Саха омуга үгэстэринэн, абыычайдарынан, сиэринэн-туомунан, ураты култууратынан сүрүн-кутун, тыынын күүһүрдэн, бу үлүгэрдээх тыйыс дойдуга олоҕу төрүттээн кэлбитин бары билэбит. Оттон бүгүҥҥү саха былыргы халандаарын тилиннэрэ сылдьар ыалдьыппыт В.П. Стручков-Дуулаҕа Дьуһаал: “Саха киһитэ айылҕа, халлаан хаамыытын кэтээн, хайдах күн-дьыл кэлэрин эрдэттэн билэн олоҕун оҥостор халандаарын умуннарбыттарын тилиннэрэн, олохпутугар туттарбыт былыргыны ытыктааһын эрэ буолбатах, аныгы, кэлэр олоҕу сөпкө түстээн оҥосторго туһаныахтаахпыт”, – диэн санаалаах.
Судургутук эттэххэ, саха былыргы халандаара Ый хаамыытын тутуһар, ыйа 28 хонуктаах, 13 ыйдаах, тиргэ ыйа эбиллэн биэрэр. Илиҥҥи дойдулар бэйэлэрин 28-тыы хонуктаах ыйдаах халандаардарынан олороллор. Григорианскай халандаары аан дойду олоҕунан олороллорунан туһаналлар. Сир бэйэтин геомагнитнай тутула, Ый тардыыта, Күн, космос дьайыылара сир шарын араас муннуктарыгар атын атыттар. Ол иһин бэйэлэрин көмүскэнэн, харыстанан тыһыынчанан сыллардаах олохторун уопута түмүллүбүт халандаардарыттан “аныгы муоданы” батыһан арахсыбатах буоллахтара.
-- Виктор Павлович, былыр саха халандаардааҕын дакаастыыр билим үлэлэрэ бааллар дуо?
-- Сахалар былыр ый хаамыытын хайдах туһаналлара Камчатскай эспэдииссийэҕэ кэлэ сылдьыбыт ньиэмэс учуонайдарын, В.Серошевскай, Г.В. Ксенофонтов, Д.С. Макаров, А.И. Гоголев, Ф.С. Тумусов уонна Тумус Мэхээлэ үлэлэригэр баар. Мин дойдубар Дьааҥыга Дулҕалаахха оскуола дириэктэринэн үлэлии олорон, 1990-с сылларга саҕаламмыт национальнай кэнсиэпсийэни ылсаммын, оскуолабын улууска, хоту улуустарга аан бастаан сахалыы хабааннаах гыммытым. Сүрдээҕин сэҥээрбиттэрэ. Куораттан да, киин улуустартан тиийэ кэлэн санаа атастаһаллар этэ. Ол киһи сүргэтин көтөҕөр. Оччолорго оскуолаҕа ханнык баҕарар барамай (предмет) аайы омугуҥ компонена 25-30 % киириэхтээх диэн ирдэбил баара. Устунан мин Дьааҥы, Дулҕалаах сахатын дьонун төрүт култуураларын, өйдөрүн-санааларын, көрүүлэрин-истиилэрин, анаарыыларын хасыһан киирэн барбытым. Төрүт саха сиэрин-туомун үөрэппитим. Ол түмүгэр бу саха халандаара баар диэн итэйэҕэр буоламмын, тилиннэрэ сырыттаҕым. Мин оҕо сылдьан оҕонньоттор “саха ыйа куотта, нуучча ыйа урутаата” дииллэрин истэрим. Кэлин таайбыттан истэн баран токоолоһон сураспыппар “саха ыйа бу сылдьар буоллаҕа” диэн халлааны ыйбыта. Ону мин “ити саха ыйа буолбатах, аан дойду үрдүнэн баар ый” диэбиппэр, оҕонньор өһүргэммитэ. Кини “биһиги былыр-былыргыттан ити ыйынан ыйдаран кэлбиппит, эһиги үөрэхтээх дьон суругунан ыйдараргыт буолуо” диэбитэ. Кини орто дойдуттан 96 сааһыгар бу дойдуттан бараахтаабыта.
Өр хасыһан бастакы 13 ыйдаах халандаарбын таһаарбытым. Дьиктитэ диэн, күн хаамыытынан аахтахха, Григорий аҕабыт халандаарыттан саха төрүт 13-с ыйдаах халандаара оруобуна 28 хонугунан хаалан иһэр. Итинтэн тахсан кэлэр, Григорианскай халандаарга ыйдарбыт сыыһа ааттаммыттара. Григорианскайга көһүүгэ ыйдар сахалыы ааттарын оҥорооччулар улаханнык толкуйдуу барбакка, саха 13 ыйыттан тиргэ ыйын быраҕан баран, 12 ыйы саха халандаарыттан ылан киллэрэн ааттаабыттар. Ол түмүгэр аныгы дьон “хайдах кулун тутар дьыбарыгар биэ төрүөй, муус устарыгар хайа да өрүс мууһа устубат” диэн өбүгэлэрбитин күлүү гыныах курдуктар. Оттон ый хаамыытынан 28-тыы хонугунан бардахха, өбүгэлэрбит муударай дьонноро тахсан кэлэр. 13 ыйданныбыт да, саха халандаара сааһыланан, оннун булар. Оччоҕо дьиҥнээх кулун тутар ыйа григорианскай халандаар кулун тутарын 29 чыыһылатыттан, дьэ, саҕаланан, муус устар 25-гэр бүтэр. Чахчы бу кэмҥэ биэ төрүүр, кулунчук атаҕар турар сылаас кэмэ. Аны муус устарбыт григорианскай муус устар 26-тан ыам ыйын 25 күнүгэр диэри барар. Саха сирин былаһын тухары муус устар. Ыам ыйа бэс ыйын 20-гэр лоп курдук бүтэр. Балык ыыр кэмэ. Бэс ыйын 21 күнүгэр саха Саҥа дьыла саҕаланар. 28 хонугу 13 ыйга төгүллээтэххэ 364 хонук тахсар. Былыр сахалар күн өрөгөйүн күнүн -- бэс ыйын 21 күнүн туспа, от ыйыгар киллэрбэккэ ааҕаллара. Ити хонугу эптэххэ, 365 күннээх төгүрүк сыл тахсан кэлэр. Саҥа сылы билиҥҥи бэс ыйын 22 күнүттэн ааҕан бараҕын. Онтон от ыйын кэннэ били сүппүт 13-с тиргэбит ыйа кэлэр. Ити ый баарын научнай үлэлэригэр Д.С. Макаров да, А.И. Гоголев да бигэргэтэллэр. Итинник салгыы бардахха, 365 хонуктаах төгүрүк сыллаах саха халандаара лоп курдук тахсан кэлэр.
-- Дьон тилиннэрбит халандааргын хайдах ылыммытай?
-- Бастакы халандаарбын дьон ситэри үчүгэйдик өйдөөбөтөҕө. Ол иһин, үс сыллааҕыта судургутутан, Күн буолбакка, Ый хаамыытын тутуһуннаран атыннык оҥорбутум. Бу табыгастаах эбит, тоҕо диэтэххэ, Күн хаамыыта хаһаайыстыбаннай үлэҕэ туһалаах, Ый хаамыыта -- киһи духуобунай, сиэр-туом өттүгэр туттар өттө. Ый быыһа европаларга түөрт: новолуние, растущая, полнолуние, убывающая луна диэн фаазалардаах. Биһиэнэ алта түһүмэхтээх: ый төрөөһүнэ, үүнүүтэ, туолуута, кэлтэйиитэ, бараныыта, ый быыһа диэн арахсар. Саамай кутталлаах, сэрэхтээх кэминэн ый быыһа ааҕыллар. Олор бары мин халандаарбар быһаарыылаах сурулла сылдьаллар.
-- Ити быһаарыылары хайдах оҥорбуккунуй?
-- Быһаарыыларга урут Дьааҥыга оҕонньотторо хайдах көрөллөрүн, кэпсииллэрин ыйынан олорор дьэбириэйдэр, буддистар уонна Күн хаамыытын тутуһар европалар көрүүлэрин кытта дьүөрэлээн, аттаран киллэрбитим. Ыйтан хас биирдии күн аайы тугу гыныахха сөбүн ыйар ыйаах кэлэр. Итини билиҥҥи өйдөбүлүнэн гороскоп диэххэ сөп. Холобур, икки ый быыһа -- ыйааҕа суох күннэр. Бу кэмҥэ саха киһитэ тугу да гыммат. Серошевскайга “ый быыһыгар от тиэнэ сылдьыахпыт дуо” диэннэр, отторун эрдэ тиэнэн кэбиһэллэрэ суруллубут. Дьахталлар Ыйтан улахан тутулуктаахтарынан, ый быыһыттан сэрэниэхтээхтэр. И.А. Худяков саха дьахталлара Ыйга үҥэллэрин, Ыйтан көрдөһөллөрүн эмиэ суруйбута.
- Ханнык баҕарар аныгы киһи саха халандаарын ылыныан иннинэ олохпор туһаныам дуу, суох дуу диэн толкуйдуо. Бу халандаары билиҥҥи киһи олоҕор хайдах туттуон сөбүй?
- Саха ыйын алта түһүмэхтиир. Саҥа ый төрүөҕүттэн ый туолуор диэри болдьоххо (түһүмэхтэргэ) саха өйдүүрүнэн наһаа кэскиллээх кэмнэр. Уруу тэрийэллэр, улахан кэпсэтиилэри ыыталлар. Бастакы хотуур суолун түһэрэллэр. Сиэри-туому, алгыһы манна оҥороллор. Ыһыахтары манна ыһаллар, тутууну саҕалыыллар. Сиэргэ-туомҥа бу өттө үчүгэй. Онтон кэлтэйиитин кэмиттэн бараныытыгар диэри уоскуйаллар, улахан үлэни ыыппыттар. Оттон ый быыһыгар сэрэхтээх диэн тугу да гымматтар. Серошевскай бу кэмҥэ ойох кэпсэтэ кэлбит уолу кыыс аҕата “хайдах сиэрэ суох дьоҥҥутуй, өссө ый бараныытыгар дьахтар кэпсэтэ кэлэҕит” диэн дьиэтигэр да киллэрбэтэҕин үчүгэй баҕайытык суруйбут. Өскөтүн дьахтар кэпсэтэ ыраахтан ый бараныыта (убывающая луна) кэллэхтэринэ, аттынааҕы алааска ханнык эмэ ыалга саҥа ый үүнүөр диэри бүгэн олороллор эбит. Урааҥхай сахаларга Ксенофонтов “сахалар туох баар үтүө үлэлэрин, кэскиллээҕи барытын ый туолуор диэри болдьоххо оҥороллор” диэбит. Онтон көрдөххө, сахалар ый кэлтэйэн барыытын үлэтэ туһата, кэскилэ, үйэтэ суох диэн ааҕаллар. Ити Ый Сиргэ дьайар эниэргийэтэ мөлтөөһүнүн кытта сибээстээх. Билигин григорианскай халандаар хаамыытын тутуһан олорор буоламмыт, ый кэлтэйэр эрэ, ый баранар эрэ, ый быыһа эрэ -- олох наадыйбаппыт. Ону көрбөккө бээтинсэ, субуота, өрөбүл үтүө күннэр диэн, үбүлүөйдүүбүт, сыбаайбалыыбыт, алгыыбыт. Ый быыһыгар буолбут уруулар хомойуох иһин арахсыы түмүктээхтэр, ону олох толору көрдөрөр. Ый кэлтэйэр кэмигэр үбүлүөйдээн алҕаабыт киһибит сотору баҕар, ыалдьан моһуогуран хаалыан сөп. Ый быыһыгар алгыы-алгыы ыһыахтаан, үбүлүөйдээн, сыбаайбалаан аймана сылдьарбыт сыыһа. Саха төрүт өйдөбүлүнэн ый бараныытыгар, кэлтэйиитигэр түбэһиннэрэн алҕаа да алҕаама, туһата суох. Ити 1737 с. Камчатскай экспедицияҕа кэлбит ньиэмэс учуонайдара Хаҥалас ыһыаҕар сахалар ыйын аахпыттара үчүгэй баҕайытык сурулла сылдьар. Итинэн даҕаны сылыктаатахха, саха төрүт олоҕун сиэригэр төннүүбүтүгэр бу халандаар туһалыан сөп.
- Оччоҕо аныгылыы эттэххэ, саха халандаара сыллааҕы гороскоп буолан тахсар эбит дии?
- Дьиҥэр, дьон-сэргэ саха халандаарын төрүт бырааһынньыктарын сиэрин-туомун да оҥорууга туһаналлара олохпутугар үчүгэй өттүгэр улахан уларыйыылары киллэриэ этэ. Маны тутустахпытына, биһиги сахалыы саҥмытыгар, төрүт бэйэбит олохпутугар, сиэрбитигэр төннүүбүтүгэр төрүөт, тирэх буолуон сөп. Мин дойдубар Дьааҥыга барар-кэлэр билиэппин ыларбар, үбүлүөйгэ, атын бэлиэ күннэри ыытарга бу халандаарбын тутуһабын. Гороскоп да диэххэ сөп, ол эрээри, тарбахтан эмэн суруйбатаҕым. Билим үлэлэригэр Ксенофонтовка, Серошевскайга, Макаровка, Гоголевка тирэҕирбитим. Атынын оҕонньоттортон ылыы, ый хаамыытын тутуһар, суолта уурар дьэбириэйдэр уонна буддистар өйдөбүллэрин кытта дьүөрэлээн таһаарбытым. Кытайдар саҥа дьылларын күннэрэ сыл аайы уларыйа сылдьар дии? Саҥа ый үүнэринэн саҥа дьыллыыллар. Былырыын олунньу 10-гар ылбыттара. Быйыл саҥа ый тохсунньу 29 күнүгэр үүнэр. Көрөөр эрэ, бу күн Саҥа дьылларын бэлиэтиэхтэрэ.
Владимир Степанов.
