Улуус быыбардара: түмүк тугу көрдөрдө?

 

Алдан куорат баһылыгынан “Биир ньыгыл” туруорбут хандьыдаата Владимир Шедько талылынна. Кини быыбардааччылар 51,13% куоластарын ылбыт. Бырамыысыланнастаах оройуоннарга быыбарга кыттыы намыһах буолааччы. Быйыл Алдан баһылыгын талыыга быыбардааччы 29,7% эрэ кытынна.

 

Бэрдьигэстээх баһылыгынан эмиэ “ньыгыл” киһитэ Алексей Аргунов буолла. Эрэллээхтик кыайда – 91,83%. Быыбарга кыттыы – 44,76%.

 

Черскэй баһылыгынан АБДь кыттыылааҕа, бэйэтэ туруммут хандьыдаат Пётр Третьяков буолла (53,51%). Быыбарга кыттыы – 24,1%.

 

Ытык Күөлү салайан олорбут “ньыгыл” Егор Павлов быыбардааччыларын итэҕэлин иккистээн ылла – 75,19%. Быыбардааччы 31,69%-на кыттыбыта.

 

Покровскай мээринэн “Саҥа дьонтон” турбут, 54,25%-ны ылбыт Виктор Константинов буолла.

 

Уопсайа 99 талыллыбыт баһылыктан “Биир ньыгыл Арассыыйа” баартыйаттан  74 баһылык кыайда, 1 – ЛДПР, 2 – “Саҥа дьон” уонна 22 – бэйэтэ туруоруммут.

 

Саха сирин Киин быыбардыыр хамыыһыйатын баһылыга Евгений Фёдоров иһитиннэрбитинэн, муниципальнай быыбардары 21 ТИК уонна 126 учаастактааҕы быыбардыыр хамыыһыйа тэрийбиттэр. Куоластааһыны уонна ол түмүгүн 293 учаастахтааҕы быыбардыыр хамыыһыйа ыыппыт. УИК састаабыгар быһаарар куоластаах 1296 чилиэн кыттыбыт.

 

Балаҕан ыйын 3-13 күннэригэр ыытыллыбыт болдьох иннинээҕи куоластааһыҥҥа 8 тыһ. тахса киһи кыттыбыт. “Болдьох иннинэ куоластааһыҥҥа 8783 быыбардааччы кытынна, мөлтөх суоллаах-иистээх уонна кый ыраах сирдэргэ 297 киһи куоластаата, оттон УИК иһигэр – 8486”, -- диэн Евгений Фёдоров суруналыыстары кытары көрсүһүүгэ кэпсээтэ.

 

Быыбар хаамыытын уонна бүлүтүөнү ааҕыыга 1280 кэтээн көрөөччү кыраҕытык манаата.  

 

 

 

 

 

Евгений Фёдоров 48 үҥсүү киирбитин иһитиннэрдэ. Киин быыбардыыр хамыыһыйа 21 көрбүт, ТИК – 27. Быыбар күн участактааҕы быыбардыыр хамыыһайалар 12 киирбит үҥсүүнү көрбүттэр. Уопсайа быыбар кэмигэр уопсай юрисдикция сууттарынан 20 административнай дьыала ааспыт.

 

Орто Халыма улууһун 2-с Мээтис нэһилиэгин баһылыгын талар быыбарга биир да хандьыдаат хаалбатаҕынан, быыбардыыр хамыыһыйа быһаарыытынан, баһылыгы талыы алтынньы 19 күнүгэр көспүт. Маны таһынан аҕыйах хандьыдаат хаалбытынан, Сунтаар Илимнииригэр, Орто Халыма Алаһыай нэһилиэгин, Бүлүү Бороҕонугар нэһилиэк дьокутааттарын талыы эмиэ тохтотуллубут (уопсайа 29 мандаат).

 

Быыбар түмүктэннэ, саҥа баһылыктар, дьокутааттар кыайыы өрөгөйүн биллилэр, ыстаап үлэһиттэрэ, кыайтарбыттар быыбар иннинээҕи киирсиини анаалыстыыр түбүгэр түстүлэр. Биллэн турар, ханнык баҕарар быыбар – политтехнологтар уонна кинилэр технологияларын киирсиилэрэ уонна, биллэн турар, үп-харчы элбэҕи быһаарар. Үптээх-харчылаах эрэ хандьыдаат сытыы киирсиилэри ыытара өйдөнөр. Онон бэлиитикэҕэ харчы баһылыыр суолтаны ылар буолбута кистэл буолбатах. Урут-уруккуттан быыбартан сылтаан оннооҕор эрдии-ойохтуу дьон иирсэллэрэ. Бүтүн аймах, нэһилиэк “эн тараҕай, мин тараҕай” диэн тураллара. Уопсайынан, быыбар быыһык кэмигэр хайдах эбитэ көстөн кэлэрэ. Быйылгы да быыбарга итинник көстүү элиэтээн ааста. Чэ, уһуну-киэҥи ыатарбакка, быыбар сүрүн түмүктэрин көрүөҕүҥ.

 

 

 

 

 

Сунтаар улууһугар бэрт чуумпу, айдаана суох быыбардар буолаллара сэрэйиллэр этэ. Үһүс болдьоҕун дуоһунаһын тутан хаалбыт Анатолий Григорьевка сүрүн киирсээччи “Саҥа дьонтон” эмискэ күөрэйэн тахсыбыт Иван Алексеев утары турбута. Быыбар биэтэгэ чугаһаабытыгар Алексеев баартыйалаахтара өрө тахсан, Григорьевы ыксата сырыттылар. Дьокуускай Дууматын дьокутаата, “новолюд” Ньургун Ефремов Сунтаар борокуратууратыгар: “Улуус баһылыга Анатолий Григорьев “АЛРОСА” дивидениттэн киирэр үбү аһаҕастык отчуоттаабат: үлүгэр үп чопчу ханна, хаһан, туохха барбытын кистиир, ону бэрэбиэркэлээҥ”, -- диэн туруорсубута. Туймаада туонатын дьокутаата киин куорат кыһалҕатын быһаарсыбакка, Сунтаар диэки таала тоҕо кырыыламмытын үгүстэр өйдөөбөтөхтөрө. Дьиҥэ, Григорьевка оннук айылаах бирэтиэнсийэ суоҕа. Онон “хайп” таһаарарга үөрүйэх “новолюдтар” киитэрэй ньымалара күнү-дьылы оҥорбото. Дьиҥэ, эрдэттэн сэрэйиллибитин курдук, Григорьевка Сунтаар нэһилиэгин баһылыгынан олорбут, АБДь кыттыылааҕа, “Время героев” үөрэнээччитэ Эдуард Филиппов турбута буоллар, балаһыанньа олох атын буолуохтааҕа. Ол эрээри, элиитэлэр эрдэ кэпсэтиилэринэн, Филиппов туорайдаһа барбатаҕа. Ол гынан баран бу үһүс кыайыы Григорьевка судургутук кэллэ диир эмиэ табыллыбат. Иккис миэстэни ылбыт Иван Алексеевка сунтаардар 38,28% куоластарын биэрдилэр. Сунтаар улууһугар быыбардааччы 53,11%-на кыттыбыта. Оппозиция балай да куолаһы ылбыта – сэрэхэдийиини үөскэтэр. Аны туран, Григорьевка үксэ нэһилиэктэр тото куоластаатылар. Тойон үбү үллэрэрин өйдүүллэр, онон баһылыктарын өйөөтөхтөрүнэ табыллар. Оттон 11 тыһ. киһи олорор Сунтаар нэһилиэгэр баһылыктарын соччо өйөөбөттөрүн биллэрдилэр. Улуус киинин быыбардыыр учаастактарыгар маннык: Промкомбинат – Алексеевка 223 куолас, Васильевка – 12, Григорьевка – 232; Парковай: Алексеевка – 322, Васильевка – 17, Григорьевка – 249; Киин: Алексеевка – 250, Васильевка – 12, Григорьевка – 251; Бартыһаан: Алексеевка – 279, Васильевка – 16, Григорьевка – 306; Томуһукаан: Алексеевка – 409, Васильевка – 24, Григорьевка – 319; Абаҕа: Алексеевка – 254 куолас, Васильевка – 22, Григорьевка – 233.  Ол эбэтэр Сунтаар нэһилиэгэр Иван Алексеев 1737 куолаһы ылан кыайбыт, Григорьев 1590 куоластаах. Үһүс “спойлер” хандьыдаат суоҕа буоллар, олох ырааҕынан быраҕыан сөп эбит.

 

Онон Сунтаар улууһун баһылыгын быыбарын түмүгүнэн “ньыгыллар”, бэйэлэрэ этэллэрин курдук, “ыраас кыайыылара” толкуйу үөскэтэр.

 

 

 

 

 

Уус Алдан улууһун баһылыгар киирсиилэрин, оннооҕор туораттан кэтээн көрүүгэ, бэрт интэриэһинэй буолла. Баһылайдар – Аммосовтаах Алексеев – быыбар хампаанньатын бэркэ сэргэхситтилэр. Дьэ, уус алданнар быыбарынан оргуйан олордулар диэн омуннаабакка этиэххэ сөп. Кыттыы – 63,05%. Иккиэн “самовыдвиженецтар”. Бу иннинэ баһылыктаабыт Аммосов дьоно Алексеев официальнайдык “Биир ньыгылтан” турарын улаханнык түүрэйдэспиттэрэ, инньэ гынан баартыйа кэмитиэтин сабатаастаан, баартыйаттан турарын бобон кэбиспиттэрэ. Ол да буоллар Алексеевы үөһэттэн бэркэ өйөөтүлэр, миниистир бөҕө “хомондьуруопкаланан” (кыһалҕаны быһаарбакка таҕыстылар диэн дьон кыһыйыар диэри) Бороҕоҥҥо кутуллан тахсыбыттара. Киһилэрин быыһаары “һуй-һай” бөҕө буолбуттара үтүө түмүктэннэ:  Алексеев 54,19% куолаһы ылан кыайда, Аммосов – 43,14%. Икки Баһылай улууһу икки аҥыы хайыта сырыттылар. Кыайыылаах Василий Алексеевы биир дойдулаахтара хайгыыллар, онон бу быыбарга кини үрүҥ дьиэ, баартыйа өйөбүлүнэн эрэ буолбакка, тус аптарытыатынан ылла диэн этэр оруннаах (ону дакаастыа диэн эрэнэбит).

 

Аны туран, сайыны быһа киирсэ олорбут Баһылайдар эр киһилии бэркэ быһаарыммыттарын бары даҕаны хайгыы, астына көрдүбүт. Эйэлэһиигэ бастакы хардыы оҥоһулунна: быыбар түмүгэ тахсаатын кытары, Аммосов ыстааба тиийэн эҕэрдэлэстэ, доҕордуу, иллээх буоларга ыҥырдылар уонна илии тутустулар! Лөгөй сыдьааннара илии тутуһан куустуспуттарын видеоҕа устан тарҕаппыттарын саха дьоно биһирээтилэр. Чахчы, дойдуларын сайыннарарга интэриэстээх эрэттэр эбит буоллахтарына, салгыы эйэ дэмнээхтик үлэлээтэхтэринэ табыллар. Ону олох көрдөрөн иһиэҕэ. Былаас кэлэр, барар, быыбар буолар, бүтэр, оттон олох салҕанар.

 

 

 

 

Өлөөн эбэҥки национальнай улууһугар эмиэ бэрт сытыы киирсии буолла. Манна былаас баартыйата кыайтарыы хомолтотун биллэ. “Биир ньыгылтан” турбут оскуола дириэктэрэ Христофор Васильев, төһө эмэ киинтэн улахан өйөбүллээҕин үрдүнэн, биэнсийэлээх, бэйэтэ туруммут Иван Саввиновка кыайтарда. Сиэн быраата Христофор Васильевы өйөөн, “Биир ньыгыл” эрэгийиэннээҕи приёмнайын салайааччы, норуот дьокутаата Елена Голомарева төрөөбүт улууһугар тиийэн, уоппускатын аҕытаассыйаҕа ыытта да, баҕарбыттарын курдук түмүгү аҕалбата. Онон адмресурса үлэтэ өлөөннөргө улаханнык охсубата.

 

Аны туран, кыайыылаах Иван Саввинов куорат Дууматын өр сылларга салайан олорбут, онтон мээри талыыга кыайтаран, “истириэстээн” бэлиитикэттэн эмискэ барбыт Александр Саввинов бииргэ төрөөбүт быраата. Оттон Александр Саввинов – Ил Дархан ыкса билсэр киһитэ. Онон былаас баартыйатыттан туруммут хандьыдаат, төһө да кыайтардар, Саввинов кыайыытын “ньыгыллар” бэйэлэригэр суруналлар. Иван Александрович быыбардааччы 45,47%-нын ылан кыайда, Христофор Васильев – 39,7%, Никон Николаев – 12,99%.

 

 

 

 

 

Тыҥааһыннаах киирсии Саха сирин туризмын меккатынан аатырбыт, сахалары түмэр модун санаалаах Мунньан Дархан уонна кини албан ааттаах уола Тыгын Дархан үүнэн-сириэдийэн тахсыбыт, бастакы бэрэсидьиэммит дойдутугар – Хаҥаласка – буолла. Быыбардааччы 52,94%-на кытынна. Улуус баһылыгын дуоһунаһыгар 6 хандьыдаат турбута. Сүрүн киирсии Мохсоҕоллоох килиэбин кэмбинээтин генеральнай дириэктэрэ, 51 саастаах, бэйэтэ туруммут Сергей Гребнев уонна быһаас праймеризка кыайбыт, 1-кы Малдьаҕар нэһилиэгин баһылыга, 30 саастаах Айталина Васильева икки ардыгар буолбута. Түмүккэ Гребнев 51,55% куолаһы ылан кыайда, оттон “ньыгыл” Айталина Васильева – 44,27%. Онон бу стратегическай улууска “ньыгыллар” эмиэ кыайтардылар.

 

Ил Түмэҥҥэ ньыгыл” фракциятын салайааччы Алексей Колодезников телеграмыгар: “Сорохтор улуус баһылыктарын быыбарыгар “ньыгыллар” кыайтардылар, Сунтаарга эрэ ыллылар диэн үөрэллэр. Оттон ис-иһигэр киирдэххэ, төттөрү буолан тахсар. Уус Алдаҥҥа Василий Алексеев барыллаан куоластааһын кыайыылааҕа, Хаҥаласка Сергей Гребнев биһиги баартыйабыт биир санаалааҕа, Өлөөн саҥа баһылыга Иван Саввинов – баартыйа чилиэнэ. Онон биһиги бэрт ситиһиилээхтик кытынныбыт ээ”, -- диэн уоскутуммут.

 

Хаҥалас быыбарыгар баартыйа дьиссипилиинэтэ суоҕун ырылхайдык  Ил Түмэн вице-спикерэ Афанасий Владимиров уонна кини хампаанньата көрдөрдө. Ити кэннэ парламент сүрүн түрүбүүнэтиттэн кэккэлэһэ олорор сүрүн сирэйдэри уонна утары олорор биир фракциялаахтарын хайа сирэйинэн көрөрө буолуой диэх айылаах. Аны түөрт сылынан манна “Манчаары оонньуулара” ыытыллыахтаах. Онон саҥа быһылыкка тургутуу эрэ буолбакка, баараҕай тутуу, үлүгэр үп-харчы эргиирэ барыаҕа. Ол да иһин Хаҥалас быыбарыгар “кырдьаҕас бөрөлөр” тоҕо орооспуттара өйдөнөр. Онно холоотоххо, эдэркээн хандьыдаат бу киирсиини бэрт дьоһуннаахтык, муударайдык туораата диэн хайгыы көрөҕүн.

 

 

Ордук Хаҥалас быыбардарыгар сууттаһан үҥсүһүү-харсыһыы, араас кирдээх ньыма, “спойлердарынан” сууттаһыннарыы эҥин курдук араас албаһы туһаннылар. Ис-иһигэр киирдэххэ, атыыр айдаан. Саҥа быһылык Сергей Гребнев быыбар иннинээҕи бырагырааматын (атын баһылыктар бырагыраамаларын эмиэ сиһилии үөрэппиппит) көрөн, “бу киһи элбэх кыаллыа суоҕу эрэннэрбит эбит” диэн сөхтүбүт. Хас нэһилиэк аайы кулуубу, муусука оскуолатын, балыыһаны, суолу-ииһи уо.д.а. тутуох буолбут. Биэс сыл иһигэр хайдах оҥороро буолла? Ил Дархан “билигин тыа сиригэр үөрэхтээһиҥҥэ оптимизацияны ыытыҥ” дии олордоҕуна, ол төһөтө кыаллыай? Салайан олорбут килиэбин собуота “моҥкуруут аҥаардаах уонна иэстээх” диэн федеральнай ресурсаларга кэтэбилгэ сылдьар буолллаҕына... Онон, хаҥаластар, саҥа баһылыккытыгар кытаанах ирдэбиллээх буолуоххутун наада.