Сардаана - Сардаана Корякина, дэгиттэр талааннаах, кэскиллээх, хомоҕой тыллаах-өстөөх, айар куттаах кыыспыт. Кэлиҥҥи кэмҥэ кини хас да айымньыта дьон-сэргэ биһирэбилин ылла: "Күтүөттэн хомойуу", анал байыаннай дьайыы толоонугар охтубут Василий Рожиҥҥа анабыл этитиилээх хоһооно, эмиэ сэриигэ суорума суолламмыт таайын туһунан киһини уйадытар кэпсээнэ уонна да атын тэттик көрдөөх кэпсээннэрэ.
Бу күннэргэ Сардаана "Кимиэхэ да этимэ!" диэн иккис кинигэтин биһирэмэ буолан ааста. Үөрдүбүтэ диэн, бу тэрээһиҥҥэ Арчы Дьиэтигэр суруйааччылар икки холбоһуктарыттан салайааччылар, суруйааччылар кэлэн Сардаананы айар аартыкка бигэтик үктэммитинэн эҕэрдэлээтилэр, алгыс тылларын эттилэр.
"Киһи өйүгэр баппат дьиикэй быһыы...дьиҥ олоххо буолбут түбэлтэ" диэн тоһоҕолоон ыйыллыбыт. Аатыгар да ыйбыттарын курдук, бу ыар түбэлтэ тыллабыр суох буолан хаһан да тустаах быраабы араҥаччылыыр анал тэрилтэлэринэн силиэстийэлэммэтэх, эргиччи да балай уонна дьүлэй дьон тулааһыннаах буолан эбитэ дуу, Ася диэн эдэркээн кыыс оҕо, дьоло суох буолан ол ыар атаҕастабылга тиксэр быатыгар биллибэккэ-көстүбэккэ хаалан, өр сылларга санаа баттыга буолан сылдьыбыт. Ону баара, Сардаанаҕа бу суруйбут сэһэнин дьоруойа дьахтар бэйэтинэн тиийэн кэлэн ыар дьылҕатын кэпсээбит.
Кинигэ умсугутуулаахтык ааҕыллар эрээри, ааҕааччыны араас санаа ситимигэр аҕалан муннарар...
"Айар" кинигэ кыһата бу кинигэни бэчээттээн таһаарарыгар урукку өттүгэр улаханнык көрсүбэтэх харгыстарын туораабыт. Ол курдук, 2010 с. күүһүгэр киирбит сокуоннай сааһын туола илик оҕолору куһаҕан дьайыылаах иһитиннэрииттэн харыстыыр сокуон ирдэбиллэригэр сөп түбэһиннэрэн, бу кинигэ федеральнай таһымҥа анал сыанабылы-үөрэтиини (эспэртиисэни) ааһан, маҥнайгы сырыытыгар бэчээккэ тахсара бобуллар. Ол кэннэ, тыла-өһө эбии көрүллэн, иккистээн барыытыгар, дьэ, көҥүл ылыллар. Онон, бу маннык үлэ кинигэ таһаарар кыһаҕа улахан тургутуу буолла, тустаах анал тэрилтэлэри кыттта ыкса алтыһан, сүбэ-ама ылан, бу барыта кэнэҕэски өттүгэр туһалаах эрэ буолар.
Кинигэҕэ суруллубут быһыы-майгы былыр да, быйыл да баар суол. Хомойуох иһин, дьиэ кэргэҥҥэ оҕо атаҕастанарыгар үгүс ийэ, дьахтар бүтэй сүрэхтэнэр. Биир үксүн саат-суут диэн эрдэхтэрэ, ону тэҥэ эр киһилэрин диэки иэҕэйэллэр. Ол да иһин суут-сокуон тэрилтэлэригэр бу маннык ыар быһылааны үксүгэр оҕолор бэйэлэрэ, эбэтэр балыыһа, оскуола үлэһиттэрэ, эбэтэр полиция үлэһиттэрэ биллэрэллэр. Билиҥҥи кэмҥэ бу оҕолору кытта үлэлэһэр анал тэрилтэлэр үлэлэригэр ирдэбил кытаатан уонна үлэһиттэр үлэлэригэр аныгы уйулҕаны үөрэтэр ньымалар туһаныллар буолан, оҕо атаҕастаммыта, күүһүлэммитэ үгүстүк биллэр буолла.
Эдэр суруйааччы Сардаана Корякина саха литературатыгар урукку өттүгэр арыллыбатах олохпут дьэбэрэтин, ньоҕорун хаарыйда. Бу олус хорсун санаа уонна суруйааччы быһыытынан дьон ортотугар үөскүүр араас кыһалҕаны саралаан, сиэрдээх буолууга үлэлэһэр аналыгар дьулуурун көрдөрөр. Айар куттаах эрэ барыта Суруйааччы үрдүк аатын ылбат. Урукку өттүгэр тапталы эрэ туойар "куударалаах" хоһоонноохтору поэт, суруйааччы быһыытынан билиммэт кэмнэрэ эмиэ баара. Онон Сардаана бу социальнай драма буолуох чинчилээх айымньыга холонуута эдэр суруйааччылар ортолоругар сэдэх көстүү. Кинигэ биһирэмигэр баар хас да киһи Сардаананы харыстаан, кини атын соҕус хабааннаах, хайысхалаах айымньылары суруйарыгар, харысхал илдьэ сылдьарыгар, ыарахан дьылҕалаах дьон кыһалҕаларын бүрүммэтигэр сүбэлээтилэр. Дьиҥэр, Сардаана ис күүстээх, кыахтаах, хомуһуннаах тыллаах-өстөөх суруйааччы. Кыаҕын билэн, уйарын өйдөөн, бу суруйууну ылсыбыта өйдөнөр.
Ол эрэн бу айымньыга кыра итэҕэстэр бааллар дуу диэммин бэлиэтээһиннэри оҥоруом этэ. Ол тус санаабын этиэм иннинэ ааптарга - Сардаанаҕа МоисейЕфимов хоһоонун тылларынан туһаайыам этэ:
"Эн миэхэ биэримэУоскулаҥ таҕылын,Сынньалаҥ олоххоСыламныыр аналы.Эн аҕал миэхэҕэТүрүлүөн түбүгү,Эн аҕал миэхэҕэҮлэ, айыы сүпсүгүн.Олохпор эн киллэрТэтими, күүрээни,Дууһабар эн түһэрБуурҕаны, силлиэни".
Бу курдук чулуу суруйааччылар истиҥ доҕортон арбааһыны, хайҕалы эрэ буолбакка, дьиксиммэккэ этиллэр истиҥ тыллары күүтэллэрэ.
Онон, үөлээннээҕим Сардаана хомойуо, өһүргэниэ суох тустаах диэн эрэнэ санаан тураммын, бу курдук бэлиэтээһиннэри оҥоруом этэ.
Тус бэйэм халбаҥнаабат санаабынан хайа баҕарар айымньы: кинигэ буоллун, киинэ буоллун, сиэрдээх буолуохтаах, туохха эрэ уһуйуохтаах, үөрэтиэхтээх, үтүө да, омнуолуур да холобурдаах буолуохтаах. Оччотугар ааҕааччы туора дьон алҕаһыгар үөрэнэн, буолаары буолан, дьиҥ олоххо буолбут мөкү быһыыны-майгыны холобурдаан, ол хатыламматын бигэ өйдүөхтээх.
Ону баара, бу кэпсээҥҥэ кырачаан Асяны кииринньэҥ аҕата атаҕастыыра олус дэлэйдик суруллар эрээри, тоҕо бу оҕо маннык ыар дьылҕаламмыта ыйыллыбат. Биир үксүн тус олоҕун оҥосто сатыыр ийэтэ эрэ буруйдаах дуу, эбэтэр бу кыыс оҕо үөрэнэр оскуолатын үлэһиттэрин итэҕэһэ дуу, аймах-билэ дьоно муус сүрэхтээхтэр дуу, тугу да таба көрбөт хараҕа суохтар дуу?! Хайдах да өйдөммөт! Баҕар, бу ыар тыыннаах түбэлтэни сүгэһэр оҥостон сылдьыбыт дьахтар ол төрүөтүн кэпсээбэтэх да буоллун, суруйааччы сыныйан ырытан, сонордоон булан төрдүн-төбөтүн булларыахтаах. Ол кэннэ омнуолаах дьоруойдары оҥорон, бу сиэргэ баппат быһыыны бигэтик сэмэлиэх кэриҥнээх.
Кинигэ сүрэхтэниитигэр биир ааҕааччы, арааһа, тобула сатаан, бэл диэтэр, эттэ ээ: "Бу Ася ыар олоҕо ийэтин дьылҕатын батан табыллыбатах, туох эрэ силистээх, ситиилээх". Ол эрэн барытын "фатализм", "рок", ол эбэтэр дьылҕа оҥоһуута, төлкө түөрэҕэ диэн оҕону атаҕастатар сыыһа эбээт. Кырачаан Ася дьон ортотугар олороро дии, эбээ-эһээ да баара, учууталлар, иитээччилэр. Бу хаста эмит дөйүөр, дьүлэй буолуор диэри кырбана-кырбана күүһүлэммит оҕо хараастыбыт хараҕын, быһыыта-майгыта алдьанарын ол тухары ким да таба көрбөтөх. Ити курдук кэпсээҥҥэ биир да үтүө дьайыылаах, ону тэҥэ омнуолаах дьоруойдар суохтар, ким да бу оҕо ыар дьылҕатыгар эппиэтинэһи сүкпэтэ, кэмсиммэтэ да, сэмэлэммэтэ да. Барыта дьылҕа хаан оҥоһуутугар, таҥара ыйааҕар эрэниллибит. Кэпсээн түмүгэр сидьиҥ дьайыыны оҥорбут эр киһи хара айыытыгар уокка умайан өлбүт. Бу олус судургу буолбатах дуо?
Бу түбэлтэни суруйарга ол биир эмсэҕэлээбит эрэ дьахтар кэпсээнинэн муҥурдаммакка, бу ыал олоҕун-дьаһаҕын, ийэ-оҕо сыһыаннарын үөрэтиэххэ сөп этэ. Ол табыллыбат буоллаҕына, уус-уран айымньы буоларын быһыытынан хас эмэ киһи "кырдьыгын" ааҕааччыга тириэрдиэххэ сөп этэ. Оччотугар умсугутуулаах да, толкуйдаах да буолуо этэ. Ол ааспыт ааспытын, буолар буолбутун кэннэ бу да кэпсээни суруйан, ол кырдьыгы аны кэлэн ким да олохтообот. Тоҕо диэтэххэ, төһө да дьиҥ олохтон буолбуту чопчу киһи тылыттан түһэрэн суруллубут диэбиппит иһин, киһи итэҕэйбэт уонна дьиксинэр түгэннэрэ, үгүс ыйытыктар бааллар.
Ону таһынан, оҕо тэрилтэлэрин итэҕэстэрин-быһаҕастарын содулун, Ася ыар дьылҕаланарыгар сабыдыалын сөпкө быһаарарга анал үөрэхтээх, билиилээх дьону консультант гыныах баара.
Холобурун ылан көрдөххө, билиҥҥи кэмҥэ оскуола, балыыһа, атын да оҕо тэрилтэлэрин үлэһиттэрэ бу кэпсээҥҥэ курдук уонча сылы быһа оҕо дьиэ кэргэнигэр күүһүлэнэн сылдьыбытын кэмигэр таба көрөн тыллабыр оҥорбот түбэлтэлэригэр, дьалаҕай быһыыларыгар холуобунай эппиэтинэскэ тардыллаллар. Билигин оҕо тоҕо дьиэтиттэн атах балай барарын, куотарын, тоҕо бэйэтигэр тиийинэ сатыырын, тоҕо өр кэм курус туруктааҕын быһаарсаллар, ол курдук араас "тоҕоҕо" эппиэт булаллар. Ол иһин оҕо атаҕастаммытын син кэмигэр сэрэтэн, чопчулаан буруйдаахтары эппиэккэ тардаллар.
Кыыс барахсан атаҕастабылтан хас да төгүл бэйэтигэр тиийинэ сыһар да, ол аҕата диэн ааттанар дьиккэртэн оҕо төрүүр дьолугар дуу, соругар дуу, хата, дьылҕата кинини харыстаата. Бу түгэҥҥэ ааптар олус уйан түгэни кэпсээҥҥэ ойуулуур: Ася биир түгэҥҥэ оҕолоох ийэ куһу ымманыйан таптыы көрөр, бу кэрэ көстүү киниэхэ бу орто дойдуга олоҕун салгыырыгар дьулууру биэрэр. Ол эрэн Ася төрөппүт оҕотун дьылҕата, кинилэр сыһыаннара сэһэҥҥэ сырдатыллыбатаҕа, улахан итэҕэстээх. Сэһэн устатын тухары киһи өйүгэр баппат сидьиҥ быһыыны суруйан баран, бу оҕо тапталынан тулааһыннаммытын саарбахтыыбын. Бэл табыллыбатах олохтоох дьахталлар таптаһан төрөөбүт оҕолоро көйгө буоларын билэбит.
Кырдьык, Ася ийэтэ арыгынан үлүһүйбэтэх дьахтар, икки оҕотун араас эр дьонтон төрөөн-ууһаан, бэйэтин эрэ иннин көрүммүт табыллыбатах холумтаннаах дьахтар. Онон сиэр-майгы сатарыйыытыгар арыгы эрэ, аһыы утах эрэ төрүөт буолбат эбит буоллаҕа. Өй-санаа, сыал-сорук ыал олоҕун оҥкулугар эмиэ сүдү дьайыылаах. Онон, бу курдук ылсан баран, бу икки дьахтар: кыыс уонна ийэ сыһыаннарын ирэ-хоро кэпсэтиинэн арыйыах баара.
Аны сэһэн тыла-өһө сорох өттө сүөргү буолан киһини сонньутар. Араас айымньыларга олох дьэбэрэтэ ойууланар эрээри, ону олус сидьиҥ тылынан-өһүнэн байытан суруйуу кинигэ суолтатын намтатар. Ол итирик дьон холлубуттара хас эмэ күн сыт-сымар буолан сыппыта айымньы сюжетыгар туох сүдү суолталааҕын тус бэйэм өйдөөбөтүм, ону ааһан ылымматым.
Эмсэҕэлээбит эдэркээн Асяны киһи аһыныан, хаххалыан баҕарар. Ол эрээри кини атаҕастаабыт аҕалаана кырыыска тиксэн уокка былдьанан өлбүтүгэр, "сарылыы-сарылыы өрүтэ ыстаҥалаабыта" киһини дьиксиннэрэр, кэлэтэр. Хайдах да саха сэмэй кыыһа бу курдук дьүһүлэммэт. Өлүү диэн хаһан баҕарар өлүү. Бэл уот сэрии ортотугар өстөөх өлүүтэ тустаах дьоҥҥо дьайар. Үтүө эрэ киһи буоллар, буолаары буолан саҥа олох олорон эрэр эдэркээн кыыс оҕо киһи өлүүтүттэн, төннүбүт төрүөх да буоллар иитэ сылдьар оҕотун айбыт киһитин өлүүтүттэн үөрэрэ сүөргү быһыы, сиэр-майгы сатарыйыытын көрдөрөр.
Бу кэрчиккэ кэтиллэ биэрэммин, Асяны аһынан олорбут туругум ыһыллан хаалла. Аны, төһө да кэдэрги майгылаах, ыар буруйдаах киһитин иһин, "сэтэрии-сэтэрии икки илиитин эрбээн баран хоруопка укпуттара" саха киһитин сиэригэр баппат сүөргү быһыы.
Ааҕааччы уус-уран айымньыны ааҕан баран туох эрэ толкуйга, түмүккэ кэлиэхтээх. Кинигэ сүрэхтэниитигэр этиллибитинэн, бу айымньы суолтата диэн оҕолор аны атаҕастамматтарын туһугар сэрэтии буолуох кэриҥнээх. Дьиҥэр, бары бэркэ билэ-көрө, истэ сылдьабыт ээ, дөрүн-дөрүн бу кэпсээҥҥэ киирбит курдук быһылааннар буолалларын. Хатыламматар ханнык диэн төһөлөөх үлэ ыытыллара буолуой?! Ол эрэн соһуйа-өмүрэ бу курдук ыар түбэлтэ буолбут үһү диэн кэпсэтииттэн сурах-садьык эрэ үксүүр. Айымньы биир эмэ бу курдук алдьархайга түбэспит оҕо сааттан-сууттан кыбыстыбакка көмүскэли булуоҕун, ол курдук түгэн тирээн кэллэҕинэ күөмчүлэммит быраабын көмүскэнэргэ эрэли үөскэтиэхтээх, оҕо дьылҕатыгар эппиэтинэстээх дьон дьалаҕай сыһыаннаһыыны тохтотон оҕолорго иннилэринэн буолан, харахтарынан көрөн, сүрэхтэринэн истэн, эйэҕэс сыһыаны олохтуулларын көҕүтүөхтээх этэ. Ону таһынан хас биирдиибит сокуону убаастыы, кырдьык олохсуйарыгар бигэ эрэллээх буолларбыт ис күүспүт бөҕөргүө этэ.
Бу айымньыны оҕо тэрилтэлэрин үлэһиттэрэ, суут-сокуон араҥатын дьоно ааҕалларыгар ыҥырабын. Биһиги үлэбит итэҕэһин түмүгэр өр кэмҥэ алдьархайга сылдьыбыт оҕо дууһатын кыланыытын истиэх тустаахпыт, кини хараҕынан аан дойду сырдык күнэ хайдах курдук ыас хара былытынан бүрүллэрин билиэх тустаахпыт. Бу курдук ыар түгэҥҥэ көмүскэли булбатах оҕо санаатын ситимнэрин ис дууһабытыгар сөҥөрөн, аны бу курдук ыар дьайыы хатыламматын туһугар баар итэҕэстэри туоратыынан, дьон кыһалҕатын таба көрөргө, истэргэ, оҕолор дьоллоох оҕо саастарын туһугар сиэрдээхтик үлэлииргэ бары талаһыах тустаахпыт.
Онон Сардаана олус уустук уонна үгүс дьон дьылҕатыгар сабыдыаллаах кыһалҕаны тоҕоостоох кэмигэр суруйарга санаммыта хорсун быһыы. Суруйааччы төһө баҕарар айымньытын сюжетын сайыннарыан, дьоруойдарын олохторун сэгэтэн бэрт үгүһү эбии кэпсиэн сөп буоллаҕа дии. Онон күүтэбит. Ааҕааччы, кинигэни тулуйан аах уонна санааҕын этин.
Антонина Ускеева.
