Ырыаҕа ылланар, хоһооҥҥо хоһуллар киэҥ, модун Өлүөнэ эбэбитин айан хаайтарыытын кэмигэр туорааһын – Саха сирин олохтоохторугар сыанан аҕаабат. Санаарҕабыл, мунчаарыы бэлиэтэ – уу суудуналарынан айан сыаната бас баттах барыыта.
Бу кэм устата Дьокуускайдааҕы өрүс пуордугар “Дьокуускай – Аллараа Бэстээх” хайысханан 15 урбаанньыттаах “ЛенаВодСервис” ХЭУо монополист быһыытынан үлэлээн кэллэ. Тэрилтэ ыам ыйын 26 күнүттэн 25 уу суудунатын таһааран, айанньыттары 1000 солкуобайга таста.
Биир үтүө күн...
Онто-оон эмискэ, биир үтүө күн, от ыйын 26 күнүгэр, саҕахха удамыр сыаналаах катердар күөрэс гынан, айан дьонун соһуттулар, үөртүлэр даҕаны. Дьэ эрэ, кимнээх эбиттэрий? Бу – эдэр уолаттар тэрийэн үлэлэтэн саҕалаабыт “СУЛУС” хампаанньалара (дир. Сергей Владимиров). Күөн күрэс ханнык баҕарар эйгэҕэ баар буолуохтаах. Эдэр уолаттар ааттара да этэрин курдук “чаҕылхай сулустуу” үлэ бу эйгэтигэр хотойдуу хоһууннук киирэн, үлэлэрин хорсуннук саҕалаабыттарын, Саха сирин олохтоохторо уруйдуу-айхаллыы көрүстүлэр. Дьэ, бу буоллаҕа – “сиэрдээх күрэстэһии” (здоровая конкуренция) диэн өйдөбүл дьиҥ олоххо дакаастабыла.
Норуот күүһэ – көмүөл күүһэ
Мин ааспыт бээтинсэҕэ, атырдьах ыйын 1 күнүгэр, Дьокуускайдааҕы өрүс бириистэниттэн саҕалаан Аллараа Бэстээххэ диэри хампаанньа үлэтин хаамыытын билсэ бара сырыттым. Куорат бириистэнигэр киирэн, катеры, айанньыттары көрсөн-атааран, үлэлии турар эдэр киһиэхэ хараҕым хатанар. Алексей Максимов – хампаанньа үлэһитэ. “Көрөргүт курдук, мотуоркабыт айаннаан кэллэ. Билигин дьону көрсөн таһаартыахпыт. Биир уһукка 25 мүнүүтэнэн айаннаан тиийэр. Сыана – 500 солкуобай, таһаҕас босхо уонна 12-гэр диэри саастаах оҕолор эмиэ босхо айанныыллар”, – диэн кэпсээтэ.
Аллараа Бэстээх биэрэгэр киһи түһэригэр-тахсарыгар олус табыгастаахтык оҥоһуллубут кирилиэһи, туалеты, ыскамыайкалары көрөн-истэн, айанньыт сылдьарыгар таһымнаах өҥө (сервис) олохтонон эрэрин көрөн астынным. Сатаатахха, кыайдахха, биһиги даҕаны соҕуруу дойдулартан итэҕэһэ суох усулуобуйаны, үлэ хайысхатын тэрийиэхпитин сөп эбит диэн түмүккэ кэлэҕин.
Быыһыгар Аллараа Бэстээх бөһүөлэгэр Биисинэс-инкубатор кэннигэр турар элбэх функциялаах сыбааркалыыр биригээдэ сыаҕар (МФСБ) тиийэ сырыттым. Манна биэрэккэ туруохтаах 6х3-тээх ардахтан, тыалтан хаххалыыр дьиэ каркааһын оҥорон бүтэрэн эрэллэригэр түбэһэбин. Истиэнэтэ таҥыллан, түннүктэрэ туруоруллан, муостата тэлгэнэн бүппүт, аанын туруоруута уонна өһүөтэ сабыллара хаалбыт.
От ыйын 29 күнүгэр Аллараа Бэстээх биэрэгэр буолбут субуотунньукка уопсайа 250-ча киһи кэлэн, үлэлэһэн, сыыры дабайар кирилиэһи, туалеты тутан үлэҕэ киллэрбиттэр. Үлэ саҕаланыан иннинэ алгысчыт З.И. Игнатьев уот оттон, Өлүөнэ эбэттэн көҥүл ылан, көрдөһөн айах тутуутун сиэрин-туомун ыыппыт. Субуотунньук күннэригэр араас матырыйаалынан, туттар тэрилинэн, бэнсиининэн элбэх дьон, тэрилтэлэр көмөлөспүттэр, маны тэҥэ “Майа сайына”, “Ситим” кафелар, 1-кы №-дээх остолобуой үлэһиттэрэ сылаас аһынан хааччыйбыттар.
Норуот өйөбүлүн, сомоҕолоһуутун биллибит
Сергей ВЛАДИМИРОВ, “Сулус” хампаанньа дириэктэрэ:
– От ыйын бүтүүтүттэн тэрилтэ тэринэммит, үлэбитин саҕалаатыбыт. Уопсайа 5 катердаахпыт. Үлэбит бу хайысхатын ааспыт сыл күһүнүттэн толкуйдааммыт, сүүрэн-көтөн, үппүтүн-харчыбытын мунньунан, тохсунньу ыйга Красноярскай куоракка баран, “Фусо-джет” эргиэн-производственнай хампаанньаҕа катердары сакаастаабыппыт. Бэлэм катердар суох этилэр. Онон “ыам ыйын бүтэһигэр диэри оҥорон биэрэбит” диэбиттэрин иһин, хампаанньаны кытта дуогабар түһэрсэн, үппүтүн-харчыбытын төлөспүппүт.
Бэйэбит манна катеры ыытар хапытаан идэтигэр үөрэммиппит. Ыам ыйын бүтүүтүгэр катердарбыт биир-биир кэлитэлээн барбыттара. Үөрэхпитин бүтэрэн, быраактыканы ааһан, эксээмэннэрбитин туттаран, үлэлииргэ бэлэм буолбуппут. Катердарбыт толору кэлэн, туох баар бэрэбиэркэни ааһан, быыһыыр сэлиэччиктэрбитин, араассыйаларбытын ылаттаабыппыт. Хас биирдии сэлиэччик бэйэтэ болдьохтоох, докумуоннаах, араассыйабыт акваторийга үлэлиир туспа ханааллаах (5-с ханаал). Дьокуускай куоракка “Ленатурфлоттары” кытта дуогабар түһэрсэн, бу бириистэни куортамнаспыппыт.
Ааспыт нэдиэлэ субуотатыгар (26.07.2025) үлэбитин саҕалаабыппыт. Ол иннинэ, бээтинсэҕэ, Аллараа Бэстээххэ кирилиэс аҥаарын эрэ оҥорбуппут уонна “дьэ, бэлэммит” диэн буолбута. Сыанабытын 800 солкуобайга быһан, биллэриибитин ыыппыппыт. Сарсыарда бастакы айаннааччылар кэллилэр, 800 солкуобайы төлөөн киирдилэр. Онтон күрэстэһээччилэрбит “тоҕо 800 солк. таһаҕытый?” диэн айдааран турдулар уонна сыаналарын 500 солкуобайга түһэрэн кэбиспиттэрэ. Кырдьыгынан эттэххэ, биһиги оннукка бэлэмэ суох этибит. Ол да буоллар 500 солкуобайга сыанабытын тэҥнээбиппит. Бэйэм бастакы күммэр куоракка 7–8 төгүл кэлэн барбытым. Онно: “Туох ааттаах элбэх киһитэ куоракка тиэстэрий?” – диэн сүрдээҕин соһуйбутум. Куораттан Илин Эҥээргэ барааччы эмиэ элбэх. Онон хас биирдии катербыт 7–8 төгүл сылдьыбыта. “Сырыы аайы маннык буоллаҕына, үлэбит син тахсыылаах буолсу” дии санаабыппыт. Сарсыныгар, өрөбүл күн, айанныыр дьон өссө элбээтэ. Уочарат буолла. Күрэстэһээччилэрбит сыаналарын 300 солкуобайга диэри түһэрдилэр. Онтон биһиги 300 солкуобайга бэлэммит суох, саатар, сайын ортото үлэбитин саҕалаабыт буоламмыт, сыаналаах катердарбытын, ороскуоппутун төнүннэриэхтээхпит диэн, “500 солкуобайга хаалыахха” диэн сүбэлэспиппит. Онон анараа тэрилтэ 300 солкуобайга таһар буолбутугар “ыарахан соҕус буолууһу” диэн сабаҕалаабыппыт. Хата, норуоппут сүрдээҕин өйөбүл-көмө буолла. Улахан уочараты тулуйан айаннаатылар. Ону көрөн-истэн, бэйэбит да сүрдээҕин соһуйдубут. Инньэ гынан, өрөбүл күн “дьоммутун барытын таһыахтаахпыт” диэн күүскэ үлэлээбиппит. Бэнидиэнньик күн өссө элбээтилэр. Ол күн куоракка биир бэйэм 10 төгүл киирэн тахсыбытым.
Бу күннэргэ норуот өйөбүлүн, сомоҕолоһуутун биллибит. Дьоммут-сэргэбит, норуот сүрдээҕин өйөөтүлэр, төлөпүөннүүллэр, көмөлөрүн ыыталлар. Маннык буолуо диэн, кырдьыгынан эттэххэ, олох санаабатахпыт. Сорохтор 500 оннугар 1000 да солкуобайы төлөөн тахсааччылар бааллар. Инньэ гынан, “ырыынак бу эйгэтигэр тоҕо эрдэттэн киирбэккэ сылдьыбатахтарай?” диэн соһуйдахпыт дии.
Уопсастыбанньыктар түмсэн, бөлөх тэринэн, Аллараа Бэстээх биэрэгэр биир күнүнэн туалет, кирилиэс тутан кэбистилэр. Дьон бөҕөтө кэлэн үлэлэстэ. Аны билигин сэндвич-панелынан дьон кэтэһэр дьиэтин оҥоро сылдьаллар. Дьиҥинэн, ити барыта былааҥҥа баар этэ эрээри, үп-харчы өттүгэр ыарахана. Онон бииртэн биир соһуйуу, үөрүү-көтүү... Дьоммут бары өттүнэн күүс-уох биэрдилэр. Инникитин норуоппут туһугар күүскэ үлэлиэхпит-хамныахпыт диэн эрэннэрэбит.
Бэйэм төрүт илин эҥээрбин, Майа олохтооҕобун. Онон мэлдьи айанныыр хайысхам буоллаҕа. Быйыл саас эбэ мууһа бараатын кытта, 1500 солкуобайга дьону таһан барбыттара. Онтон тырамбаай сырыыта саҕаланан, сыаналара 1000 тиийэ түспүтэ. Ол эрээри күрэстэһээччилэрбин убаастыыбын, хас сыл устата үлэлээтилэр, дьону тастылар, суол хаайтарыыта суох. Кинилэр даҕаны үп-харчы бөҕөтүн куттахтара дии.
Манна биири өйдүөххэ наада: Өлүөнэ эбэни икки өттүттэн туорааччылар бары туох эрэ наадаҕа, кыһалҕаҕа сылдьар, айанныыр дьон буоларын. Уу суола сабылыннаҕына, салгын олбохтоох суудуналар 3000 солкуобайга дьону таһаллар. Айанньыт эрэ барыта уйуммат сыаната. Ол эрээри, хайыахтарай, кыһалҕалаах киһи айанныырыгар тиийэр.
Онон инники баҕа санаабыт – “подушкаларга” эмиэ киирсиэхпит. Уопсайынан, айанньыттар удамыр сыананан куттала суох айаннаан, тустаах сирдэригэр тиийэллэрин хааччыйыахтаахпыт.
Бу үлэбитин саҕалыырбытыгар көмө, сүбэ-ама буолбуттарыгар улууспут баһылыга Д.И. Тихоновка, СӨ Тырааныспарга уонна суол хаһаайыстыбатын министиэристибэтин солбуйааччы миниистирэ С.Н. Коркиҥҥа махталбытын биллэрэбит.
Катердары бэйэбит үппүтүнэн-харчыбытынан (аймахтар, табаарыстар) уонна кыра суумалаах кирэдьиит ылан, кыттыһан ылбыппыт. Хантан да субсидия ылбатахпыт, судаарыстыбаннай бырагыраамаҕа кыттыбатахпыт. Урбаанньыттар пуондаларыгар киирэ сылдьыбыппыт. Онно кыра бырыһыаннаах кирэдьиит биэрэллэр эрээри, биисинэс арынан биир сыл үлэлээбит буолуохтаах эбиппит. Мин, саҥа урбаанньыт буола сатыы сылдьар буоламмын, онно кыайан хапсыбатаҕым. Бэйэм күһүҥҥүттэн үлэтэ суох олорбутум. Социальнай субсидияҕа кыттаммын, 500 тыһ.солк. ылан, ол үппүн катердары ыларбытыгар укпутум.
Уопсайа 5 катербытыгар барытыгар хапытааннаахпыт уонна солбуйар хапытааннардаахпыт. Маны тэҥэ катеры көрсөр, атаарар үлэһиттэр эмиэ бааллар. Өрүс икки өттүттэн “Сулус” катердара тохтуур сирдэригэр сирдиир, ыйар-кэрдэр анал баннердар баар буолуохтара. Ону “Проспект” диэн эрэкэлээмэ ааҕыныстыбата бэйэтэ успуонсардаан оҥоро сылдьар.
Айаммыт сыаната Аллараа Бэстээхтэн Дьокуускайга диэри – 500 солкуобай. 12 сааһыгар диэри оҕо босхо айанныыр. Хас биирдии катерга 11 киһи киирэр, онтон элбэҕи сокуон көҥүллээбэт. Баһыылканы тиэрдии-аҕалыы – босхо. Кылаабынайа – көрсөр дьон баар буолуохтарын наада. Оннукка анаан анал сыһыарыыны (приложение) оҥоро сылдьабыт, ол эбэтэр ханнык катерга, хас чааска баһыылка угуллубутун, ылыахтаах киһи төлөпүөнүнэн барытын көрөн олорор. Син биир яндекс, индрайвер курдук.
Күүс-көмө буолбут тэрилтэлэр:
“Мэҥэ” тутуу тэрилтэтэ, ИП Н.Н. Старостин, “СК Строй” маҕаһыын, “Горячий хлеб” бэкээринэ, “Камила” маҕаһыын, “Лира” банкыаттыыр саала, “Эко Дом” сэндвич-панелы оҥорор тэрилтэ, “Пластмастер” түннүк оҥорор тэрилтэ, “Центрстрой” тутуу матырыйаалын атыылыыр маҕаһыын, “Туймаада-нефть”, “Саханефтегаз” тэрилтэ, “ТехКоммунСервис” МФСБ диэн сыбаарканан дьарыктанар сыах уолаттара, о.д.а. элбэх биирдиилээн дьон күүс-көмө буоллулар.
Сыана араастаһыыта оруолу оонньообот
Өрүс ыраас салгынын тыына биэрэккэ олоробун. Кэлэр-барар айан дьонун кыраҕытык кэтиибин. Кимиттэн-тугуттан тутулуга суох, талбыт катердарыгар тиийэн, уочаракка туруналлар. Наҕыллык, холкутук уочараттаан, катердарга киирэн иһэллэр. Өрүс уҥа өттүгэр “ЛенаВодСервис” катердара тохтуур сиригэр эмиэ уочарат. “300” диэн суруллан ыйаммыт айан сыанатын көрөммүн, болҕомтом ол диэки салаллар. Олороммун, дьээбэҕэ, төһө киһи катерга киирэрин ааҕабын. Хайа да өрүт 11 киһиттэн элбэҕи ылбат быраабылата тутуһулларын көрөн итэҕэйэҕин. Сотору-сотору таксистар кэлэн “Майаҕа ким барсар?” диэн ыҥыралларыттан сылыктаатахха, харчылаһар дьарыктара быһыылаах.
Олорон, чуҥкуйуохча буолан иһэн, массыынаттан биир мааны бэйэлээх далбар хотун түспүтүн көрөммүн, кэпсэтэрдии сананан чугаһыыбын. Хата, элэккэй, кэпсэтинньэҥ буолан биэрдэ. Кэпсэппит омуммар, аатын ыйытарым төбөбүттэн ончу көтөн хаалбыт. “Усуйаана Хаһааччыйатыттан төрүттээхпин. Айаннаатым, айаннаабатым ини, “Сулус” хампаанньа тэриллибит сураҕын истэн, уолаттарынан айаннаары, билсэ-көрсө кэллим. Субу “Казачье” диэн суруктаах катер кэлэн тохтообутун, дойдум, бөһүөлэгим аатынан ааттаммытын көрөммүн, аймаҕыргыы турабын. Эдэр дьоммутун өйүөххэ, кинилэр барыбыт туһугар үлэлииллэр, онон үөрэ-көтө айанныахха, кэлиини-барыыны тупсарыахха”, – диэн бэйэтин курдук бэрт сэргэх кэпсээннээх буолан биэрдэ.
Эспиэр санаата
Захар НИКИТИН, А.Д. Макарова аатынан Саха сиринээҕи култуура уонна ускуустуба кэллиэһин дириэктэрэ, Ил Түмэн дьокутаата:
– От ыйын бүтэһигиттэн “Сулус” диэн ааттаах саҥа хампаанньа тэриллэн, Аллараа Бэстээх – Дьокуускай икки ардыгар кыра кээмэйдээх уу аалынан дьону таһан эрэр. Бу хампаанньа тэриллиитэ ылбычча буолбатах. Мэҥэ Хаҥалас улууһун баһылыга Д.И. Тихонов быыбар иннинээҕи бырагырааматыгар олоҕуран тэриллибитэ. Сүрүн соруга, биллэн турар, үүнэ-тэһиинэ суох барбыт сыананы тутуу, чөл күрэстэһиини тэрийэн, дьоҥҥо сөптөөх өҥөнү тэрийии. Хомойуох иһин, атын хампаанньалар өттүлэриттэн харгыс үөскүү сырытта эрээри, билиҥҥитэ быһаарыллыбыт курдук.
Дьокуускай–Аллараа Бэстээх икки ардыгар сырыы дьыл кэмиттэн тутулуга суох. Тыын суолталаах боппуруос буолар. Дьон үөс сиргэ киирэн, үгүс элбэх кыһалҕатын быһаарар, күүлэй, туризм суолталаах сырыы буолбатах. Онон дьон айан, өҥө иһин сөптөөх сыананы туруорсара оруннаах. Ордук күһүҥҥү-сааскы айаҥҥа сыана баламаттык барар.
Тус санаабар, өрөспүүбүлүкэ өттүттэн сыана тутуутугар бу айан суола хонтуруолланыан, муниципальнай тэрилтэ тэриллэрэ буоллар, инникитин бэрээдэктэниэ этэ.
Норуот хамсааһына күүстээҕин итэҕэйэҕин
Онон бу күннэргэ “Сулус” хампаанньа үлэлээбит бастакы күнүттэн нэһилиэнньэни лаппа сэргэхситтэ, үчүгэй тэрилтэ тэриллэн, сиэрдээх күөн күрэстэһии баар буолла диэн, норуокка үтүө санаа олохсуйда.
“Хайдах, тугунан көмөлөһүөхпүтүн сөбүй?” диэн санааттан бассаап ситимигэр Мэҥэ Хаҥалас Майа бөһүөлэгин аҕаларын, эр дьонун бөлөҕө тэриллибитигэр, Николай Аржаков диэн сэндвич-панелы оҥорор урбаанньыт “6х3 дьиэтэ оҥоруоҕуҥ. Мин матырыйаалынан хааччыйабын” диэн этии киллэрэн суруйбут. Онтон саҕалаан биирдиилээн тэрилтэлэр, дьон-сэргэ ким турбанан, паньыаранан, линолеумунан, түннүгүнэн, аанынан көмөлөһөбүт диэн этиилэр киирэннэр, барытыттан кыра-кыралаан хомуллан, норуот күүһүнэн дьиэ тутуллан бүтэн эрэр. Аны туран, аллараа биэрэккэ дьон сылдьарыгар туалеттаах буолуохтаах диэн санааттан нэһилиэнньэ өттүттэн “субуотунньуктуоҕуҥ” диэн этии күөрэйэн тахсан, күнү-дьылы халтай ыыппакка, сарсыҥҥы күнүгэр эр дьон мустан, биир күнүнэн туалеты туруоран кэбиспиттэр. Манна эмиэ олохтоох урбаанньыттар матырыйаалынан хааччыйбыттар.
Онон бу күн 250-тан (!) тахса киһи көмөҕө кэлбит. Дьэ, сөҕүмэр көмө буолбатах дуо, доҕоттор!
Түмүстэххэ, сомоҕолостоххо, уонунан сылларга кыаллыбакка турбут кыһалҕаны норуот күүһүнэн “кум-хам” тутар кыах баарын бу түгэн, бу түмсүү көрдөрөр. Бу буолар “Норуот күүһэ – көмүөл күүһэ” диэн дьон-сэргэ, норуот туруннаҕына, тугу баҕарар кыайарын-хоторун мээнэҕэ эппэттэрин туоһута. Онон сүрдээх улахан норуот хамсааһына таҕыста.
Ордук Илин Эҥээр олохтоохторун үйэлэргэ долгутан, кыайан быһаарыллыбакка кэлбит кыһалҕаларыгар саҥа саҕах арыллыбыта олус үчүгэй, долгутуулаах. Айан дьоно барыта, таксистар көмөлөһөр баҕаларын биллэрбиттэр. Мэҥэ Хаҥалас Хаптаҕайыттан Зинаида Золотарёва буору хаһа сылдьар уолаттарга анаан-минээн элбэх ыраас ууну атыылаһан, биэрэн ааспыт. “Айаннаабатарбыт даҕаны, сэмэй көмөбүт” диэн ааттаан, биирдиилээн дьон ким 5000, ким 10000 солкуобайы биэрбиттэр. Манна даҕатан эттэххэ, аатын-суолун эппэтэх Чурапчы биир олохтооҕо 100 тыһ. солкуобайы уолаттарга ыыппыт уонна: “Мин баай киһи буолбатахпын, маҕаһыыным эҥин суох, ол эрээри ис сүрэхпиттэн уолаттарга көмөлөһөн, көмөбүн ыытабын”, – диэн суруйбут. “Махтал буоллун эйиэхэ, билбэт дьоруойбутугар, оҥорбут үтүөҥ уон оччонон эргийэн кэллин!” диэн үтүө санаабытын тиэрдэбит. Норуот хамсааһына сүрдээх күүстээх эбитин сөҕө-махтайа истэҕин.
Сыанаҕыт халбаҥнаабатын...
Дьэ, бу курдук Аллараа Бэстээх биэрэгэр сылдьан, киэһэ 17 чааска Дьокуускайдааҕы өрүс пуордун биэрэгэр кэлэбин. Үлэ нэдиэлэтин бүтэһик күнэ буолан эбитэ дуу, “Сулустар” бириистэннэригэр бэрт элбэх айанньыт уочараттаан турарыгар хараҕым хатанар. Өрөбүллэригэр ким күүлэйдии, сир астыы, куйаас күннэри баттаһа, аатырар Амма ыраас уутугар сөтүөлүү баран истэхтэрэ. Айанньыттар, айанньыттар... Ханна да айаннаабыккыт иһин, суолгут сымнаҕас буоллун, оттон саҥа үлэтин саҕалаан эрэр “СУЛУС” хампаанньа эр бэртэригэр саҥаттан саҥа саҕахтары, үрдэллэри дабайан, өр сылларга Илин Эҥээр айаннааччылар ыар сүгэһэрдэрин чэпчэтэргэ туһуламмыт уустук үлэҕит таһаарыылаах буоллун. Норуот туһугар быспыт сыанаҕыт халбаҥнаабакка турдун дуу!..
Саргылаана БАГЫНАНОВА, Дьокуускай – Аллараа Бэстээх.
