Дрон сонордьута

Сунтаар улууһун Бордоҥор олорор, култуура үлэһиттэрэ, олус ылба­ҕайдык ыллыыр Мария уонна Василий Спиридоновтары билбэт киһи суох. Василий ырыаһыт, ырыа айааччы эрэ буолбатах. Саха эр киһитин сиэринэн маһы ыллатар уус, бэргэн булчут. Хоту дойду хоһуун уола буоллаҕа. Былырыын анал байыаннай дьайыыга барбытын туһунан куйаар ситиминэн тарҕаммытын ааҕан, бары да соһуйбуппут. Оттон бу соторутааҕыта Сунтаарга буолбут Сэргэй Сибиэрэп ыһыаҕын аһыллыытыгар бухатыыр буолан үрүҥ атынан киирэн, бар дьонун соһуппута, үөрдүбүтэ. Дойдутугар этэҥҥэ эргиллэн кэлбитин көрөн, кэпсэтэргэ сананныбыт.

– Василий, дорообо. Чугас бырааттарыҥ АБДьга сылдьалларын истибитим. Барыаҥ иннинэ бука кинилэри кытта күннэтэ билсэ олордоҕуҥ буолуо?

– Анал байыаннай дьайыы саҕаламмытыгар, Абыйтан икки быраатым хомуурга түбэһэн барбыттара. Маннык түгэҥҥэ эр дьон үксэ сэрии хаамыытын күннэтэ кэтии-маныы, онно сылдьар аймахтарын, бырааттарын, уолаттарын кытта быһаччы билсэ олорор буолаллар, ботуруойуоттуу санаалара күүһүрэр эбит. Бырааттарым барыахтарыттан мин эмиэ сэрии иһигэр “киирэн” хаалбытым, хайдах сылдьалларын билсэ олорбутум. Сотору буолаат, аны биир тастыҥ быраатым хантараагынан барбыта. Ону “сэрии бүтүөр диэри сылдьаҕын” диэбиттэр. Биир быраатым бааһырбыта, манна эмтэнэн баран төннүбүтэ. Оттон бэйэм субу бараары сырыттахпына, аны иккис быраатым инники кирбии биригээдэтигэр түбэһэн бааһыран алта уонча оскуолактаах кэлбитэ. Өр эмтэнэн баран, соторутааҕыта төннүбүтэ. Эмиэ сэрии бүтүөр диэри сылдьар.

– Биэс уоҥҥун лаппа ааспыт, эбиитин икки кыра оҕолоох эрээри, туох санааттан анараа барарга санаммыккыный?

– Дойдугар ыар балаһыанньа бүрүүкээн турдаҕына, эр киһи буолан кыһыйа-абара саныырыҥ ханна барыай. Дойдубар тугунан эмэ көмөлөһөр кыахтаах эрээри, туох даҕаны буолбатаҕын курдук сылдьарым хайдах эрэ табыгаһа суох курдуга. Буолаары буолан, үс быраатым онно сырыттахтара дии... Мин эмиэ хара бастакыттан сананар этим да, түөрт эпэрээссийэлээх буолан эрэ туттунан сылдьыбытым. Саатар, кулууппутун туттара сылдьыбыппыт. Кэргэммин кыра оҕолорун кытта хаалларарым эмиэ хайдах эрэ этэ. Ол да буоллар эр санааны ылынан, син биир барарга санаммытым. Бастаан дьоммор кыайан эппэтэҕим. Сарсыныгар бараары сылдьан кэргэммэр дьэ эппитим. Соччо итэҕэйбэтэҕэ быһыылааҕа, тугу да саҥарбатаҕа. Сарсыныгар туран: “Чахчы быһаарыммыт буоллаххына, барар буол­лаҕыҥ”, – диэбитэ. “Түөрт эпэрээссийэлээх киһи аараттан сыыйыллан кэлиэ” дии санаатаҕа буолуо. Сүрэхпэр икки эпэрээссийэлээхпин, атахпар тромбозтаахпын, аны туран инсуллуу сылдьыбытым.

– Тыый, ити үлүгэр эпэрээссийэлээх киһини эмиэ ыыталлар эбит дуу?!

– “Боотурдарга” тиийэн докумуону толордум уонна биир ый манна үөрэттилэр. “Барс-2” диэҥҥэ киирдим. Онно улахан дьарыгы ааспыппыт. Сүүрбэлээх, отуттаах уолаттары кытта тэҥҥэ сылдьабын. Нэдиэлэ буолан баран дьэ мед-хамыыһыйа ааһаҕын. Миэдиктэр, биллэн турар, “не годен” диэн үүрэн кэбиспиттэрэ. Бойоҥкуомҥа тиийэн бырааттарым эмиэ онно сылдьалларын этэн туран, нэһиилэ тылбар киллэрэн, “көҥүл” ылбытым. Биир ый үөрэнэрбитигэр инники кирбиигэ хайдах туттан-хаптан, харыстанан сылдьыахтаахпытыгар, бастакы көмөнү оҥорорбутугар тиийэ күүскэ үөрэппиттэрэ. Ити кэмҥэ сорохтор тулуйбакка, сыыйыллан хаалбыттара. Онно эмиэ уустук тургутугу ааһаҕын эбит.

– Хата, син үөрэтэн, бэлэмнээн баран ыыталлар эбит...

– Бастаан Луганскай Өрөс­пүүбүлүкэҕэ тиийбиппит, онтон тута Адамовка диэн сиргэ утаарбыттара. Онно эмиэ ый аҥаара үөрэтэллэр эбит. Дьэ, онно дьиҥнээхтик сэриигэ сылдьар курдук үөрэммиппит. Үөрэнэн бүппүппүт кэннэ, тута “закрепкаҕа” киллэрбиттэрэ. Ол аата, инники кирбиигэ сылдьааччылар ылбыт сирдэрин биһиги бөҕөргөтөн биэрэбит. Купянскай хайысхатыгар. Онно тиийэн, билиндээспитин, окуопабытын – барытын оҥостон барбыппыт. Тыылга сытааччылар бородууктанан хааччыйаллара. Биһиги кыһын ахсынньы бүтүүтэ тиийдэхпит дии, бастаан тиийэрбитигэр дроннар арыый курдуктар этэ, ол да буоллар син биир сүтүк баара. Дьэ, онтон олунньу саҕаланыыта өстөөхтөр дроннара кыымаайы курдук элбээбэтилэр дуо! Араас ааттаах дроннар: “баба яга”,”камикадзе”, “кассета” уонна да атыттар. Кэнники туох дрон көтө сылдьарын эндэппэккэ билэр буолар эбиккин.

– Эйэлээх олохтон эмискэ итинник уоттаах сэриигэ, өлүүгэ-сүтүүгэ тиийбит киһи бастаан уолуйан хаалара буолуо?

– Бу үлүгэргэ куттаммат киһи диэн суох. Аттыгар кыа-хаан, доҕотторуҥ өлүктэрэ, бааһырбыт дьон ыһыыта-хаһыыта, дэлби тэптэрии, тыас-уус, сары-ору, өй-мэй... Бастаан киһи барыта саллар, куйахата күүрэр. Бастакы-иккис түгэн кэннэ, дьэ, үөрэнэн киирэн бараҕын, сиҥҥэр түһэҕин. Саха мындыра, сатабыла, дьэ чахчы, онно элбэхтик туһалыыр эбит. Хайдах харыстанаргын, хаххаланаргын билэҕин. Айылҕа оҕолоро буоламмыт өҥүрүк куйааһы, тымныыны, уопсайынан, хайдахтаах да куһаҕан усулуобуйаны тулуйар эбиппит. Ол иһин атын омуктар хайаатар даҕаны саха баар сиригэр түбэһэ, аттыгар сылдьа сатыыллар. Сахалары, чахчы, өрө туталларын, ордук эрэнэллэрин илэ көрдүм, биллим. Саныырга үчүгэй эрээри, наһаа элбэх киһи манныкка киирэн биэрэбит. Арыт баламаппыт, харса суохпут да быһыылаах. Инньэ гынан, өлөр өлүүгэ да киирэн биэрэр курдупут...

– “Боотурдар” тоҕо инники кирбиигэ сылдьыбаттарый?” диэччилэр...

– “Барстарга” биир штурмовой биригээдэ баар. Ол гынан баран “Барс-Боотурга” барыта баар: артылыарыйа, минэмиэт, разведка, БПЛА, сапёрдар. Дьэ уонна баларыҥ олох күүскэ үлэлииллэр. БПЛА буоллун, артылыарыйа буоллун: көрдөрүүтэ, ытара олох чуолкай. Кэнникинэн биһиги уолаттарбыт өстөөххө үлүгэрдээх хоромньуну таһаардылар.

– Билиҥҥи сэрии үксэ дронунан киирсии дииллэр. Маныаха биһиги дроннарбыт хайдахтарый?

– Өстөөххө арҕаа дойдулар бары кэриэтэ көмөлөһө олороллор, онон хааччыллыылара ордук. Хайа эрэ кэмҥэ аһара элбээн хаалаллар, онтон тохтуур курдуктар. Ол гынан баран артылыарыйабыт, минэмиэппит, БПЛА-быт күүскэ үлэлииллэр. Өстөөхтөр биһиэннэрэ ханан баран иһэллэрин, тугу гына сылдьалларын, ханна мусталларын – барытын көмпүүтэргэ көрөн олороллор. Ити 12–14 саастаах оҕолор көмпүүтэргэ сэриилэһэ “оонньууллар”. Си­дьиҥнэрэ бэрт буолан дроннара, бэл, бааһырбыт байыастары “салгыыллар”, өлүктэри таһаарар саллааттары, бородуукта, уу таһааччылары кытары атаакалыыллар. Дьэ, туох да диэбит иһин, өстөөхтөргө сиэр-майгы диэн суох.

– Тоҕо сүрэй?! Дронтан хайдах харыстанаҕытый?

– Онно РЭБ диэн үчүгэйдик көмөлөһөр. Ол аата, көтөн иһэр дрону батарыайатын мөлтөтөн, бытаардан, тохтотон биэрэр сэптэр, судургутук “байаан” дииллэр. Аны бэйэҥ доруоп саанан, аптамаатынан ытан сууллараҕын. Мин сыыйа-баайа үөрэнэн, дрону саабынан тахсан ытыалаталыыр буолбутум. Баҕайылар кэлэн өлүү-сүтүү бөҕөтүн таһааралларын иһин, кэнники олох кыһыйан-абаран, бэйэлэрин сырса сылдьан бултаһар буолбутум. “Шрайдер” диэн аатырбыт дронщиктар “камикадзеларын” суулларбытым. “Стрелок-разведчик” буолан көтөн иһэр дроннары сууллартаан, элбэх киһини, тиэхиньикэни быыһаатым, ол иһин ЛНР-дар “За отвагу” уордьан биэрбиттэрэ. Дрон бэйэбин сыыһа-халты таарыйа сыһара баар бөҕө буоллаҕа, түөртэ-биэстэ оннукка түбэһэ сырыттым. Броникпын алдьаппыттара. Хата, бааһырбакка эргиллэн кэллим. Арааһа, Үөһээҥҥи Айыыларым араҥаччылыы сырыттылар быһыылаах.

– Тыый, отой дроннары кутталга туппут сорсуннаах булчут эбиккин.

Оттон бэйэҕитигэр – хамандыырдар, саллааттар икки ардыларыгар сыһыан хай­даҕый? Өйдөспөт быһыы-майгы тахсар дуу?

– “Боотурга” хамандыырдарбыт, ыстаап начаалынньыга да буоллун, уопсайынан, бэйэм кэтээн көрүүбүнэн, олох үчүгэйдик үлэлииллэр эбит. Дьоннорун бэркэ харыстыыллар, өлөр өлүүгэ мээнэ ыыппаттар. Бэрээдэги эмиэ күүскэ туталлар, саллааттар арыгы испэттэр, охсуспаттар. Дьиҥэр, араас киһи тиийэр буоллаҕа. Араас майгылаах-сигилилээх дьон сылдьабыт. Холобур, полициялары кытта хаайыыга олоро сылдьыбыт дьон эмиэ бииргэ түбэһэн хаалаллар. Ол аайы киҥир-хаҥыр саҥарсыы, уруккуну санатыһыы тахсыбат. Маннык түбэлтэ баара. 17 сыл хаайыыга олорбут киһи уонна кинини туппут полиция үлэһитэ, өссө хомбуой бииргэ түбэһэн хаалбыттара. Дьэ дьикти дии! Ол үрдүнэн кимиэхэ да иэстэһэр дуу, өстөһөр дуу санаа киирбэтэҕэ. Уопсайынан, онно “боевое братство” диэн баар эбит. Бары биир өлүүгэ сырыттахпыт. Ол күүскэ сомоҕолуур. Кырдьаҕаскын, эдэргин диэн араарсыы суох, бары бииргэ тутуһан сылдьабыт. Бэйэ-бэйэлэрин өйө­һөл­лөр, тыл быһаҕаһыттан өйдө­һөллөр, ким да киэбирбэт. “Эн манна мөлтөөтүҥ, тугу эрэ сатаабатыҥ” эҥин диэн саҥарсыы суох.

– Ойохторугар кыыһыр­быч­ча, арахсан баран, алҕас­ка тиийэн хаалбыт, “таах сибиэ кэлбиппин, хайдах эрэ гынан төннүөм этэ” диэн ытыы-соҥуу, муҥатыйа сылдьар уолаттар бааллар дуу?

– “Боотурга” оннук уолаттар суохтар, көрсүбэтэҕим. Бары эрдэттэн бэлэмнэнэн, эр санааланан кэлбиттэрэ биллэр. Алта ыйга, биир сылга диэн бараллар, ол гынан баран үгүстэр кэлэ-кэлэ төттөрү бара тураллар. Холобур, бу миигин кытта кэлбит уолаттар сорохторо төннүбүттэрэ, сорохторо күһүн бараары сылдьаллар. Бэйэ-бэйэлэрин кытта билсэ олороллор. Манна кэлбит уолаттар син биир анарааҥҥы олоҕунан олороллор.

– Оттон эн бэйэҥ туругуҥ хайдаҕый, урукку олоххор түргэнник киирэн эрэҕин дуо?

– Саҥа үөрэнэн эрэбин. Уруккум курдум буолбатахпын: өйүм-санаам, уйул­ҕам уларыйдаҕа дии. Манна ки­һиттэн бэйэтиттэн улахан тутулуктаах. Хайдах да ба­ла­һыанньаҕа өйгүн ыһык­тымыаххын, киһилии быһыы­гын сүтэримиэххин наада, оччоҕо эйэлээх, урукку олоххор түргэнник киирэҕин.

– Уоттаах сэрииттэн эмискэ эйэлээх олоххо кэл­би­тиҥ дьон-сэргэ туох да буолбатаҕын курдук бы­раа­һынньыктыы, ыһыах­тыы сылдьаллара хайдаҕый?

– Култуура үлэһитэ буолан, култуура эйгэтэ барахсан дьону аралдьытар үлэтин өйдүүбүн. Аҕа дойду сэриитин кэмигэр даҕаны кэнсиэр буолара. Онно сырыттахпына, биһиэхэ, холобур, Лэгэнтэй, Эрхаан кэлэ сылдьыбыттара. Сынньалаҥҥа хаһан баҕарар ыллыыбыт, ырыа истэбит. Мин, бэл, онно сылдьар кэммэр Зинаида Федотова-Дьол Кыыма тылыгар 15 ырыаны суруйдум. Кэлэн баран, онтуларбын оҥоро сылдьабын. Үксэ сэрии туһунан ырыалар. Бэс ыйын 5 күнүгэр 55 сааспын туолбутум, тыылга тахсан баран. Комбатым быһах бэлэхтээбитэ, атын да уолаттар бэлэх-туһах оҥорбуттар этэ. Кыайыы 80 сылынан Украина сиригэр алта миэтэрэ үрдүктээх саха сэргэтин туруорбуппут. Охоойу диэн Кэбээйи уолун кытта, эмиэ бэйэм курдук Спиридонов диэн араспаанньалаах. Онно аан бастаан алгыс ыыппытым. Сэргэни туруоруу сиэрин-туомун барытын Кураһаай Мэхээлэттэн ыйыталаспытым. Биирдэ олохтоохтор кэнсиэрдэрэ буолбута, олор быыстарыгар киирэн, икки ырыаны ыллаа­бытым. Дьэ, онтон ыла аны уулуссаҕа олохтоохтор бары билэр буолан хаалбыттара.

– Өрөспүүбүлүкэ көмөтө тиһигин быспакка тиийэ турдаҕа?

– АБДь-га тиһигин быспакка сылдьар, күүс-көмө буолар салалтабытыгар, улуус баһылыктарыгар, олохтоохторго, волонтёрдарга – барыларыгар барҕа махталбын этэбин. Саха сирин улуустарын баһылыктара бары кэриэтэ тиийэн уолаттарын сирэй көрсөллөр. Атын эрэгийиэн­нэргэ холоотоххо, биһиги өрөс­пүүбүлүкэбит күүскэ көмөлөһөр. Ас-таҥас, туттар сэп-сэбиргэл таһынан араас тиэхиньикэни, араассыйаны, дроннары сиэккэнэн илдьэллэр. “Боотурга” элбэх киһи баар буоллаҕа. Онно Абый улууһуттан баһылык кэлбитигэр биир уолу кытта тахсан көрсүбүппүт. Дьиҥэ, дойдубар барбатаҕым сүүрбэ сыл буолла да, “уоллаахпыт” диэн билинэллэр эбит. Сунтаартан баһылыкпыт Анатолий Васильевич кэлэ сылдьар кэмигэр, дрон атааката күүһүрэн турар кэмэ буолан, кыайан көрсүбэтэхпит.

– 55 сааскынан эҕэрдэ­лиибин! Ити саҥа ырыаларгын хаһан сүрэхтиигин?

– Билигин бакаа эмтэнэ сылдьабын, доруобуйабын чөлүгэр түһэрэбин. Сэтинньи 21 күнүгэр Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан Култуура дьиэтигэр айар киэһэм, кэнсиэрим буолуохтаах. Өссө анараа сылдьан былааҥҥа киллэттэрбитим. Онно саҥа ырыаларбын сүрэхтиэҕим. Онон, истээччилэрбин, сүгүрүйээччилэрбин кытта сэтинньигэ көрсүөхпүт.

– Василий, быыс булан кэлэн кэпсээбиккэр барҕа махтал буолуохтун.

Кэпсэттэ Туйаара СИККИЭР.