Кырдьыгынан эттэххэ, Хотугу муора суолунан омук хараабыллара таһаҕас тиэйэн субуһаллара киһи төбөтүгэр билигин да батан киирбэт дьыала. Ил Дархан Айсен Николаев “муора суола өрөспүүбүлүкэ уонна Арассыыйа кэлэр сайдыыларын түстүүр бырайыак буолуо” диэн этэрин остуоруйа курдук истэрбит суох буолбатах.
Ол эрээри Иран сэриититтэн Ормуз хомото сабыллан, Аан Илининэн Европаҕа, Эмиэрикэҕэ таһаҕас таһар улахан сэрэхтэнэн, бу остуоруйабыт олоххо киирэр туруктанна. Быйыл соһуччу Азия дойдулара Беринг силбэһиитинэн барар Хотугу муорабыт суолугар интэриэстэрэ биллэ улаатта. Үөрэппиттэрэ ырааппыт, Арктикаҕа устар кыахтаах танкердары, контейнеровозтары “бэрэспэктиибэҕэ” диэн бэлэмнии сылдьыбыттар эбит.
Быйыл бастакынан атырдьах ыйын 15 күнүгэр Кытай Sea Legend хампаанньата Арктиканан контейнеровозтары ыытан эрэр. Бу саҥа суолга “Солко муустаах суола” диэн арамаантыкалаах ааты биэрбиттэр. Бастакы хараабыл Кытай Нинбо куоратыттан Англияҕа Феликстоу пуордугар 20 хонугунан, ол аата балаҕан ыйын саҥатыгар тиийиэхтээх. Кытай итэҕэйэн, Арктиканан муора суолун олохтоон эрэрэ – Арассыыйаҕа, Саха сиригэр улахан үчүгэй сонун. Кытай бүгүһүн 1 контейнеровоһу тургутан ыыппыта чахчы 20 хонугунан тиийбит этэ. Арктика суола – бүгүн аан дойдуга саамай куттала суох суол. Ол иһин Кытай хампаанньата Хотугу муора суолунан Европаҕа быйыл аҕыс эриэйсэни ыытаары араспысаанньатыгар киллэрбитэ саайтынан аан дойдуга көстөр.
Хотугу муора суолун Арассыыйа бас билэр, устар көҥүлү биһиги биэрэбит. Бу суолунан быһайын – 23 хараабыл, иллэрээ сыл 15 ааспыт буоллаҕына, быйылгыттан омуктар хото кыттыһан эрэллэрэ суол кэскиллээҕин көрдөрөр.
Көҕөн көттөҕүнэ, чөркөөкү көтөрүн курдук, Хотугу муора суолун тургутууга Соҕуруу Кэриэйэ кытынна. Атырдьах ыйын 22 күнүгэр Пусан куораттан Феликстоу–Роттердам–Гданьск (Польша) морсуруутунан таһаҕас илдьэ бастакы контейнеровоз тахсыбыт. Сеулга “хотугу суол Европаҕа диэри айаны 10 хонук кылгатарынан уонна куттала суоҕунан, бу суолу 2030 сылга элбэхтик туһанар буолан тиийиэхпит” диэн былаанныыллар эбит.
Ити хамсааһынтан Саха сирэ муоралаах өрөспүүбүлүкэ буолар кэскиллэннэ. Атырдьах ыйын 10 күнүгэр Айсен Николаев Ил Дархан Муораҕа сүбэтин мунньаҕар дойду Арктикатын зонатыгар муора суола саамай уһуннук Саха сирин кытылын аттынан ааһар диэн мээнэҕэ эппэтэҕэ. 30-с сылларга Сталин, сөмүйэтинэн уруһуйдаан, Саха сирэ Чуумпу акыйааҥҥа тахсар суолун быһан, Лаамы өттүн былдьаан, атын эрэгийиэннэргэ биэрэн, биһигини муората суох хаалларбыта. Ол содулугар муоранан сылы эргиччи хааччыллар суолбут быстыбыта. Муораҕа тахсар ырабыт сүүсчэкэ сылынан Айсен Сергеевич федеральнай киини кытта 2018 с. ыыппыт күүстээх үлэтин түмүгэр киирэн эрэр.
Ким эрэ итэҕийимээри гыныаҕа, онуоха дакаастабыл Интэриниэккэ, “Кыымҥа” баар. 2018 с. от ыйыгар Айсен Сергеевич, РФ тырааныспарын миниистирэ Евгений Дитрихтиин көрсөн, Өлүөнэ күргэтин тутуутун дойду тырааныспарын стратегиятыгар киллэрэн сайыннарар туһунан кэпсэппитэ. Онно сылдьыбыт Саха сирин РФ Бэрэсидьиэнигэр бастайааннай бэрэстэбиитэлэ Андрей Федотов “Кыымҥа” 2020 с. олунньутугар тахсыбыт “Андрей Федотов: «Түмсүөҕүҥ, устуоруйа биэрэр кыаҕын мүччү тутумуоҕуҥ” диэн интервьютугар ити көрсүһүүгэ Айсен Сергеевич күргэ тутулуннаҕына, сайын Кытай – Дьокуускай –Тиксии – Европа морсуруутунан таһаҕас таһар тырааныспар көрүдүөрэ аһыллар кыахтанарын туһунан эппитин кэпсээбитэ.
Билигин ол улахан былаана олоххо киирэн эрэрин көрөбүт. Өлүөнэ күргэтэ тутуллан эрэр, “Мохэ – Найба” таһаҕас таһар көрүдүөрэ киирэн эрэрэ көстөр. Үөһэ ахтыллыбыт, Ил Дархаҥҥа буолбут Муора сүбэтигэр бырайыагын оҥоруу дьүүллэммит этэ. Найба Арассыыйа Арктикаҕа биир тирэх пуун буолла, дириҥ уулаах муора пуорда тутуллар.
Хотугу муора суола бигэ туруктааҕын Арассыыйа Азияҕа ыытар ньиэбин арҕаалар былдьыы сатыылларыттан, сааҥсыйалыылларыттан куоттаран, Хотугу муора суолунан ыытан эрэрэ бигэргэтэр. Атырдьах ыйын бүтүүтэ ньиэптээх 8 танкер Хотугу муора суолун туораан, Чуумпу акыйаанынан Кытайга тиийиэхтээх.
Maersk, MSC уонна Hapag-Lloyd курдук аан дойду улахан кэнтиэйнэр таһааччылара, Хотугу муора суолугар, бэлиитикэттэн туттунан, киирэ иликтэр. Ол эрээри муус ирэр, эргэ суолунан таһыы болдьоҕо уһун, өссө кутталлаах. Онон эһиилгиттэн бу суолунан хараабыл бөҕөтө сыбыытыыра буолуо. Бу суол төһө да атырдьах-алтынньы эрэ ыйдарга үлэлээтэр, ситэн-хотон турдаҕына, дойду бүддьүөтүгэр 16 триллион солк. киириэхтээх.
Сонньуйан эттэххэ, “дьыбааммыт бэлиитиктэрин” куолулара аҕыйах сылынан “биһигиттэн Хотугу муора суолун туһаналларын иһин аан дойду олигархтара тоҕо харчы биэрбэттэрий?” диэн уларыйыан сөп.
Владимир Степанов.
Хаартыска: https://promrazvedka.ru/
