. Бастакынан, усулуобуйа суох. Нэһилиэнньэ 70 %-на эрэ хаалла, атыттар куорат диэки көһөллөр. Уруккута ыстаадаҕа 6–7 киһи үлэлиир эбит буоллаҕына, билигин икки-үс киһи үлэлиир. Абытайдаах үлэ! Сылгы даллаах, күрүөлээх буоллаҕа, онон син көрүөххэ сөп. Табаны аһаҕас халлааҥҥа кыһыннары-сайыннары, күнүстэри-түүннэри эккирэтэ сылдьыахха наада.
– Бөрө, эһэ буулаан сордообут сурахтааҕа...
– “Сымнаҕас сиргэ тэп” диэбит курдук, эһэ, бөрө хоромньу бөҕөтүн таһаарар. Кэлин дьааты бобоннор, аһара элбээтэ. Ыстаадалары барыларын аймыы олороллор. Аны туран, хапкааҥҥа мээнэ түбэспэт, уопуттаах булчут эрэ сатыыр. Аччыктаан буолбакка, көрүлээн тардаллар. Табалары тута-тута, сиэбэккэ быраҕан иһэллэр.
Тыатааҕы төрүөх саҕана сэрэхтээх. Саҥа төрөөбүт тугуттары хомуйан ылар. Ол иһин төрүөх кэмигэр табаһыттар саалаах сылдьан харахтарын далыттан араарбакка күннэри-түүннэри кэтииллэр. Биирдээх-иккилээх эһэлэр иккилии буолан сылдьаллар. Олор баламаттар: киһиттэн куттанар диэни билбэттэр. Киһи суох буоллаҕына, түүн иһигэр 30-ча тугуту дьаһайан барыахтарын сөп.
Мин 2017 cылга диэри зоотехниктаабытым. Сойуус ыһыллыбытыгар, каадыра суох хаалбыттарыгар биһигини үөрэттэрбиттэрэ, мин кэлин ССТХА-ны бүтэрбитим. Онно үлэлии сырыттахпына, 2017 с. биир хаһаайыстыбабытыгар бөрө саба түһэн, 11 мөл. хоромньуну оҥорбута. Ити ороскуот судаарыстыба бөрөнү өлөрөргө көмөлөһөр харчытын лаппа ырааҕынан куоһарар.
Быйыл бөрө бириэмийэтигэр 12,5 мөл. солк. көрүллэн турар. Ити аата, быһа холоон 410 улахан бөрөнү уонна 20 оҕо бөрөнү бултуохха сөп. Сүүмэрдээһинин СӨ Экология министиэристибэтэ ыыта турар. Арассыыйа үрдүнэн ким баҕарар кыттар. Дьэ, хайдах буолар?.. Былырыын Ил Түмэн дьокутааттара “Сыл аайы 20-ни көрүөххэ” диэн этии киллэрбиттэрэ да, хамсааһын тахсыбатаҕа...
– Булкут тириитин туттараҕыт дуо? Туох уустук баарый?
– Былырыыҥҥы, иллэрээ сыллааҕы булпут тириитэ үксэ курсуйан, сытыйан сытар. Харчы суоҕуттан тириини туппаттар. Харчы көстөр түбэлтэтигэр ырыынакка “перекупщиктар” бааллар. Харчыга наадыйан сылдьар булчут эрэйдээхтэн босхону үрдүнэн эрэ ылаллар. Олоруҥ лиссиэнсийэлээх буолан, аукционнарга кыттан баһаам суумаҕа атыылыыллар. Быйыл бөрө тириитин тутуу кулун тутар 20 чыһ. диэри бөрөнү тутар тиэндэргэ тутар тэрилтэ баар. Ситиспит киһи туттарар. Биир уоспутунан “бөрө элбээтэ” диибит, иккис уоспутунан – бултуур көҥүллэммэт. Мас икки уһуктаах буоларын курдук, “лиссиэнсийэтэ суох бултаабыккын, бириэмэтигэр бултаабатаххын” диэн, булчут эрэйдээҕи уорбалаан, ыстарааптыы сатаан эрэй бөҕөтүн көрдөрөллөр.
Субсидия харчыта суол-иис сабыллыбытын кэннэ түһэр. Муус устарга. Аспытын, уматыкпытын сатаан атыыласпаппыт. Табаһыттарга хамнастарын кыайан төлөөбөттөр. Түмүгэр буруй төрүөтэ тэрилтэ хаһаайыстыбатын салайааччыта буолан тахсар. Аараттан нолуогабай бэрэбиэркэлээн, сотору сотон кэбиһэр. Үлэ бэтэрээнэ буолан олорон: “Хайдах буолабыт? Быыһанар суолу хайдах тобулабыт?” – диэн толкуйдуу сатыыбын.
– Иннокентий Дмитриевич, эн долгуйаргын өйдүүбүн. Кэпсэтиибитин арыый уларытыах: таба төһө иччимсэх кыылый?
– Таба курдук иччимсэх кыыл аҕыйаҕа буолуо. Имэрийэ-томоруйа, туус биэрэ сырыттахха, иччитигэр олус сыстар. Адьас кэннигиттэн батыһа сылдьар буолар. Аны туран, дьиктитэ диэн, табаны атын сиргэ көһөрөн илтэххэ да, син биир төннөн кэлэр. Ааттарын олус истэллэр. Табаҕа сыстыбатах, сатаабат киһини тута билэллэр. Миинэн истэҕинэ, туора хардыылаан охтороллор. Сымнаҕас да таба табаҕа сыстыбатах, билбэт киһини тута билэр.
– Атын улуустартан табалары көһөрөн аҕалан үөскэтэҕит дуо?
– Урукку сылларга көһөрө сылдьыбыттаахпыт. Ити туһата суох эбит дии санаабытым. Атын дойду табалара сатаан олохсуйбаттар эбит. Балай эмэ табабытын сүтэрбиппит.
Кыыл таба көстөр эрээри, хоту курдук тыһыынчанан кэлэн ааспат. Биһиэхэ олохтоох кыыл табалар эрэ бааллар. Саас, күһүн ыстаада табаларыгар холбоһооччулар. Олор арыт уоннуу, сүүрбэлии табабытын кыйдаан бараллар.
– Таба үүтэ бэрт битэмииннээх дииллэр.
– Олус буоллаҕа! Хойуу үүттээх. Оргутан иһэбит, оччоҕо өссө хойдор. Таба ынах курдук элбэҕи биэрбэт. Биир табаттан ортотунан 400 г. үүтү ыыбыт. Үксүн бэйэбит иһэрбитигэр эрэ сөптөөҕү ыыбыт, арыт атыылыыбыт. (Эрэд.: алҕаһаабат буоллахпына, таба үүтүн лиитирэтэ 1,5 солк. атыыланар диэн өйдүүбүн).
Таба – мин олохпор уһулуччу суолталаах кыыл. Төрүт олоҕум укулаата. Табата суох – эбээн суох.
Диана КЛЕПАНДИНА.
