Миграция ханна барытыгар баар. Оннооҕор саха эдэр ыччата атын дойдуларга талаһар. Сылаас дойдуларга оҕолорун төрөтөр буоллулар. Ол эрээри ити үтүө, сылаас дойдуларга биһиги үөрэҕэ, идэтэ суох, омуктуу билбэт, тугу да сатаабат, мөлтөх бэрээдэктээх эдэр дьоммутун ылбаттар.
Оттон Арассыыйаҕа «үлэһит тиийбэт» диэн, сокуоммут сымнаан, ордук урукку Орто Азия омуктарыттан ким баҕарар хонтуруола суох киирэрэ көҥүлэ.
Солженицыны итэҕэйии содула
Сэбиэскэй Сойууһу ыһыы сүрүн биричиинэтинэн оччотооҕу киин салалта Александр Солженицын “Орто Азия уонна атын да омуктарын Арассыыйа иитэн эмнэрэ олоруо суохтаах, үүртэлээн кэбиһиэхтээх” диэн тосхолун тутуспута.
Ол саҕана, чахчы, дойдуга ас-үөл, мал-сал, таҥас-сап да тиийбэтэ, онон “нуучча сирэ атын омуктары тоҕо иитиэхтээҕий?” диэн өйдөбүл олус күүһүрэ сылдьыбыта. Сэбиэскэй Сойуус сыаналаммат, дьон харыһыйбат да буолан барбыта. Ол иһин бастаан – прибалтикалар, онтон Кавказ уҥуоргу өрөспүүбүлүкэлэр ССРС-тан тахсан барбыттарыгар, “аһатар иитимньибит аҕыйаата” диэн Ельциннээх “күлүктэригэр имнэммиттэрэ” чахчы. “Улуу судаарыстыбаны сатаан салайбакка ыстыбыт, ол кэлин иэстэбиллээх буолуо” диэн, санаан да көрбөтөх буолуохтаахтар.
Туох барыта сэттээх-сэмэлээх: сэбиэскэй кэм кэннэ отуттан тахса сыл устата Арассыыйа ити арахсыбыт дойдулартан «үлэһиттэрэ суох сатаммат» аатыран, миграция бэлиитикэтин көҥүл босхо ыыппыта. Ол түмүгэр урукку сойууһунай өрөспүүбүлүкэлэрбит ССРС саҕана сиэбиттэринээҕэр быдан элбэҕи дойдуларыгар хоро тастылар. Арассыыйаттан миграннар киллэрэр харчылара ити дойдулар бүддьүөттэрин үгүөрү өттүн толорор ыстатыйа буолбутун билэбит. Солженицын угаайытыгар киирэн биэриибит түмүгэр миграннар дойдуга терроризм, экстремизм бөҕөнү киллэрдилэр диэн сонньуйан, үгэргээн ылыахха сөп.
Сокуон тимир быыс буолуохтаах
Дойдубутугар миграцияҕа бэрээдэгэ суоҕа, кыраныыссабыт сиидэ курдуга ФСБ 2024 с. чахчыларыгар көстөр. Ити сыл Арассыыйаҕа биир киһи хаста да киириэн-тахсыан сөбүнэн 16,6 мөл. мигрант киирбит. Ити үлүгэр элбэх дьонтон 5,8 эрэ мөл. “үлэлии кэллим” диэбит. 2023 с. 15,4 мөл оннук киирбит, үлэлээри 5,5 мөл. эрэ киһи кэлбит.
2024 с. кулун тутарыгар буолбут “Крокус-Сити” алдьархайын кэннэ былаас сокуона миграннарга арыый кытааппыта. Холобур, Орто Азия курдук виза ирдэммэт дойдуларыттан кэлэр дьон урут сыл аҥаара сылдьаллара тохтоон, 90 хонук буолбут. Сокуону кэспиттэр өссө киирбэт буолбуттар.
Ааспыт сыл күһүнүгэр дойду 2030 с. диэри миграция кэнсиэпсийэтэ ылыллыбыта. Кэнсиэпсийэни толорууга соруктар ылыллыбыттара гынан баран, өрөспүүбүлүкэ уопсастыбаннаһа, Ил Түмэн дьокутааттара миграннартан Арассыыйа гражданина буолуу курдук эппиэтинэстээх боппуруос кытаатарын туруорсаллара хайаан да наада. Дьиҥэр, гражданин буолар омук эр дьоно бастаан аармыйаҕа сулууспалаан, АБДь-га кыттан, дойдуну көмүскүүргэ бэлэмнэрин көрдөрүөхтээхтэр буолбатах дуо? Төһө да оҕолоннуннар – хайаан да сулууспалыахтаахтар. Тоҕо биһиги уолаттарбыт эрэ кыргыһыы хонуутугар барыахтаахтарый?
Сайдыылаах дойдуларга үлэҕэ, олохсуйарга үрдүк үөрэхтээх, квалификациялаах, дойдуга элбэх нолуогу төлүүр, олоҕу, технологияны, производствоны сайыннарар кыахтаах эдэр дьону тардаллар. Ол курдук, омук дьонуттан Саха сиригэр АйТи, креативнай эйгэлэр исписэлиистэрэ, инженердэр, билим каадырдара ордук наадалар. Быраас, учуутал дьупулуома манна бигэргэниэхтээх: бассыыбай элбэх.
Үөрэҕэ суох, хара үлэҕэ эрэ сөптөөх эр дьону аҕалыы биир сыыһата: генопуондабытын алдьатабыт. Сулумах кыргыттарбыт, дьахталларбыт элбэхтэринэн – омуктарга эргэ тахсыы, оҕолонуу аҕыйаҕа суох. Оттон Орто Азия кыргыттара, дьахталлара итэҕэллэрин күүһэ боборунан буолуо, Арассыыйа эр дьонугар “эргэ тахса” диэн кэлбэттэр.
Туһана кэлии тохтуохтаах
Кырдьыгынан эттэххэ, миграннар биһиэхэ баай Арассыыйаттан туһана кэлэллэр. Сааһырбыт дьон бастакы омуктар хайдах быста-ойдо сылдьар, илдьиркэй таҥастаах дьон кэлбиттэрин өйдүүбүт. Кэлээт, мустан, сокуоммут мөлтөҕүн туһанан, аймахтарын тардан, “сымыыт баттаан” барбыттара. Билигин биисинэс, тутуу эйгэтигэр бигэтик олороллор. Арай былааска тахса иликтэр – ол да өр буолбата буолуо.
Тохсунньуга “Кыымҥа” Кулан Хаан олохтоохтор дойдубут туһугар эппиэтинэстээх буолуохтаахпыт диэбит тиэмэтигэр икки ыстатыйа таһаарбытым. Онно кинини ууга ыыппыт эдэр таджик уолаттара биһиги былааспытын хайдах сэнииллэрин Кулан «Мин “наһаалаатыҥ, сайабылыанньа суруйдахпына, погуоннаах дьон ыалдьыттыы кэлиэхтэрэ” диэбиппэр, “эн погуоннаах дьоҥҥор силлиибин” диир. Ити суукка-сокуоҥҥа, судаарыстыбаҕа сэнэбил буолбатах дуо? Кинилэр Арассыыйа гражданнара үһүлэр. “АБДь-ттан куттаммаккын дуо?” диэтэххэ, “5 оҕолоохпун, ким да сэриигэ ылбат” диир. Арай “эн мусульмаҥҥын, ыалларгар убаастабыллаах соҕустук сыһыаннаһыаххын” диэммин, нэһиилэ гарааһын олбуорбар ыкса тутаары гыммытын, 3 миэтэрэ тэйиттэрбитим” диэбитэ хаһыакка баппакка, киирбэтэҕэ. Көрөргүт курдук, миграннар ортолоругар Арассыыйаны сокуонун итэҕэһинэн албынныы, буукубалар быыстарыттан бэйэлэригэр барыстааҕын ыла үөрэммиттэрэ көстөр.
Нацбырайыагы албыннааһын
Миграннар Саха сиригэр хайдах Арассыыйа сокуонун албыннаан нацбырайыак харчытын сии киирэр буолбуттарын туһунан суруйуу аҕыйах хонуктааҕыта Саха сиригэр, онтон “Царьград” ханаалга тахсыбыт. Ити федеральнай сонун буолбут түбэлтэни СӨ УФСБ-та арыйбыт. Орто Азия дьахтара төрүүргэ Саха сиригэр элбэх харчы төлөнөрүн иһин кэлэн чэпчэтиллибит көҥүлүнэн (эрэ гражданин буолуо) Арассыыйа гражданката буолбут. Тустаах докумуоннары толорон, “Ыал” нацбырайыагынан оҕо төрөөһүнүгэр көрүллэр босуобуйаны анаттарбыт уонна дойдутугар төннүбүт. Саха сирин тымныытыгар Арассыыйа туһугар үлэлээн тоҥор-хатар санаата суох эбит. Киитэрэй дьахтары Арассыыйаҕа хаттаан киирэн истэҕинэ туппуттар. Эмиэ төрүү кэлэн испит буоллаҕына көҥүл.
Хата, “хайаан холуобунай дьыала тэриллибитэй?” диэх курдук. ФСБ буолан кыайбыта дуу? Өссө итини «массыанньыктааһын» диэн буруйдуур сокуоннаах эбиппит. Нэһилиэнньэ хараҕар ол көстүбэт, гражданин буоллулар даҕаны, миграннар сокуоммутун кэһэллэригэр наадыйбаппыт, онон күннүүллэр эбит. Кырдьык, оҕо төрөөһүнэ, ким да буоллун – судаарыстыба ыстатыыстыкатын “киэргэтэр” приоритет буолан хаалла. Сатабыллаах миграннар сокуоммут мөлтөҕүнэн дойдуну итинник хоро таһан куорҕаллыылларыттан кыһыйабыт эрэ.
Дьахтар силиэстийэҕэ Арассыыйа сокуонун сиэрэ суох албыннаан харчы сиэбит буруйун толору билиммит. Дьокуускай куорат суутун уурааҕынан, 1986 с. төрүөх дьахтар РФ ХК 159-с ыст. 3-с ч. 1,6 сыл усулуобунай болдьоххо сууттаммыт. Ону таһынан судаарыстыбаҕа оҥорбут 700 тыһ. тахса солк. хоромньутун төлөтөргө уурбуттар.
“Ыал” нацбырайыак 2025 с. “Демография” бырайыагы салҕаабыта. Саха сиригэр РФ гражданнара ыаллар өйөбүллэрэ атын эрэгийиэннэрдээҕэр ордук элбэх эбит. “Царьград” ити дьахтар курдуктар, Арассыыйаны төрүүр “турпакет” оҥостор буолбуттар диир. Саха сирин ыарахан усулуобуйатыгар олорор, нолуок төлүүр олохтоох дьоҥҥо – бу түбэлтэ кинилэри күлүү гыммыт курдук; оттон сокуон устуруокаларын быыстарыгар барыстарын булунар оҕуруктаах өйдөөх миграннарга “Ыал” нацбырайыак аһыыр иһиттэригэр кубулуйан эрэрин көрдөрөр диэн сонньуйар. Онон судаарыстыба Арассыыйаҕа туһаны аҕалыам диир дьону, бу дьахтар курдук дойдубут гражданствотын “буонустаах баҥкамаат” оҥостубут дьонтон арааран сыһыаннаһыахтаах диэн түмүктүүр.
Сургутка үөскээбит айдаан
Сургут – Арассыыйа биир баай куората. Манна баар политехническай колледжка элбэх омук устудьуона үөрэнэр эбит. Преподавателлэр кинилэр үөрэххэ киирэллэригэр аттестаттарыгар көрдөрбүт сыаналара дьиҥ билиилэригэр эппиэттээбэтин арыйан, айдаан тардан, үөрэхтэн устуталаабыттар. Ити уруккуттан биллэр эбит да, урукку ССРС дойдуларын кытта түһэрсиллибит бырабыыталыстыбалар икки ардыларынааҕы сөбүлэһиинэн, «аттестаттар тэҥнэр» диэн эбит.
Иллэрээ сыл Сургут оскуолатын бүтэрбит эрээри, ОГЭ туттарбатах таджик оҕото Таджикикстан аттестатынан киирбит. Онуоха атын оҕолор төрөппүттэрэ «Таджикистаҥҥа үөрэммэтэх оҕо хантан антах үөрэммит диэн аттестаттааҕый?» диэн үҥсүбүттэр. Бэрэбиэркэ Таджикистан аттестата бассыыбайын, Сургукка сымыйа аттестатынан хааччыйар бүтүн ситим үлэлии олорбутун арыйбыт. Ол кэннэ колледж устудьуон төрөппүттэригэр босхо миэстэҕэ киирэн, судаарыстыбаҕа оҥорбут хоромньуларын 628 тыһ. солк. төлөтөргө борокуратуураҕа дьыала түһэрбит. Ол кэнниттэн дьыала хаахтыйда, сымыйа аттестат иһин харчы төлөтөллөр диэн, отуттан тахса устудьуон сайабылыанньа суруйан уурайбыт.
Колледжка омук аттестаттаах 100 устудьуон үөрэнэр эбит. Бассыыбай аттестаттаахтар сорохторо гражданин буолбуттара ырааппыт эрээри, “тоҕо Арассыыйаҕа үөрэммэтэххитий?” диэн ыйытыыга анараа “ыалдьар эбэбитин, эһэбитин көрө бара сылдьан үөрэнэн ылбыппыт” диэн куотуна сатыыллар үһү.
Эрэгийиэн үөрэҕин дэпэртээмэнэ «кэлэр сылга колледжка үөрэнэр оҕо 95% Ханты-Манси уокуругун оскуолаларын бүтэрбит буолуохтаах» диэн кытаанах быһаарыы ылбыт.
“Наша Раша” содула
Госдума дьокутааттара баччааҥҥа диэри миграция дойдуга туһалаах буолар сокуоннарын айа иликтэрэ хомолтолоох. Ол түмүгэр миграция 90-с сыллартан хоруупсуйа оборчото буолбута уурайа илик буоллаҕа. Оччолорго илдьиркэй миграннар биһиэхэ «хамначчыттыы» кэлэр курдуктара. Сокуону араҥаччылыыр уорганнар, оҕуруктаах урбаанньыттар кыра хамнаска үлэлэтэн кылгас кэмҥэ, ордук тутууга “харчы үллэҥнэтэн” байа аҕай сылдьыбыттара.
Оччолорго дойдуга үөскээбит миграннары уобарастыыр “Наша Раша” дьоруойдара Равшаннаах Джамшуд курдук нууччалыы билбэт, намыһах суортаах дьон курдук көрөр халыып билиҥҥэ диэри сүрүннээн уларыйбакка сылдьар. Ол быйылгыттан кэлэр Индия миграннарын туһунан киин тэлэбиидэнньэ репортажтаргар эҕэлээх сыһыан иһиллэригэр көрөбүт.
Ол кэмтэн элбэх уларыйда, Равшаннаах элбэххэ үөрэннилэр, Арассыыйаны уоран сииргэ, туһанарга бүтүн систиэмэлэри толкуйдуур буолбуттар. Быһайын Эльшан Ибрагимов диэн Москуба уобалаһын азербайджаннарын диаспораларын тойонун «Арассыыйаҕа кутталы үөскэтэрин иһин» диэн гражданствотын быспыттара. Кини дойдуга баар Азербайджан дьоно күөмчүлэнэллэр, славяннардааҕар бырааптара, үлэҕэ квоталара кыра диэн туруорсар эбит этэ. Москуба узбектарын автономияларын салайааччыта Бахром Исмаилов биир дойдулаахтарын “сотору Узбекистан нэһилиэнньэтэ 100 мөл. тахсар, баппат буолуохпут, онон атын дойдуларга күүскэ барыахха” диэн ыҥырар. Арассыыйаҕа кураанах сир элбэх, харса суох элбээн экспансиялаан, Арассыыйаҕа сотору үһүс элбэх ахсааннаах норуот буолуохтаахпыт, нуучча култууратын узбек киэнинэн солбуйуохтаахпыт” диэн этиилээх. Итиннэ кини хас хардыы аайы чайханалар бааллар, пловунан, атын да Орто Азия аһынан аһатыы Арассыыйа аска-үөлгэ култууратын солбуйан эрэрин холобурдуур. Гражданствотын тоҕо эрэ былдьыы иликтэр. Кыргызтар былырыын Москубаҕа “нууччалар сылдьаллара бобуулаах” диэн баанньыктаахтара биллэн эмиэ улахан айдаан тахсыбыта.
Дьокуускайга омуктар мустар, аһыыр, түүн күүлэйдиир сирдэрдээхтэрин туһунан дьүлэй да иһиттэ ини.
***
Биһиги, олохтоохтор, олохпутун атын ким да оҥорбот, онон быйылгы Госдума дьокутаатын быыбарыгар хандьыдааттарга миграцияҕа чуолкай, кытаанах накаастар бэриллиэхтээхтэр. Сокуоннарбыт көнөллөрүн, дойдуга туһалаах буолалларын, үлэлииллэрин тухары уопсастыбаннас куруук ирдии сылдьыахтаах.
Владимир СТЕПАНОВ.
Хаартыска – sovetdirectorov.info
