Тыа хаһаайыстыбатын салааларын сайыннарыыга судаарыстыбаттан көмө баар буолан, дьон саха төрүт үгэһиттэн атын хайысхаларга хорсуннук ылсар. Чурапчы улууһун Төлөй нэһилиэгэр Дьячковскайдар дьиэ кэргэн көтөр арааһын иитэр. Кэргэнниилэр бу дьарыкка хайдах ылсыбыттарын, хайдах дьаһанан олороллорун ыал аҕа баһылыга Василий Дьячковскай билиһиннэрэр.
– Василий Васильевич, дьиэ кэргэҥҥин сырдат эрэ. Төлөйгө хаһааҥҥыттан олохсуйан олороҕут?
– Кэргэмминиин Вера Владимировналыын 2001 с. ыал буолбуппут. Кини Үөһээ Бүлүүттэн төрүттээх. Биэс оҕолоохпут: түөрт кыыһы тэҥэ туйах хатарааччы уоллаахпыт. Улахан кыыспыт Валерия ХИФУ Мэдиссиинэҕэ институтун бэһис кууруһугар үөрэнэр. Иккис кыыс Валентиния быйыл ХИФУ Инфраструктурнай технологияҕа колледжын устудьуона буолла. Уолбут Артемий эмиэ ХИФУ Анал үөрэтэр-научнай киинигэр онус кылааска үөрэнэр. Үһүс кыыспыт Виталина – Кытаанах орто оскуолатын тохсус кылааһын үөрэнээччитэ. Кыра кыыспыт Аделина Төлөй орто оскуолатыгар үһүс кылааска үөрэнэр. Бэйэбитин кытта олорор.
2004 с., Төлөйгө таас оскуола үлэҕэ киирэр күһүнүгэр, көһөн кэлбиппит. Олохтоох нэһилиэнньэни, Төлөй сирин-уотун сөбүлээн, дьиэ-уот туттан, олохсуйбуппут. Кэргэним Кииннэммит буҕалтыарыйаҕа үлэлиир. Оттон мин олохтоох “Кустук” уһуйааҥҥа тьютордыыбын.
Тьютор диэн оскуолаҕа эбэтэр дьиэҕэ үөрэтии усулуобуйатыгар оҕону кытта биирдиилээн үлэлэһэр настаабынньыгы ааттыыллар.
– Бука сэрэйдэххэ, тыа ыалын сиэринэн, көтөрү оччоттон туттаххыт буолуо. Туохтан саҕалаабыккытый?
– Тыа сиригэр, чааһынай дьиэҕэ олорор киһи кэтэх хаһаайыстыба туһунан син биир толкуйдуур. Бары ыаллар курдук, Билии күнүгэр анаан биир-икки көрүҥ сибэкки олордор этибит. Дьиэбитин туппут сайыммытыгар оҕолорбутугар сибиэһэй сымыыты сиэтэр баҕаттан, дьону кытта саппай уопсан, көтөр баабырыкатыттан аҕыйах кууруссаны сакаастаабыппыт. Ону тэҥэ олохтоох ыалтан эккэ туттуллар тыһылаах атыыр кустары уонна булка аналлаах мончуук (подсадной) куһу иитэ ылбыппыт. Быыкаа чоппуускалар, түүтэ суох сыгынньах кууруссалар улаатан, түүлэнэн, тиэргэҥҥэ сылдьар үчүгэйкээн көтөрдөргө кубулуйалларын кэтиир оҕолорго, бэйэбитигэр да олус интэриэһинэй этэ. Оҕолор кинилэри аһаталларын, көрөллөрүн-истэллэрин, сымыыт хомуйалларын олус сөбүлээбиттэрэ. Күһүн кэлбитигэр көтөрдөрбүтүн кытта арахсыахпытын бары да баҕарбатахпыт. Ол иһин эргэ хочуолунайбытыгар кыстаппыппыт. Кэргэним Вера ити хайысхаҕа интэриэһэ улаатан, кыһын устата интэриниэккэ, араас литэрэтиирэттэн куурусса уонна кус көрүҥнэрин туһунан элбэҕи аахпыта. Сааһыары сымыыттан кус оҕолорун таһаарарга быһаарынан, инкубатор сакаастаабыта.
– Сымыыттан бэйэ куһун таһаарар кэрэхсэбиллээх бөҕө буоллаҕа. Бастакы уопуккут түмүгэ хайдах этэй?
– Сымыыттары инкубаторга уган баран, кэлэ-бара бары кэтээбиппит. Сымыыттан бастакы чоппуускалар тахсыыларын көрөөрү түүннэри олорбуппут. Кэргэним “утинотерапия” дэнэр куһу иитии ньыматынан, бэл, аутизмнаах оҕону эмтээһин быраактыкатын туһунан тэлэбиисэринэн, интэриниэтинэн олус туһалаах, интэриэһинэй биэриилэри көрбүт этэ. Оҕолор чоппуускалары көрөн-истэн, чахчы олус сэргэхсийбиттэрэ, сымнаабыттара, элбэх атын хайысхаҕа интэриэстэрэ, билиэн-көрүөн баҕалара күүһүрбүтэ. Аҕыйах нэдиэлэнэн иккис инкубатор атыыласпыппыт. Көтөрү иитээччилэр бу дьарык “сыстыганнааҕын” уонна “эмтэммэтин” туһунан мэлдьи сэрэтээччилэр.
– Оттон бөдөҥ көтөрү хаһааҥҥыттан иитэҕит?
– Биһиги сүөһү туппаппыт. Оттон тыа киһитэ этэ суох сатаммат. Эмиэ онтон-мантан ааҕан, билэн, сайын устата 25 киилэ эти биэрэр эт боруода үндүүк баарын билбиппит. Саас ылбыт үндүүкпүт чоппуускаларын сайын устата кыра оҕолуу бүөбэйдээбиппит. Бу көтөр тымныыттан куттанарын иһин уонна гарааска кинилэргэ аналлаах миэстэ да суох буолан, саас эмиэ дьиэҕэ туппуппут. Ыам ыйын бүтүүтэ ититэр тэрили туруоран, тэпилииссэҕэ көһөрбүппүт. Үндүүк – олус сэргэх, барыны бары сэҥээрэр, элэккэй көтөр. Холобур, илиигэ, тарбахха кэтиллэ сылдьар киэргэли, тимэҕи, туох кылапачыйары, харахха быраҕыллары хайаан даҕаны тардыалаан көрөр. Оҕолор муусука холбоотохторуна, курдурҕаан ыллаһар, өссө үҥкүүлэһэр. Онтон күлсэн аҕай биэрээччибит. Ити сайын биһиги тэлгэһэбитигэр кус, куурусса, үндүүк, маҥан уонна сиэрэй хаастар, бэл, эмтээх этинэн аатырбыт цесарка диэн көтөр мустан, чахчы да кус-хаас тойугун тардыбыппыт. Кэтээн көрдөххө, айылҕа барытын олус үчүгэйдик дьаарыстаан, сааһылаан айбыт эбит. Кустар бары пааранан дьаарбайаллар, атыырдара тыһыларын олус үчүгэйдик көрөллөр-истэллэр. Эккэ тутар кустарбытын күөлгэ иитэбит. Цесаркабытын “учаастак сигнализацията” диэн ааттаабыппыт. Ыал ыта, куоската кыратык хамсанна, быраабыланы таһынан туох эрэ буолла да, ыһыы-хаһыы бөҕөтүн түһэрэр. Цесарка этэ бары эттэн ураты минньигэс. Мээнэҕэ “ыраахтааҕы кууруссатынан” ааттыахтара дуо?!
Сотору хаһаайыстыбабытыгар хонуу кууруссалара (перепелка) эбиллибиттэрэ. Биллэрин курдук, бу көтөр сымыыта доруобуйаҕа олус туһалаах. Үөрэтэн көрөн баран, Арассыыйаҕа олус тэнийбит “пушкинскай” дэнэр боруоданы талбыппыт. Ити боруода сымыыта бөдөҥ, оттон этэ олус минньигэс. Кэргэним Москубаттан сымыытын сакаастаан, дьиэтигэр бэйэтэ көрөн-харайан таһаартаабыта. Онон “пушкинскай” боруоданы таһынан көннөрү хонуу кууруссатын уонна булка аналлаах кустарбытын кыһыннары тутабыт. Үндүүгү сымыытынан атыылаһан, бэйэбит таһаарабыт. Саас аайы Саха сирин араас улуустарыгар чоппуускалары атыылыыбыт. Атыыга үндүүк, кус, эт боруода хаас уонна бройлер-куурусса чоппуускалара мэлдьи бааллар.
– Көтөр сымыытын ханна сакаастыыгытый?
– Инкубаторга аналлаах сымыыттары анал тэрилтэлэринэн Москуба нөҥүө Канадаттан, Францияттан, Словакияттан уонна Чехияттан сакаастаан ылабыт. Оннук ылар быдан эрэллээх.
– Көтөрү көрүү-харайыы бэйэтэ туһунан быраабылалардаах буолуохтаах. Төһө түбүктээҕий?
– Тыа хаһаайыстыбатын көтөрө сүөһү курдук буолбатаҕа биллэр эрээри, син биир ураты көрүүнү-харайыыны ирдиир. Урукку өттүгэр тэлгэһэҕэ көҥүл сырытыннарбыт буоллахпытына, билигин килиэккэҕэ тутар буоллубут. Оннук дьаһаныы чөкө. Тоҕо диэтэххэ, тыа ыалын быһыытынан, тиэргэҥҥэ тутуу эбийиэгэ элбэх. Билигин көтөрдөргө аналлаах, киин ититиигэ холбоммут туһунан дьиэлээхпит. Боруодаларынан тус-туһунан килиэккэҕэ туруорабыт. Чоппуускалартан атын бары көтөрү күҥҥэ иккитэ аһатабыт. Кыһыҥҥы өттүгэр хаачыстыбалаах комбикорму кытта бурдук булкааһын биэрэбит. Биир дойдулаахтарбыт бэрсэр араарыллыбыт үүттэрин, балыктарын көтөрдөрбүт олус сөбүлээн сииллэр. Сайыҥҥы кэмҥэ көтөр ахсаана элбиир. Ол иһин перловканы, бурдук булкааһын балыгы кытта булкуйан сиэтэбит. Ити астан тугун да ордорботтор. Көтөр сиир бурдугун куораттан атыылаһабыт. Суол алдьаныан иннинэ элбэҕи атыылаһан кэбиһэбит. Хаачыстыбалаах бурдук буолан, сыаналаах. Онон, ороскуоттаах.
Көтөрү сайынын, сүрүннээн, оҕолор көрөллөр-истэллэр. Хааһы оҥороллор, бөлөнөх таһаллар, уйаларын ыраастыыллар. Сымыыттан чоппууска тахсарын, ону хайдах аһатары, көрөрү-харайары кыраларыттан бэркэ билэр буоланнар, толору эрэллээхтэр. Санааларын көтөҕөн, мэлдьи хайҕыыбыт, үлэлэрин иһин хамнастыыбыт. Көтөрү таһынан улахан тэпилииссэлээхпит. Ону эмиэ оҕолорбут көрөллөр. Үлэҕэ үөрэммит оҕо барытыгар сыстаҕас, олус көмөлөөх.
– Судаарыстыбаттан көмөҕө тиксэн, улахан сорукка ылсан эрэргитин истэн, үөрэбит. Хайдах дьаһанныгыт?
– Ааспыт сылга кэргэним Вера эдэр урбаанньыттарга аналлаах “Агростартап” диэн тыа хаһаайыстыбатын сайыннарар, тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын ырыынагын сүрүннүүр судаарыстыбаннай бырагыраамаҕа кыттарга эппитэ. Өр толкуйдуу барбакка, сөбүлэһэн, тута докумуоннары хомуйсубуппут, биисинэс-былаан суруйбуппут. Дьэ, уонна күүтүүлээх күммүтүн долгуйа кэтэспиппит. Түмүккэ кыайыылаахтар ахсааннарыгар киирэн, грант харчытын ылар чиэскэ тиксибиппит. Ити олус долгутуулаах, үөрүүлээх түгэн этэ. Ылсан сылдьар дьыалаҕар көмө көрүллэрэ, салгыы сайдар кыах бэриллэрэ киһини кынаттыыр. Саҥа дьылга диэри көтөрү тутарга, көтөр этин астыырга туттуллар тэриллэри таһынан, таһаҕас таһар массыынаны, тыа хаһаайыстыбатыгар туттуллар тыраахтары атыыласпыппыт. Бу саас көтөр пиэрмэтин тутуутун саҕалыыр былааннаахпыт. Иккиэн финансист-экэнэмиис идэлээх буоламмыт, отчуот үлэтигэр ыарахаттары көрсүбэппит. Вера билигин көтөрү тутуон баҕалаах дьон сакаастарынан дьарыктанар. Саҥа ылсааччылары үөрэтэр, сүбэлиир. Оттон мин логистиканан, ол эбэтэр салайар-тэрийэр, дьаһайар үлэлэргэ сылдьабын. Сакаастары илдьиигэ-аҕалыыга үлэлиибин.
Сыл ахсын көтөрүнэн дьарыктаныан баҕалаах дьиэ кэргэн элбээн иһэр. Эдэр ыаллар ылсаллара кэрэхсэбиллээх. Олус элбэх киһи эрийэн билсэр, интэриэһиргиир, сүбэлэтэр. Кэлэн хаһаайыстыбаны көрөн барааччылар да бааллар. Бастаан көннөрү дьарык быһыытынан ылсыбыт дьыалабыт улахан судаарыстыбаннай бырагыраамаҕа хапсар салааҕа кубулуйан, көмө көрүллэригэр дойдубут салалтатыгар, туһааннаах үлэһиттэргэ махталбыт улахан.
– Хаһаайыстыбаны кэҥэтиигэ, салгыы сайыннарыыга, дьону сыһыарыыга бэркэ ылсыбыккыт. Өссө туох салаа кыайтарбакка турарый?
– Тэрээһин үлэтэ хас да түһүмэхтээх. Билиҥҥи кэмҥэ бурдугу уонна инкубаторданар сымыыты тиэйиигэ-таһыыга көмө көрүллэрэ буоллар үчүгэй буолуо этэ. Ити – туспа боппуруос. Хас биирдии көтөрү тутааччы ити үлэни кытта алтыһар. Биллэрин курдук, тиэйии-таһыы өҥөтө олус сыаналаах. Ол оҥоһуллар бородууксуйаны батарыыга ыарахаттары үөскэтэр. Итини бырабыыталыстыба, Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтэ өссө чочуйуо, толкуйдуо диэн эрэнэбит. Оттон бүгүн бэриллибит кыаҕы туһанан, санаабыт өрө көтөҕүллэн, үлэлиибит-хамсыыбыт.
Оксана ЖИРКОВА кэпсэттэ.
