Сайын өстөөх бас билэр соцситимнэринэн “быыбары быстылар, Төрүт сокуону сиэтилэр, бүддьүөккэ харчы суох, сахалар эһиннибит, бүттүбүт” диэн уочараттаах дойҕох тахса сылдьыбыта да, норуот өйөөбөккө сотору тохтообута. Бүгүн СӨ Ил Дархана Айсен Сергеевич Николаевтыын көрсөн быйылгы, эһиилги дьылбыт, өрөспүүбүлүкэбит олоҕун-дьаһаҕын, үлэтин-хамнаһын, туох уларыйыы тахсарын туһунан ыйыталаһабын. Кини, өрүү буоларын курдук, киэҥ-холку, Сахабыт сирин бүгүҥҥүтүн-сарсыҥҥытын туһунан чугаһы-ырааҕы холбуу тутан, уу сахалыы ырытан, сааһылаан кэпсиирин истиэҕиҥ.
– Быйыл төһө да уустук буоллар, үгүс хайысхаҕа биллэр-көстөр ситиһии суох буолбатах. Өрөспүүбүлүкэ социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыытыгар туох сүрүн ситиһиилэри ааттыаҥ этэй?
– Дойдубутугар, өрөспүүбүлүкэҕэ да элбэх тургутуулаах уустук сыл ааһан эрэр. Экэниэмикэҕэ биһиги курдук тас дойдуларга бородууксуйа атыылаан, ол үбүн нолуогунан бүддьүөтүн толорунар эрэгийиэҥҥэ Киин баан кирэдьиитин бырыһыана үрдүгүттэн уонна дуоллар кууруһа наһаа түһэн, балай да уустук. Атыы түһэн, алмаастан, чохтон, ньиэптэн-гаастан былааннаабыттааҕар аҕыйах нолуок киирдэ. Арай соҕотох көмүс сыаната үрдээн, элбэҕи биэрдэ. Уопсай түмүккэ нолуокка сыллааҕы былааммытын толорботорбут да, наһаа түспэт инибит. Ол үрдүнэн бырамыысыланнаска ситиһиибит улахан. Быйыл устуоруйабытыгар аан бастаан 50 мөл. т тахса чоҕу хостоотубут, былырыын 49 мөл. т этэ. Онон, аан бастакыбытын 56 т көмүс хостонно. Өлүөнэ күргэтин тутуута саҕаланан, бастакы тирэҕэ, элбэх сыбаайа турда, технологическай суол-иис оҥоһулунна, матырыйаал атыылаһылынна. Быйыл дойду, өрөспүүбүлүкэ бүддьүөттэриттэн, чааһынай хампаанньаттан күргэ тутуута 15 млрд солк. тахсанан үбүлэннэ. “Аттар түстүлэр” диирдии, дьиҥнээх улахан тутуута саҕаланна.
Жатайга сылга 10 улахан хараабылы тутар, Уһук Хоту эрэгийиэннэргэ соҕотох верфэ үлэҕэ киирдэ. ЛОРП хараабыллара эргэрдилэр, ортотунан 43-түү сыл сулууспалаатылар, ону саҥардыахтаахпыт. Бэйэбит этии киллэрэн көрдөһөн, бэрэсидьиэн сөбүлэҥин биэрэн тутулунна, өрөспүүбүлүкэ бас билиитигэр бэрилиннэ. Толору кыамтатын ыларыгар федеральнай структуралары кытта ыкса үлэлэһиэхпит.
Социальнай эбийиэктэрбит былаан быһыытынан тутуллаллар. Дьокуускайга 43-с №-дээх, өрөспүүбүлүкэҕэ саамай улахан М.Е. Николаев аатынан оскуола киирдэ. Сэргэлээххэ Арассыыйа үрдүнэн ханна да суох үөрэх адаптивнай комплекса үлэтин саҕалаата. Оҕолорбут Бүтүн Арассыыйатааҕы олимпиадаларга кэнники 16 сылга ситиспэтэх, киһи киэн туттар түмүгүн көрдөрдүлэр. Ити курдук аахтахха, ситиһиибит элбэх.
– Оттон кэлэр 5–10 сылга инники сайдыыбытын хайдах, туохха тирэҕирэн былаанныыбыт? Бу үлэҕэ сүрүн болҕомто ханнык салааларга ууруллуоҕай?
– Биһиги экэниэмикэҕэ элбэх салааҕа тирэҕирэн, бүддьүөккэ үбү киллэрэр бэлиитикэни тутуспуппут сөптөөҕүн бу бүтэһик сыллар көрдөрдүлэр. Алмаастан, чохтон киирэр нолуок түспүтүгэр көмүспүт хостооһуна үрдээтэ. Урут 20-тэн эрэ тахса туонна хостонор буоллаҕына, былырыын – 54, быйыл 56 т тиэртибит. Ол нолуогунан сылбытын этэҥҥэ туораан эрэбит. Көмүспүт суоҕа буоллар, тутуу ыытардааҕар, хамнас төлүүр да харчыта суох олоруо этибит. Кэнники сылларга улахан үлэ баран, урут чоҕу 14 мөл. эрэ т курдугу хостуур буоллахпытына, билигин Арассыыйаҕа 2-с миэстэҕэ таҕыстыбыт. Итиннэ эбии тэрилтэлэрбит хорҕолдьуну, дэҥҥэ көстөр металлары хостуур үлэлэрэ күүһүрүөх курдук. Аан дойду экэниэмикэтэ наадыйар, атыыга барыа. Онон, мин санаабар, ити хайысхаларга балаһыанньабыт бигэ туруктаах. Кэлэр сылларга сүрдээх улахан тутуулар энэргиэтикэҕэ барыахтара. Ону үчүгэйдик өйдүөхпүтүн наада. Билигин электростанцияларбыт 2,5 Гб (гигабайт) уоту оҥороллор. Нерюнгри ыстаансыйатын иккис уочарата, Чульмаҥҥа, Ленскэйгэ тутуллар гаас ыстаансыйалара, ГРЭС-2 иккис уочарата, Усуйаанаҕа 110 мВт атомнай ыстаансыйабыт бары холбоон 2 Гб кыамталаахтар. Ол аата, 2028 с. билиҥҥитээҕэр икки төгүл улахан кыамталаах электростанцияларданыахпыт. Ону таһынан инбиэстэрдэри кытта кэпсэтэммит, баҕар, табылыннаҕына, Төмтөөн өрүскэ Канкуннааҕы ГЭС тутуутун саҕалыахпыт. Элбэх эниэргийэлээх эрэгийиэн күүскэ үлэлиир, сайдар. Оччоҕо бүддьүөккэ ол ыстаансыйалар көмөлөрүнэн элбэх нолуок киирэрин күүтэбит.
– Саха сиригэр дьон олоҕун таһымын, хаачыстыбатын үрдэтиигэ саҥа туох улахан бырайыак торумнанарый?
– Олох хаачыстыбатыгар туох нааданый? Дьон олорор сирин үчүгэйдик оҥоруохха. Кэнники сылларга Дьокуускай, улуус кииннэрэ улаханнык тубустулар. Улахан бырайыактар тутуллаллар. Соҕотох нацбырайыак хайысхатынан – 200, 2020 с. саҕалаан 300-тэн тахса улахан эбийиэк: оскуолалар, балыыһалар, култуура дыбарыастара, успуорт комплекстара үлэҕэ киирдилэр. 1,5 тыһ. км курдук суол оҥоһулунна, 58 муоста тутулунна, 58 уопсастыбаннай эйгэ диэн, Өрөспүүбүлүкэбит болуоссатыттан саҕалаан быйыл Ытык Күөлгэ фонтаннаах үчүгэй көстүүлээх болуоссат курдук тутуулар арылыннылар. Ити барыта дьон олоҕун тупсарар. Дьон сынньаныан, табыгастаах усулуобуйаҕа олоруон баҕарар. Ити үлэбитин хайаан да салҕаан, социальнай эбийиэктэри тутуохпут. Ону таһынан хайаан да социальнай салааҕа доруобуйаны көрүү, бөҕөргөтүү саҥа ньымаларын киллэрэммит, дьон 80–90 саастарыгар диэри чэгиэн-чэбдик, доруобай буолалларын ситиһиэхпит. Аҕа көлүөнэ доруобуйатын көрүнэн, дьоллоохтук олоруохтаах.
– Оттон нэһилиэктэрбитигэр итинник эбийиэктэри тутар кыаллыа дуо?
– Нэһилиэккэ тутуох иннинэ, ФАП, начаалынай эбэтэр орто оскуола дуу, туох өссө баар буолуохтааҕын быһаарыахтаахпыт. Нэһилиэк аайы дыбарыас тутар кыаллыбат. Билигин да элбэх эбийиэги туттубут. Олору көрүү-харайыы ороскуота, үлэлиир, көрөр дьоҥҥо хамнас, урукку ороскуоттааҕар хас да төгүл үрдүк. Нэһилиэккэ хайаан да дьон сынньанар сирэ баар буолуохтаах. Култуура, успуорт киинин холбоон, биир дьиэҕэ оҥоруохха сөп. Сорохтор “сабыс-саҥа таас оскуола тутабыт, оҕо үөрэнэн бүттэ да, хатыыбыт, тоҕо онно киэһэ нэһилиэк дьоно кэлэн успуордунан дьарыктаныа суохтааҕый эбэтэр култуура киинин курдук туттубаппытый?” дииллэригэр мин сөбүлэһэбин. Элбэх, биһигиннээҕэр баай эрэгийиэннэргэ кытта оннук гыналлар эбит. Ямаллар успуорт сааланы куораттарга да, бөһүөлэктэргэ да туппаттар, дьон киэһэ оскуолаҕа кэлэн дьарыктанар.
– Соторутааҕыта Сахабыт сиригэр РФ Бэрэсидьиэнин көмөлөһөөччүтэ Н.П. Патрушев кэлэ сылдьыбыта. Кини сырыытын түмүгүнэн туох быһаарыы ылылынна?
– Бэрэсидьиэн көмөлөһөөччүтэ уонна муора кэллиэгийэтин салайааччыта Николай Платонович Патрушев Саха сирин сайдыытыгар Куттал суох буолуутун Сэбиэтин салайа сылдьыаҕыттан сүрдээҕин ыалдьар. Урут Саха сиригэр кэлэ сылдьан, Өлүөнэ күргэтин тутуутун өйөөн таһаарбыт бэрт туһалаах докумуонун туруорсарбар улаханнык туһаммытым. Билигин ыҥырбыппытын ылынан, кыһын диэбэккэ, Индияттан кэлээт, сарсыныгар көтөн кэлбитэ. Жатай верфэтигэр балачча боппуруос баарын быһаарар уураахтары таһаарда. Билигин Арассыыйа Бырабыыталыстыбатын, министиэристибэлэри кытта үлэлиирбит быдан чэпчиэ. Биһиги өссө киниэхэ Өлүөнэ өрүспүтүн соҕотох хотугу тиэйиигэ эрэ туттубакка, сэбиэскэй кэмҥэ курдук тырааныспар улахан тымыра оҥорон, биэс ыйдаах навигацияҕа Кытайтан тимир суолунан таһаҕаһы Амыр уобалаһынан Аллараа Бэстээххэ аҕалан, хараабылларга тиэйэн Тиксиигэ уонна саҥа тутуллуохтаах Найба пуордугар тиэрдэр, салгыы улахан муора кэнтиэйнэрдээх аалларынан Европаҕа илдьэр морсурууту үөрэппиппитин дакылааттаатыбыт. Кинини кытта федеральнай министиэристибэлэр салалталарыттан кэлэн, бииргэ дьүүллэстибит. Дойдуга да, өрөспүүбүлүкэҕэ да туһалаах бырайыак буолуон сөп диэн бэлиэтээннэр, Патрушев уурааҕа таҕыста. Дьиҥэр, биһиэхэ барыта тимир суолтан саҕалаан Найбаҕа муора пуордун түргэнник тутар былааҥҥа тиийэ баар. Саамай кылаабынайа, кытайдар бу суолунан таһаҕастарын Арҕаа Европаҕа таһар интэриэстээхтэр. Хотугу Кытайтан биһигинэн таһаҕас ыытыы уонунан хонук эрдэ тиийэр, элбэх үбү кэмчилиир.
– Хотугу улуустарга улахан сайдыы саҕаланаары турар. Алмаас хостооһунун саҕана тахсыбыт охсуулары хатылаабакка, хоту улуустар төрүт дьарыктарын: таба иитиитин, балыктааһыны – айгыраппакка улахан бырамыысыланнай бырайыактары кытта хайдах дьүөрэлээн сайыннарыахха сөбүй?
– Билигин Арассыыйаҕа Арктика боппуруоһугар сабыс-саҥа дьарыктанан эрэбит. ССРС ыһыллыбытын кэннэ, судаарыстыба Арктикаттан барбыта.
– 2019 с. ВЭФ-кэ Путины ити туһунан этэн соһуппутуҥ дии...
– Билигин Арассыыйа саҥа кыаҕыран, биһиги да тыын ыламмыт, Арктикаҕа дьарыктанар үлэ баран эрэр. Хоту олох ыарахан, ыһыллыы-тоҕуллуу элбэх. Мин Арктикаҕа элбэхтэ сылдьабын, иччитэх бырамыысыланнай бөһүөлэктэр тураллара киһини харааһыннарар. Урукку сыыһалары хатылыа суохтаахпыт. Билигин сир баайын хостуурга, биир өттүнэн, айылҕабытын харыстыахтаахпыт. Иккис өттүнэн, өйдүөх тустаахпыт: бырамыысыланнас эрэ киирдэҕинэ, Арктиканы сайыннарар, ол көмөтүнэн олохтоох нэһилиэнньэ төрүт дьарыгын өйүүр кыахтаахпыт. Бырамыысыланнас уонна төрүт дьарык дьүөрэлэһиитин үчүгэй холобура АЛРОСА Анаабырга үлэлии сылдьара буолар. Кинилэр сөпкө көмөлөсүһэллэр. Билигин Н.Е. Андросов аатынан МУП табаларын ахсаана сэбиэскэй кэми кытта тэҥнэстэ диэххэ сөп. Анаабырдар “биһиэхэ көмөлөһүөхтээхтэр, биэриэхтээхтэр” диэн олорботтор. Бородууксуйаларын миэстэтигэр астаан, АЛРОСА-ны хааччыйаллар. Бэйэлэрэ гостиницаҕа тиийэ туталлар. Ол барыта кырдьык, билиҥҥи кэм ирдэбилигэр эппиэттэһэр.
Хоту дьон олоҕун чэпчэтэргэ биһиги атыы-логистика кииннэрин тутан бүтэрэн эрэбит, Чокуурдаах, Сааскылаах уонна Өлөөн хааллылар. Олор 2026 с. 1 кыбаарталыгар киирэллэр. Ол түмүгэр Арктикатааҕы хампаанньа мантан чэпчэки сыаналаах табаар, ас тиэрдиэ. Оттон анарааттан хоту сир бородууксуйатын: таба, булт этин, сир аһын тутан, астаан Дьокуускайга, атын да ырыынактарга атыыга таһаарыахтаах. Астыырга манна бэртээхэй собуот туттулар. Сылгы этин кэнсиэрбэтиттэн, бэйэбит олохтоох оҕуруоппут аһыгар тиийэ оҥорон эрэллэр. Барыта саҥалыы, ырыынак таһымыгар таһаарыллыахтаах.
– Хоту сүрдээх элбэх сир аһа үүнэр...
– Сыанатын үчүгэйдик суоттаан, астаан манна аҕалыахтарын наада, билигин бары бастаан сыанатын көрөллөр. Үчүгэйэ диэн, куоракка доруобуйаҕа туһалаах, олохтоох аһы улахан сыанаҕа атыылаһар баай дьон элбэх. Санаабычча эттэххэ, биир киһи “убаһа этэ иэдэйбит, киилэтэ 2,5 тыһ. буолбут” диэбитигэр Сайсары ырыынагын бэрэбиэркэлэппитим. Барыта 2,5 тыһ. буолбатах, 800 солк. саҕалаан атыыланар. Оттон анаан быһыллыбыт, хаачыстыбатын мэктиэлиир гына хааламмыт убаһа ойоҕоһун сыаната 2,5 тыһ. солк. диэри баар. Ол аата, ким эрэ атыылаһар буоллаҕа. Арктика баайа сүрдээх элбэх. Сөптөөх бэлиитикэни ыытан, ону сүтэримиэхпитин наада.
Хомойуох иһин, дьон Арктикаттан бара турар. Үчүгэй куһаҕаннаах диэбит курдук, хаарбах дьиэттэн көһөрүү бырагыраамата үлэлиир.
– Ону хотулар мөҕүттэллэр: “Элбэх киһи куоракка дьиэ ылан көстө, тоҕо хоту туппаттарый?” – дииллэр.
– Сокуон быһыытынан, анараа да тутуохха сөп, ол эрээри киһиэхэ ханна баҕарар дьиэлэнэригэр быраап бэриллэр. Онон дойдутугар туттарыан сөп эбэтэр харчытын ылан, Дьокуускайга, Сунтаарга, Үөһээ Бүлүүгэ да дьиэ ылыан син. Элбэх киһи харчы ылан баран, арҕаа дойдутугар төннө р, сорохтор Дьокуускайга оҕолоругар кыбартыыра биэрэллэр.
– Айтибыт эйгэтигэр үлэ хайдах баран иһэрий?
– Мин санаабар, айтига бэркэ үлэлии олоробут. 2022 с. “Индрайвер”, “Майтона” көһөн барбыттарыгар саха айтита бүттэ диэччилэр бааллара. Оччолорго саамай сөпкө кыра хампаанньаларбытын өйүүр бырагырааманы күүскэ үлэлэппиппит. 2024 с. саҕаланыытыгар айти салаатыгар үлэлиир дьоммут ахсаана 2022 с. сиппитэ. Оҥоһуу өй өттүгэр буоллун, айти өттүгэр да үчүгэй хампаанньалар тэриллэн, бары эдэр оҕолор дьону үлэлэтэ олороллор. Кырдьык, биһиги харахпытыгар быраҕыллыбаттара буолуо, ол эрээри бородууксуйа оҥорон, ону Арассыыйанан атыылаан үчүгэйдик сайдаллар. Мин оҕолорбутунан киэн туттабын. Быйыл күһүн Сбербаан оҥоһуу өйгө сыл аайы ыытар, бэрэсидьиэн Владимир Путин кэлэр “AI Journey 2025” диэн аан дойдутааҕы Х кэмпириэнсийэтигэр Арассыыйа эрэгийиэннэриттэн оҥоһуу өйгө аналлаах 106 бородууктаны талан ылан көрдөрбүттэрэ. Олорон 12-тэ Саха сирин хампаанньаларын оҥоһуктара. Кыракый Саха сирэ Арассыыйа айтитын бастыҥ оҥоһуктарын тоҕус гыммыт биирин ылан, биһиэхэ оҥоһуу өйү сайыннарыыга лиидэр эрэгийиэн диэн номинация биэрбитттэрэ. Биһиги оҕолорбут итинник үрдүк таһымнаах ситиһиилэрин киэн туттуохтаахпыт.
– Ол 106 оҥоһугу бастыҥтан бастыҥ диэн Арассыыйа үрдүнэн анаан-минээн таллахтара.
– Итинник үрдүк таһымнаах кэмпириэнсийэҕэ киирии тургутуута, талыыта кытаанах. Былырыын 3 оҥоһукпутуттан иккини эрэ ылбыттара.
– Хоту сибээс, интэриниэт олох мөлтөх, хаһан оҥоһулларый?
– Кинилэргэ интэриниэт суоҕун да кэриэтэ. Арктикабыт дьоно аҕыйаҕынан (60 тыһ. киһи олорор, Москуба кыра түөлбэтэ) урут болҕомтоҕо ылбаттара. Ону биһиги хас да сыл туруорсаммыт, бэйэм элбэх кэбиниэккэ киирэн: “Саха сирин Арктиката сүрдээх улахан сир, Арассыыйа кэскилэ”, – диэн дакаастаан, бэйэбит үчүгэй бырагыраама оҥорон көмүскээммит, дьэ, быйылгы “Сыыппара алмааһыгар” официальнайдык кунуопка баттаан, тутуу саҕаланна. Бу – Арассыыйа устуоруйатыгар саамай улахан телекоммуникационнай бырайыак. Үс сыл иһигэр 7 тыһ. биэрэстэ оптоволокно тутуллан, Арктикаҕа 61 бөһүөлэк уонна нэһилиэк түргэн интэриниэттэниэхтээх. Тиһэҕэр Хотугу муора суолугар уу аннынан сытар трансарктическай хаабылга Чукоткалыын холбоһуохтаахпыт. Оччоҕо Саха сирэ эрэ буолбакка, Арассыыйа хотугулуу-илин өттө барыта телекоммуникационнай өттүнэн куттала суох буолар. Ити олус күүстээх стратегическай бырайыак. Туруорсуубутун бэрэсидьиэн өйөөн, киниттэн сорудах ыллараммыт, РФ Сыыппаратын министиэристибэтин кытта аҥаардаһан үбүлүөхтээхпит. Түргэн интэриниэт – олох ирдэбилэ. Сыаната билиҥҥи сир аргыһын киэнинээҕэр атын буолуо. 2028 с. хоту өттүбүт барыта түргэн интэриниэттэниэ.
– Соторутааҕыта Саха сирин сайдыытын корпорациятыгар Василий Ефимов салайааччынан анаммыта. Корпорацияҕа туох сорук турда, кинилэр үлэлэрин түмүгэ өрөспүүбүлүкэ олохтоохторугар тугу аҕалыай, туохха көстүөй?
– Биһиги корпорациябыт ааспыт сылларга мин сорудахпынан креативнай экэниэмикэ сайдыытыгар үлэлээн кэллэ. Онно туруорбут сорудахпын барытын ситистэ.Үлэтин туйгунунан ааҕабын. Билигин саҥа кэрдиис кэмҥэ олох ырааҕы ытар соруктар тураллар. Креативнай экэниэмикэ эрэ буолбакка, Саха сирин технологическай сайдыытын хааччыйыы, өрөспүүбүлүкэ хампаанньаларыгар инбэстииссийэни тардыы, баайдарын хаҥатыы быһаарыллыахтаах. Ырыынак экэниэмикэтигэр олоробут да, Арассыыйа эрэгийиэннэрин тэрилтэлэрин сыаналара аан дойду хампаанньаларыгар тэҥнээтэххэ, быдан чэпчэки, кып-кыра сыаналаахтар. Исписэлиистэр ааҕалларынан, биһиги тэрилтэлэрбит сыаналара пуонда ырыынагар эрэгийиэннээҕи баалабай бородууктаттан кырата 3-5 төгүл улахан буолуохтаах. Оннооҕор Иран тэрилтэлэрин сыаналара биһиэнинээҕэр 3 төгүл үрдүк. Оттон биһиги олох аллара сылдьабыт. Дьиҥэр, тэрилтэлэрбит сыаналарын улаатыннарар кыахпыт сүрдээх элбэх. Арассыыйа, Саха сирин тэрилтэлэрин сыаналара үрдээтэҕинэ, дьон олоҕо эмиэ тупсар. Тоҕо диэтэххэ, элбэх киһи аахсыйа атыылаһан, онтон кыралаан эбии дохуот аахсыан сөп. Иккиһинэн, капитализациялара үрдээтэҕинэ, элбэх инбэстииссийэни тардар кыахтаналлар. Ол түмүгэр дойду, өрөспүүбүлүкэ сайдар. Биһиги үрдүк сыаналаах тэрилтэлэри иитэн таһаарарбытын бары интэриэһиргииллэр. Атын эрэгийиэннэри кытта тэҥнэтэххэ, биһиги бас билэр баайбыт, тэрилтэбит элбэх. Мин куруук этэбин, т/х саҕалаан, алмааска тиийэ Саха сирэ бэйэтэ бас билэр аахсыйалардаах, өлүүлэрдээх. Ол тэрилтэлэрбитин, хомойуох иһин, ырыынакка таһааран сыаналаттахха, кыра баҕайы сыананы быһыахтара. Сорохторбут ночооттоох, сорохтор сатаан үлэлээбэттэр, сорохтор үлэлиэхтэрин кэмигэр өйөбүл ылбакка мөлтөөн хаалаллар. Сорохтор сааҥсыйаҕа түбэһэн кыһалҕаланнылар. Саха сирин сайдыытын корпорациятыгар билигин саамай сөптөөх хамаанда муһунна. Саха сиригэр төрөөбүт, улаатан баран үчүгэй үөрэхтэммит, Арассыыйаҕа, омук сиригэр үлэлээбит, бары өрөспүүбүлүкэ ботуруйуоттара оҕолорбутун анаан мустубут. Мунньах оҥорон, “өрөспүүбүлүкэбит байарыгар, дьоммут-сэргэбит үрдүк дохуоттаналларыгар эһиги күүскэ үлэлиэхтээххит” диэн сыал-сорук туруорбутум.
– Ол аата, араас сиртэн хомуллан манна кэлэн дуу, эбэтэр атын сиргэ олорон үлэлииллэр дуу?
– Билиҥҥи сибээс сайдыбыт кэмигэр, ким ханна олорон үлэлиирэ улахан суолтата суох. Кылаабынайа, Саха сирэ сайдарыгар, манна үп-харчы киирэригэр үлэлиэхтээхтэр.
– Креативнай экэниэмикэбит туруга хайдаҕый? Хаһан улахан дохуоттаах таһымҥа тахсыай?
– Арассыыйаҕа киһи хапытаалын сайыннарарга креативнай экэниэмикэни туһанаары олороллор. Биһиги эрдэ сайыннаран, инники күөҥҥэ сылдьабыт. Ол эрээри тоҕо хайаан даҕаны креативнай экэниэмикэ олус элбэҕи оҥоруохтаах дии саныыбытый? Холобур, норуот маастара биир оҥоһугу сылы быһа үлэлээн, саха норуота киэн туттар оҥоһугун оҥорон, бэйэтин да, омугун да ааттатыа. Августина Филиппова айымньыларын тыһыынчанан оҥорбоккун. Үп-харчы өттүнэн көрдөххө, креативнай экэниэмикэ сорох хайысхата улахан дохуоту аҕалбата буолуо. Оттон ураты холобурдар бааллара омугу, креативнай экэниэмикэни өрө таһаарар. Креативнай экэниэмикэҕэ аан дойдуга тиийэ элбэх дьону кытта кэпсэтэбин, кинилэр харчы эрэ туһугар буолбакка, айар эрэ туһугар үлэлииллэр. Атыылыы да сатаабаттар. Кинилэри көрөн, тулаларыгар мустан, дьон атыны айан таһаараллар, биисинэс, производство тэринэллэр.
Ити хайысхаҕа биһиги бэлиитикэбит сөптөөх соҕус. Киинэбитин уонтан тахса сыл киинэ эрэ быһыытынан өйөөтүбүт. Саха киинэтэ сайынна, Арассыыйаҕа, аан дойдуга таҕыста, бириис бөҕөнү ыллыбыт. Дьэ, билигин киинэҕэ “бары буолбакка, сорохторгут, өрөспүүбүлүкэҕэ үп-харчы киллэрэр улахан кэмиэрчэскэй киинэни оҥоруҥ” диэн иккис сорук туруоруохтаахпыт. Киинэ индустриятыгар тыһыынчанан киһи үлэлээн, үптэнэн, байан, сайдан олорорун ситиһэргэ дьулуһуохтаахпыт.
Миигиттэн “тоҕо “Wildberries” өйүүгүн?” диэбиттэрэ. Кинилэр олохтоох оҥорон таһаарыыны эспэттэр, төттөрүтүн, производствоҕыт сөпкө үлэлээтэҕинэ, аан дойдуга таһаарыа диибин. Олохтоох атыыны-эргиэни, чахчы, мөлтөтөр кыахтаахтар. Атыы-эргиэн дьоно үптэрин уган, атын хайысхалары сайыннарыахтарын сөп.
– Быйыл Төрүт сокуоҥҥа уларытыы киирдэ, олохтоох салайыныы саҥа сокуона ылыллан эрэр. Бу биһиги олохпутугар туох уларыйыыны аҕалыай?
– Төрүт сокуоммут уларыйыыта Арассыыйа Төрүт сокуонун кытта сөп түбэһиннэрии быһыытынан ылылынна. Бары тэҥ буолуохтаахпыт, биир хайысханан үлэлиэхтээхпит. Төрүт сокуону аахпатах сорох дьон, Төрүт сокуоммутун суох гынар курдук, араастаан айдаан тарда сатаатылар. Дьон, дьокутааттар өйдүүллэр. 2020 с. Арассыыйа Төрүт сокуона уларыйыытыгар “өрөспүүбүлүкэни суох гынан эрэллэр, бырааппытын барытын былдьаатылар” диэн атыыр айдаан этэ дии. Онтубут баара, төттөрүтүн, бырааппыт хаһааҥҥытааҕар да кэҥээбитэ. Бэйэни салайыы 33-№дээх Федеральнай сокуона үлэлээн эрэр. Ил Түмэн өрөспүүбүлүкэ сокуонун бу сыл бүтүөр диэри 2-3 ааҕыыга ылыныахтаах. Ахсынньы 18-гар бэрт үчүгэй тэрээһиннээх өрөспүүбүлүкэ бэрэстэбиитэллээх уорганнарын 3 сийиэһэ түмүктэннэ. Мин дьон этиитин барытын иһиттим. Бары саҥа сокуону өйүүллэр. Бары сөптөөх этиилээхтэр. Олору, сокуоҥҥа киирбэтэхтэрин да иһин, үлэбитигэр учуоттуохпут. Бу сокуоҥҥа икки түгэни бэлиэтиэм этэ. Бастакытынан, икки таһымнаах олохтоох салайыныыны хааллардыбыт. Арассыыйа үрдүнэн 89 субъектан 19 эрэ икки таһымҥа хаалабыт диэтибит. Сирбит улахан, кыра нэһилиэк да буоллар, онно олохтоох былаас баар буолуохтаах. Дьон кыһалҕатын миэстэтигэр бэйэлэрэ быһаарыахтаахтар. Сокуону нэһилиэнньэ өйөөтө. Сүрүн сокуон биир таһымнаахха ылыллыбыт буолан, ыарахан түгэн баар буолуон сөп. Иккиһинэн, сокуон бырайыагар быыбар бэрээдэгэ уларыйара киирэ сылдьар. Улуус баһылыктарын Ил Дархан этиитинэн улуус дьокутааттарын Мунньаҕа талар. Куораттар уонна нэһилиэктэр таһымнарыгар олохтоох мунньах куонкурус хамыыһыйатын тэрийэн таларын дьон барыта өйүүр. Быыбар бастаан сэргэх курдуга, оттон билигин охсуулара көһүннэ. Кыра нэһилиэктэргэ, улуустарга дьокутаат буолуон, баһылыкка баҕалаах да киһи суох буолла. Кистэлэҥ буолбатах, аймах аймаҕынан, биир дойдулаахтарынан хайдыһыы тахсыбат буолбатах. Иккиһинэн, туораттан кэлбит киһи атын нэһилиэккэ, улууска кыайар кыаҕа суох.
“Сэбиэскэй кэмҥэ баар каадыры иитэр уопуту сөргүтүөххэ” диэн, бары мунньах аайы этэбит. ССРС саҕана оройуоннарга баартыйа атын оройуон дьонун аныыра. Т/х оройуонугар, онтон бырамыысыланнай, хоту оройуоннарга ыыталлара. Оннук үлэлээн М.Е. Николаев, К.Е. Иванов курдук улахан салайааччылар үүммүттэрэ.
– Мин итиннэ Татарстаны, Башкортостаны холобурдуом этэ. Кинилэргэ аныылларыгар, холобур, “бу салайааччы т/х оройуонун салайда, билигин сайыннара, үүннэрэ бырамысыланнай оройуону, куораты салайтара ыытабыт” диэн суруйаллар.
– Быыбарынан бара турдахпытына, итинник буолар кыаҕа суох. 90-старга, 2000-с сылларга сэбиэскэй кэмҥэ бэлэмнэммит каадырдарынан үлэлээн кэллэхпит, билигин саппаас бүттэ. “Министиэристибэлэргэ тыаҕа үлэлээбэтэх дьон олороллор, тугу да билбэттэр” диэн кириитикэлииллэр. Миниистири дуу, солбуйааччытын дуу “улууска баһылыкка тур” диэн ыыттаххына, быыбардаабаттар. Арай төрөөбүт улууһугар бардаҕына талыллыан сөп. Онон күүстээх өрөспүүбүлүкэ буолуохпутун баҕарар буоллахпытына, каадырга дьарыктаныахпытын наада.
– Быйылгы уонна эһиилги бүддьүөттэрбит тустарынан тугу этиэҥ этэй? Быйыл бүддьүөт тиийбэт кыһалҕата туох биричиинэттэн таҕыста? Сир баайын хостооһун быйыл мөлтөөн ылбыта эһиил көнөн, бүддьүөппүт туолуута урукку оннугар түһүө дуо?
– Мааҕын эппитим курдук, Киин баан үрдүк бырыһыана уонна дуоллар кууруһа түспүтэ оҕуста. Киин баан бырыһыана дойдуга барытыгар охсор, биһиги хотугу тиэйиилээх дьон оҕустарыыбыт ордук улахан. Дуоллар кууруһа былырыын Арассыыйаҕа бүддьүөт ылылларыгар 96 солк. буолуо диэн быһыллыбыта. Бүгүн 78-79 солк., сылга ортотунан 84 солк. эҥин буолуо. Куурус хамсааһыныгар 15 млрд солк. курдугу сүтэрдибит. Көмүстэн элбэх нолуок ылан, хамнас үрдээһиниттэн эбии нолуок киирэн, атын нолуогу хомуйууну күүһүрдэн үлэлээтибит да, ити араастаһыыны саппата. Ол түмүгэр бүддьүөппүт кыратык ситэ туолбата. Биһиэхэ экспортыыр өрөспүүбүлүкэҕэ, эһиилги дуоллар кууруһун РФ Бырабыыталыстыбата 92 солк. бигэргэппитэ сэрэхэдитэр. Ол эрээри миэрэ ыламмыт, эһиилги бүддьүөт арыый туруктаах буолуо диэн көрөбүн. Быйыл АЛРОСА атыыта көнүө диэн күүппүппүт, онтубут өссө аллара түһэн биэрдэ. Эһиилги бүддьүөккэ АЛРОСАны кыратык эрэ үрдүөн сөп диэн көрдүбүт. Сүтэрэрбит онон эһиил арыый аҕыйах буолуо. Ол оннугар экэниэмикэ атын салаалара үчүгэйдик сайыннахтарына, ыларбыт элбиэ.
– Тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыыга инникитин болҕомто туохха ууруллуой? Олохтоох бэйэ аһын-үөлүн дэлэтэргэ, оҥорон таһаарарга болҕомто тэрээһиннээх хаһаайыстыбаларга ууруллуохтаах дуу, эбэтэр кэтэх хаһаайыстыбалары күүскэ өйүөхтээхпит дуу диэн дилемма үөскүөх курдук.
– Мин итини оҥоһуу дилемма дии саныыбын. Т/х туохха нааданый? Олохтоох бэйэ аһа, т/х бородууксуйата элбиэхтээх. Ким да оҥордун. Дэн Сяопин “маҥан да, хара да куоска буоллун, кутуйаҕы эрэ тутуохтаах” диэбитин курдук, кэтэх да, тэрээһиннээх да хаһаайыстыба буоллун, үчүгэй хаачыстыбалаах элбэх бородууксуйаны оҥоруохтаахтар.
– Сорох улуустар “үүтүнэн барабыт, аны харчыны төбөҕө биэриини тохтотобут” дииллэрэ токурутуу (перекос) буолбатах дуо?
– Оннук, мин токурутуу диибин. Бэйэлэригэр да этэбин. Субсидияны дьон араастык өйдүүр. Сорохтор субсидия үрдүү туруо диэн, төбө ахсаанын элбэтэргэ дьулуспаттар. Аҕыйах да ынаҕынан элбэх харчыны ылыахпыт дии саныыллар. Ол – сыыһа. Биһиги субсидиябытын 100 солк. диэри үрдэтэр кыахпыт суох. Бэйэбит үүппүт аҕыйаатаҕына, атын сиртэн үүт кэлбитинэн барыаҕа, билигин да элбэх. Биһиэнэ хаачыстыбалаах буолан тутуһан олорор. Т/х сайдыытыгар соҕотох үүтү көрөн олоруо суохтаахпыт, эппит дэлэйиэхтээх, биһиэнэ аҕыйыыр. Сыл аайы эбии дохуот аахсар саҥа бородууксуйаны киллэриҥ диибин. Мүөт, сир аһын астааһын баар буолан эрэр. Эти астыыр дьоҕус тэрилтэлэр элбээн эрэллэрэ үчүгэй. Бородууксуйаларын хаачыстыбатыгар болҕомто ууруохтаахтар. Саамай улахан болҕомто тыа сирин туризмын сайыннарыыга ууруллуохтаах. Итиннэ сүрдээх улахан кыахтаахпыт да, ону мэйиибит уларыйбакка, кыайан туһаммакка олоробут. Аҕыйах урбаанньыт улууска ылсан эрэр. Кэнники күүскэ сайдыаҕа. Мин эйиэхэ саха ынаҕын кэпсээн турабын, аҕыйаҕынан, биһиги эт да, үүт да туһугар улаханнык сайыннарар кыахпыт суох. Бородууксуйатын үрдүк сыанаҕа аҕыйах киһи атыылаһыан сөп. Ол гынан баран, туризмҥа саха ынаҕын туһаннахпытына, элбэх сиргэ туруон, биисинэс быһыытанан интэриэһинэй буолуон сөп.
– Үөһээ Халымаҕа эн Слепцовтар диэн саха ынаҕын иитэр ыалга көмөлөһөҥҥүн, улахан ситиһиилээхтэр. Хаһаайын аныгы сайдыыга тардыһыылаах, түҥ тайҕаҕа олорон, дьиэтигэр интэриниэттээх, дрон ылан сүөһүтүн көрөр.
– Ити курдук дьону өйүөххэ наада, биир халыыбынан, “үүт эрэ туттардаҕына, харчы төлүүбүт” диир олох сыыһа, үлэ, бородууксуйа арааһа элбиэхтээх. Сыл түмүгүнэн маҕаһыыннарга төһө үүт бородууксуйа элбээбитин чинчийтэрэн көрүөҕүм. Тоҕо диэтэххэ, кистэлэҥ буолбатах, миэхэ элбэх дакылаат уорганнартан, кэтиир тэрилтэлэртэн киирэр. Сорохтор эмиэ “приписка саҕаланна” дииллэр. Оннук көһүннэҕинэ, кытаанах миэрэ ылыллыаҕа. Кырдьыгынан, баары-баарынан үлэлиир ордук.
– Түргэнник ситэр салааларбытын хайдах күүһүрдэбит? Улахан комплекстары буолбакка, дьоҕус хаһаайыстыбаларынан барар ордук буолуо суоҕа дуо?
– Сибиинньэҕэ табыллыа суоҕа. Билигин Африка чумаата (АЧС) диэн ыарыы баар буолан, ирдэбил, кэтэбил олус кытаанах. Арассыыйа ТХМ-та эһиэхэ АЧС урут да суоҕа, бородууксуйаҕыт ыраас, сибиинньэни тутуҥ, барыстаахтык үлэлиэ этигит дииллэр. Ол гынан баран, кыра буолбакка, улахан комплексы тутуҥ дииллэр. Өрүс уҥуор тутар бырайыак баар. Бу эҥээргэ сир да суох. Онно эмиэ үп наада, Киин баан бырыһыана үрдүгэ уустугу үөскэтэр..
– Кэлэр олунньуга АБДЬ ыытыллыбыта 4 сыла туолар, сэриигэ кыттыбыт уонна кытта сылдьар уолаттарбыт тустарынан өрөспүүбүлүкэ Кыайыыны чугаһатыыга кылаатын туһунан тугу этиэҥ этэй?
– АБДь түөрт сыл устата барыбытын уларытта. Биир да байыаннай чааһа суох Саха сирэ 12 дьоруойдаахпыт. Ити Ийэ дойдубутугар бэриниилээхпитин көрдөрөр. Кыайыы 80 сылыгар уолаттарбыт эһэлэрин, хос эһэлэрин албан ааттаах суолларын чиэстээхтик салгыы сылдьаллар. Мин уолаттары баран өрүү көрсөбүн, кэпсэтэбин, кинилэр Саха сиригэр улахан көмөтүн иһин махтаналлар. Биһиги курдук АБДь-га элбэҕи көмөлөһөр эрэгийиэн аҕыйах. 2022 с. тирэх пууннары оҥорон, саамай сөптөөх систиэмэ тэрийбиппит. Буойуннар дьиэ кэргэннэригэр өйөбүл улахан. Хомойуох иһин, сыыһа-халты тахсар, барытыгар бэйэм быһаарса сатыыбын. Бу сыл устата 37 тыһ. тахса киһи суруга киирдэ. Барытыгар харда биэрэ сатыыбыт. Уустук балаһыанньа сураҕа суох сүппүттэри көрдөөһүҥҥэ баара. Байыаннайдары кытта ыкса үлэлэһэн, быйыл итиннэ туруорсуу киирэрэ аҕыйаата. Аармыйабыт сааһыланан, үлэлииргэ чэпчээтэ. Билигин сэрииттэн кэлбит уолаттарбытын эйэлээх олоххо көдьүүстээхтик туһанарбытыгар улахан бырагыраамалар бааллар. “Саха сирэ – дьоруойдар дойдулара” бырагырааманан 25 уол үөрэнэ сылдьар, хас да киһи солбуйааччы миниистир буолла. Министиэристибэлэргэ, олохтоох салайыныы уорганнарыгар, госхампаанньаларга даҕаны элбиэхтэрэ. Итиннэ бэрэсидьиэни икки илиибинэн өйүүбүн. Арассыыйа, эрэгийиэннэр да таһымнарыгар былааска сэриини ааспыт, дойдуларын туһугар хааннарын тохпут уолаттарбыт кэлиэхтээхтэр. Тоҕо диэтэххэ, балаһыанньа уустук. Арҕаа Европа хайдах дьаабыланарын көрө олоробут. 80 сыллааҕыта хотторбуттарын умнубакка, билигин ону иэстэһэ сатыыллар дуу дии саныыбын. Ол иһин, бу сэрии тохтообутун да кэннэ, уоскуйан хааларбыт табыллыбата буолуо. Ботуруйуоттуу иитиигэ, дойдубут сөптөөх хайысханан барарыгар сэрииттэн кэлбит уолаттарбытын күүскэ туһанан, үлэлэтэн, сайыннаран былааска аҕалыы – сөптөөх суол.
– Айсен Сергеевич, кэлэн иһэр Саҥа дьылынан дьоҥҥор-сэргэҕэр тугу этиэҥ этэй?
– Арассыыйа, Саха сирин олохтоохторо бары Саҥа дьылтан Кыайыыны күүтэбит. Сэрии бүтэн, Эйэ кэлэн уолаттарбыт дойдуларыгар тыыннаах, доруобай төннүөхтэрэ, олохпут өссө түргэнник сайдыаҕа диэн эрэллээхпит. Дьоммор-сэргэбэр дьолу-соргуну, бөҕө доруобуйаны, айымньылаах үлэҕэ ситиһиилэри баҕарабын! Санааны түһэрбэккэ, иннибит диэки бары бииргэ баран иһиэҕиҥ! Биһигини элбэх үлэ күүтэр, онон бары түмсэн өрөспүүбүлүкэбитин, тапталлаах Сахабыт сирин, салгыы күүскэ сайыннарыаҕыҥ!
– Айсен Сергеевич, “Кыым” ааҕааччыларын аатыттан Саҥа дьылынан эҕэрдэбитин тиэрдэбит. Өрөспүүбүлүкэҥ туһугар сыралаах үлэҕэр өссө үрдүк ситиһиилэри баҕарабыт!
Владимир СТЕПАНОВ.
