Тыа сиригэр буоллун, куоракка даҕаны өлгөм үбү-харчыны аахсан ылар үлэ дэбигис көстө охсон биэрбэт. Тыа сиригэр оскуола, уһуйаан, хомунаалынай хаһаайыстыба, уопсайынан, бүддьүөт тэрилтэлэриттэн ураты үлэ суоҕун кэриэтэ. Биирдиилээн бэйэлэрин дьыалаларынан дьарыгырар урбаанньыттар, сүөһү-сылгы иитэр бааһынайдар бааллар. Хата, кэнники икки сыл саха уолаттара, эр дьоно бырамыысаланнаска үлэҕэ киирэллэрэ чэпчээн, олоҕу уһансар өссө биир сайдар суол баар буолла. Онуоха “Навахту14” диэн Петр Чехордун бырайыага төһүү күүс буолла диэн билиниэххэ наада. Хайдах-туох үлэлии олороллорун, төһө киһи баран үлэлии сылдьарын, онно барарга туох үөрэх наадатын, эбии туох саҥа бырайыактаахтарын ыйыталаһыахпыт.
– Петр, дорообо. Бэрт кэскиллээх бырайыагы толкуйдаан, саха уолаттарын бырамыысаланнаска ыытан, үлэлэтэн, бука, элбэх дьиэ кэргэн уйгутун оҥорустаҕыҥ буолуо.
– Дьэ, кырдьык, бастакы хардыыбыт бэрт ситиһиилээхтик барда. Олохтоох дьону, ол эбэтэр бэйэбит уолаттарбытын, эр дьоммутун үрдүк хамнастаах бырамыысаланнас бөдөҥ хампаанньаларыгар үлэҕэ киллэрдибит. Бу бырайыак толору атаҕар турда диэххэ наада. Билигин даҕаны кыаҕын ылан тиһигин быспакка үлэлии турар. Уопсайа, 2000 тахса саха эр киһитэ биһиги тэрилтэбитинэн үлэҕэ киирдэ. Бу хайысхаҕа атын эрэгийиэннэртэн баһаам киһи кэлэн үлэлиир. Биһиги үлэҕэ киллэрбит дьоммут ботуччу хамнаһы аахсаллар, ол аата, ый аайы 400 мөл. курдук харчы хамнас буолан бэйэбит сахабыт дьонугар хаалар. Онтубут өссө да улаата туруо.
Үлэбит саҥа чыпчаалларга тахсан эрэр. Быйыл дойдубут бэрэсидьиэнэ Владимир Путин биһиги бырайыакпытын көрөн: “Уһук Илин эрэгийиэннэригэр дьону үлэҕэ киллэрэргэ олус табыгастаах бырайыак эбит”, – диэн өйөөтө. Бу бырайыакпытын Арассыыйа таһымыгар таһаарарга “Минвостокразвития” тэрилтэҕэ кэрчигинэн үлэ барыа. Онон, федеральнай таһымҥа тахсарга кынаппытын куурда сылдьабыт.
– Тыый, аны Арассыыйа таһымыгар тахсыбыт эбиккит. Арассыыйа туһааннаах салайааччылара өйүүр буоллахтарына, сотору кэминэн олоххо киирэр буолуохтаах.
– Оннук. Аны туран, Ил Дархан иккис сорудаҕынан, бырамыысаланнай хампаанньалар хааччыйыыга (снабжение) көрүллэр үтүмэн харчыларын олохтоох пиэрмэрдэргэ, урбаанньыттарга хаалларар быһаччы систиэмэлээх ханаал оҥорон таһаарыахха диэн буолла. Бу маннык механизмнар тоҕо урут кыаллыбакка сылдьыбыттарын, тоҕо биһиги дьоммут хампаанньалар тиэндэрдэригэр үксүн кыайтаралларын уонна тугу гыннахпытына кыаллыаҕын эмиэ чинчийэн, анаалыстаан көрдүбүт. Туох баар өрүттэри кытары сүбэлэһэн баран, бу иккис бырайыакпытын оҥорон эрэбит. Сахалар уутуйан олорор улуустарыттан олохтоох бааһынай хаһаайыстыбалар, пиэрмэрдэр, кэпэрэтииптэр, урбаанньыттар, өҥөнү оҥорооччулар – бары холбоһон, оҥорон таһаарар бородууксуйаларынан, өҥөлөрүнэн бырамыысаланнай хампаанньалары хааччыйар суолларын тобуллубут. Онтубутун “Портал Поставок Якутии” диэн ааттаатыбыт. Уопсайынан, быһа холоон, Арассыыйа дьоҕус урбааҥҥа биэрэр 90 миллиардыттан 50 млрд солк. курдугун Саха сиригэр хаалларар сыал-сорук турар. Ол аата бырамыысаланнай хампаанньалар олохтоох пиэрмэрдэрбититтэн, кэпэрэтииптэрбититтэн астарын-үөллэрин уу харчыга атыылаһыахтаахтар, оҥорон таһаарар, өҥөнү оҥорор урбаанньыттар атахтарыгар туруохтаахтар. Оччотугар тыа хаһаайыстыбатын салаата да сайдыаҕа, оҥорон таһаарааччыларбыт бородууксуйаларын да батарыахтара.
– Олоххо киирдэҕинэ, тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын оҥорон таһаарааччыларга бэрт кэскиллээх бырайыак буолууһу.
– Маны таһынан, биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр өссө биир дириҥ суолталаах уонна олус наадалаах бырайыактаахпыт. Бу иннинэ аҥаардас бырамыысаланнаска эрэ каадырдары бэлэмнээн ыыта олорбуппут. Аны мантан инньэ аны улуустары, нэһилиэктэри эмиэ эдэр каадырынан хааччыйарга үлэлиэхпит. Билиҥҥитэ үлэ бара турар. СӨ Ил Дарханын уонна бырабыыталыстыбатын дьаһалтатын салайааччыта Георгий Николаевич Михайловтан сорудах кэлэн, эмиэ ону чинчийэ сылдьабыт. Үөрэх, доруобуйа, тыа хаһаайыстыбатын эйгэлэрин эдэр каадырынан хайдах хааччыйабыт диэн ырытан көрдүбүт уонна “КУРС Якутии” (Комплексное Устойчивое Развитие Сел Якутии) диэн үһүс бырайыакпытын оҥордубут. Чинчийии түмүгүнэн көрдөхпүтүнэ, дьиҥэр, тыа сиригэр, ордук хоту улуустарга, үлэ миэстэтэ бөҕө баар эбит. Ол гынан баран, эдэр дьон онно тоҕо эрэ олох барыан баҕарбат. Чинчийии түмүгэр биллибитинэн, эдэр дьон 67 бырыһыана олорор дьиэ, усулуобуйа суоҕуттан барбат. Олохтоох баһылыктар, тэрилтэ салайааччылара төһө да баҕарбыттарын иһин, кэлбит каадырдары дьиэнэн-уотунан хааччыйар кыахтара суох. Ол иһин биһиги кэм ирдэбилигэр толору эппиэттиир, толору хааччыллыылаах, түргэнник тутуллар кампуснай дьиэнэн хааччыйар соруктаахпыт. Эдэр ыччат куоракка хаалан сыана бөҕөҕө кыбартыыра куортамныан, төрөппүттэриттэн, аймахтарыттан умналыы сылдьыан кэриэтэ, биһиги бырайыакпытынан тыа сиригэр тиийэн бэлэм “КАПМУС” дьиэлэргэ буор-босхо олорон үлэлиирэ быдан барыыстаах, табыгастаах буоллаҕа. Биир дэриэбинэҕэ хас даҕаны маннык дьиэ тутуллуон сөп. Оччотугар эдэр испэсэлиистэр доҕордоһоллоругар, иллэҥ кэмнэрин бииргэ атааралларыгар да табыгастаах буолар.
Дьиэлэрбит барыта толору хааччыллыылаах, душтаах, өрөмүөннээх, лофт дизайннаах, толору миэбэллээх, бэл, кондиционердаах, аныгы ирдэбилгэ толору эппиэттиир, интэриниэттээх-сибээстээх буолаллар. Тыйыс усулуобуйаҕа сөп түбэһэр дьиэлэр бырайыактарын оҥорон бүтэрэн эрэбит. Федеральнай тэрилтэлэри уонна бырамыысаланнай хампаанньалары кытары кэпсэтэн, бииргэ үбүлээн олоххо киллэриэхтээхпит. Эдэр дьон маннык усулуобуйаҕа сөбүлэһэн, тыа сиригэр үөрэ-көтө барыахтара диэн бүк эрэнэбин.
Кинилэр да толкуйданан көрөр буоллахтара: бэлэм босхо дьиэ-уот, хамнастарын ханна да барыы сатаабаттар, мунньунан баран кэлин бэйэлэрин баҕаларынан таптаабыт сирдэригэр кыбартыыра атыылаһыахтарын, тыаҕа олохсуйан дьиэ туттуохтарын, ыал буолуохтарын сөп. Хас биирдии нэһилиэккэ каадыр, тыа хаһаайыстыбатын испэсэлииһэ, балыыһа, оскуола, уһуйаан үлэһитэ тиийбэт. Ордук хоту улууска.
– Тыый, олус да үчүгэй бырайыак эбит. Урукку испэсэлиистэр үксүгэр түөртүү кыбартыыралаах кыракый мас уопсайдарга олороллоро. Билигин, кырдьык, дьиэ боппуруоһа кытаанах быһыылаах. Маннык тупсаҕай, аныгы ирдэбилгэ эппиэттиир дьиэлэргэ үөрэ-көтө олоруохтара, үлэлиэхтэрэ. Бэйэҥ тэрилтэҥ туһунан кылгастык кэпсии түс эрэ.
– Тэрилтэбит аата “Фонд содействия развития Севера” диэн. Дьон олоҕун сайдыытын уһансар пуонда. Хамаандабытыгар сүүрбэ аҕыс буолан үлэлиибит. Хас улуус аайы, ону сэргэ Москубаҕа, Новосибирскайга ыраахтан үлэлиир дьонноохпут. Биһиги тэрилтэбит сүрүн соруга – тыа сирин, тыа дьонун олоҕун тупсарар мэхэниисимнэри, бырайыактары тобулуу. Быһатын эттэххэ, бырамыысаланнас сайдыытын бэйэбитигэр иэҕиэхтээхпит, таба туһаныахтаахпыт, онон улуустарбытын өрө тардыахтаахпыт. Төһө кыалларынан харчыны өрөспүүбүлүкэҕэ хааллара сатыахтаахпыт.
Холобур, “Навахту14” бырайыакпытынан үлэтэ суох сылдьыбыт, туох да уопута суох дьону үөрэттэрэн, мэктиэлээн, бырамыысаланнай хампаанньаларга үлэҕэ киллэрдибит. Урут хампаанньалар уопута суох дьону төрүт ылбаттар, чугаһаппаттар этэ. Оттон биһиги кинилэри тылбытыгар киллэрэн, билигин уопута да суох анал идэлээх дьону ылар буоллулар. Хамнастара элбэх. Бөдөҥ хампаанньаларга, ортотунан, 150–250 тыһыынча хамнастаахтар. Уопсайа 50 тахса идэ баар. Үлэлиэн баҕалаах дьон онтон бэйэлэригэр сөптөөҕүн талан үөрэниэхтэрин, үлэлиэхтэрин сөп.
– Петр, чахчы, тыа сирин дьонун олоҕо тупсарын, саха эр дьонугар үлэ булан биэрэр бэрт да хайысханы тутуһан үлэлии сылдьар эбиккит. Сырдатыыҥ иһин махтал.
Кэпсэттэ Туйаара СИККИЭР.
