Кини төһө да эдэр буоллар, улахан маастардары кытта алтыспыт, бөдөҥ оҥоһуктарга үлэлэспит ураты талааннаах иистэнньэҥ быһыытынан биллэр. Уус Алдан Түүлээҕиттэн төрүттээх кыыс туосчуттарынан, иистэнньэҥнэринэн биллибит Бээрийэҕэ кийиит буолан тиийиитэ иис суолун курдук ис суолталаах. “Арчы” өрөспүүбүлүкэҕэ биллибит туосчуттар, иистэнньэҥнэр түмсүүлэрин кытта Мандар Уус Моҕол ураһатын испэ туоһун тиксибит, былыргы үйэтээҕи Тойон сэлэни сөргүппүт, СӨ уус-уран оҥоһуктарын, Уус Алдан улууһун норуотун маастара, “Баайаҕа – Туос Моҕол ураһа”, “Түүлээх нэһилиэгин социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыытыгар кылаатын иһин” бэлиэлэр хаһаайыннара Ольга Томская “Байдам” сурунаалга ыалдьыттыыр.
Хос эбэлэрим суолларын батыспыппын
– Ольга, туос эйгэтигэр үктэниэххиттэн бэйэҕэр туох уларыйыыны көрөҕүн? Бу дьарык эйиэхэ туох саҥаны иҥэрдэ?
– Туос үлэтэ хатыҥтан туоһун хастааһынтан саҕалаан иһит буолан тахсыар диэри хас да уустук түһүмэхтээх буолан, киһи эрэ барыта ылсыбат эбит. Туоһун хастааһына, ыраастааһына, сууйуута, талаҕын бэлэмнээһинэ, ситиитин хатыыта тус-туһунан түһүмэхтэринэн барар, элбэх бириэмэни ылар, дьаныары, тулууру, сатабылы эрэйэр. Туоһу тигэр буолуохпуттан элбэх киһини кытта билистим, элбэх быыстапкаҕа кытынным, ситиһии да аҕыйаҕа суох. Туос дьарыга туох да омуна суох олохпун уларытта диэхпин сөп. Хас оҥоһук аайы байабын, баараҕадыйабын, тус хаачыстыбаларым тупсаллар, сайдаллар.
– Маннык уран маастарга, бука, өбүгэҕэр иистэнньэҥнэр, туосчуттар баар буолуохтаахтар. Кимнээҕий?
– Ийэбинэн эбэм Алексеева Ольга Михайловна кэтэр таҥаһын олоччу бэйэтэ олус мындырдык тиктэрэ. Оттон хос эбэм, эһэм ийэтэ Копырина Агафья Гаврильевна, туосчут эбит. Кини тикпит туос иһиттэрэ билигин даҕаны бааллар. Туоска ылсыахпыттан хос эбэм хас да үлэтин сөргүтүүгэ үлэлэстим. Сорох иһиттэрэ ыл да туттар гына бүтүннэр, бөҕөлөр. Дьиктитэ диэн икки өттүттэн хос эбэлэрим Бээрийэттэн төрүттээхтэр. Онон бу сиргэ кийиит буолан кэлиим өбүгэ суолун тутуһуу буолан тахсар.
– “Арчы” түмсүү далбардарын кытта билсиһииҥ хайдах саҕаламмытай?
– 2003 сыллаахха Бээрийэҕэ көһөн кэлэрбэр “Арчы” түмсүү үлэтин үгэнэ этэ. Омук дойдуларынан, Арассыыйа куораттарынан араас таһымнаах быыстапкаларга кытталларын истэр этим. Олус уустук ииһи хайдах тигэллэрин, туоһу хайдах таҥастыылларын сөҕө-махтайа көрбүтүм. Мээнэ киһи ылсыбат элбэх үлэлээҕиттэн салла санаабытым. Тугу да сатаабаппыттан кыбыстыах да санаалар кииртэлээбиттэрэ. Бээрийэ, чахчы, туосчуттар дойдулара буоллаҕа. Оҕолорум улаатыылара, 2010 сыл эргин, туохха эрэ ылсарга быһаарыммытым уонна Августина Филиппова кинигэтиттэн үтүктэн, оҕуруолаах сахалыы таҥаһы тигэн саҕалаабытым. Сыл кэриҥэ үлэлээн, нэһилиэк үбүлүөйдээх ыһыаҕар “Далбар” түмсүү тэрийбит сахалыы таҥаһы көрүү күрэҕэр “Аныгылыы саха таҥаһа” номинацияҕа бастакы үрдэли ылан, онтон санаам кэлэн, аны кылга ылсарга санаммытым.
Ийэм биэрбит кутуругун сууйан-тараан, эһиилги ыһыахха олорор түөлбэм аатыттан кыттан, “Далбар” түмсүү салайааччыта Варвара Тихоновна Васильева хараҕын далыгар киирбитим. “Арчылар” Чурапчы улууһугар “Солнечное тело бересты” диэн күөн күрэскэ бараары сылдьаллара. “Кыл сэлээппэҕин илдьэ барыа этибит. Өссө туох эмит оҥоһугу оҥороруҥ буоллар” диэбиттэригэр, аҕыйах күн иһигэр кылынан эр киһи курун, түбүтүөйкэтин тигэн ыыппытым. Ол күһүнүгэр Варвара Тихоновна ыҥыран, “Туоска ылсыах курдуккун. Саламаттан саҕалаа” диэн сүбэлээн-амалаан, ыйан-кэрдэн, сүрэхтэниини ааспытым. Онтон дьүөгэлэрбиниин кыра ыаҕайалары, саламаны тигэр буолбуппут. 2015 сыллаахха Сергей Зверев – Кыыл Уолун аатынан Сунтаар аатырбыт ыһыаҕар Бээрийэттэн тиийэн, быыстапка, маастар-кылаас тэрийэн кэлбиппит. Айана сылаалаах этэ эрээри, дьон болҕомтотун ылан, Сунтаар ыалдьытымсах дьонуттан астына үөрэн кэлбиппин билигин даҕаны умнубаппын.
Испэ туостаах туос тойуга
– Туоска саамай улахан үлэҥ Мандар Уус Моҕол ураһатын испэ туоһа эбит. Чахчы сөҕүмэр үлэ! Ити туһунан кэпсээ эрэ.
– Сунтаартан кэлээппитин кытта Варвара Тихоновна түмсүүбүтүн икки бөлөххө арааран, Борис Федорович Неустроев – Мандар Уус бырайыагынан Баайаҕаҕа Моҕол ураһа испэ туоһун тигэн саҕалаабыппыт. Тута туос хастаан, икки миэтэрэлээх испэ туос быыкарайкатын ааҕан-суоттаан, күүстээх үлэҕэ түһүммүппүт. Икки ый устата биир да күн өрөбүлэ суох иистэммиппитин кэнниттэн Борис Федорович Баайаҕаттан сороҕун сатыылаан, сороҕун танкетканан айаннаан кэлэн көрөн, махтанан барбыта. Бу улахан үлэҕэ 200 сылтан бэттэх ким да ылса илик эбит этэ. Мандар Уус “ыра санаам туолбутуттан дьоллоохпун” дэнэн, дойдутугар төннүбүтэ.
Үлэбитин түмүктээн баран, балаҕан ыйыгар Дьокуускайга бырабыыталыстыба дьиэтигэр “Моҕол ураһа” диэн улахан быыстапкабытын туруорбуппут. Ону тэҥэ Национальнай ойуулуур-дьүһүннүүр түмэлгэ икки күннээх сэминээр тэрийбиппит. Өрөспүүбүлүкэ араас муннугуттан сэттэ уонча киһи кэлэн үөрэммитэ. Бу сүдү үлэҕэ кыттыгастаахпыттан мин эмиэ дьоллоохпун. Олус элбэҕи иҥэрбит үлэм, улахан уопутум буолар. Күһүөрү Борис Федорович 70 сааһын туолар үбүлүөйүнэн Ытык Күөлгэ анал тэрээһиҥҥэ кыттан, маастар-кылаас ыытан кэлбиппит. Ити кэнниттэн 2018 сыллаахха Баайаҕа нэһилиэгэр Моҕол ураһа испэ туоһун уонча күн иһигэр төрдүө буолан тикпиппит. “Далбар” түмсүү иистэнньэҥнэрэ сыл аайы араас быыстапкаларга ситиһиилээхтик кыттан, улууспут, нэһилиэкпит аатын чиэстээхтик көмүскүүбүт. Салайааччыбыт Варвара Тихоновна педагог идэлээх буолан, хас биирдиибитигэр ураты болҕомтолоох, кыһамньылаах. Аҕа саастаах маастардар мэлдьи сүбэ-ама, өйөбүл, тирэх буолаллар. Онон чахчы бэйэм таптыыр, дьоллоохтук сылдьар эйгэбэр түбэстим.
– Туос үлэтигэр саҥаны киллэрии баар дуо?
– Өбүгэ саҕаттан кэлбит төрүт ииһи тутуһа сатыыбыт. Биһиги үлэбитинэн, суолбутунан кэлэр көлүөнэ сирдэтиниэ турдаҕа. Былыргылыыны төһөнөн үтүктэбит да, санаабыт бөҕөргүүргэ дылы. Өбүгэ ситимин күүһэ итиннэ сытар эбит.
Тойон сэлэ чыпчааллаах кыл аартыга
– Сиэли, кылы сууйууттан, хатыыттан саҕалаан, тигиитигэр диэри ханнык түһүмэҕэ уустугуй?
– Оҥоһугу оҥоруу бастакы түһүмэҕэ – кылы, сиэли сууйуу-тарааһын, өҥүнэн араарыы. Олору салаа-салаа ылан, хатабыт. Сүүрбэлии миэтэрэни оҥоро-оҥоро кыырпаҕалаан, быстаҕаһын кырыйабыт. Оннук өрүллүбүт утахтартан, холобур, сэлээппэни оройуттан саҕалаан тигэн барабыт. Хас түһүмэх миэхэ биир тэҥ курдук. Хайата даҕаны үлэлээҕин тэҥэ интэриэһинэй. Бэйэ бэйэлэрин ситэрсэн, салҕаан биэрэр курдуктар. Ол иһин чорботор да, саллар да түһүмэҕим суох эбит.
– Кыл, сиэл оҥоһукка биир бөдөҥ үлэҕит Өймөкөөн ыһыаҕар туруорбут Тойон сэлэҕит буолар. Киһи көрөн саллар, сөҕөр быыччык үлэтэ эбит. Хайдах быһыылаахтык үлэлээбиккитий?
– СӨ норуотун маастара Мария Егоровна Петрова салайар “Удьуор утум” диэн кылдьыттар түмсүүлэригэр дьарыктаммытым. Кинилиин Ярославскай аатынан Кыраайы үөрэтэр түмэлгэ хараллан сытар 19-с үйэтээҕи Тойон сэлэни хасыһан үөрэппиппит. Ити үлэҕэ киһи эмиэ ааһан иһэн ылсыбат. Оҥоһук ис суолтатын хасыһан үөрэтэн, сөргүтэргэ санаммыппыт. Өбүгэлэрбит ыһыахха тоҕус ыанньык кулуннаах биэлэри киэргэтэн киллэрэн, Үрдүкү Айыылартан алгыс түһэртэрэн, арыаллатан, үрүҥ күнү көрсөллөр эбит. Түҥ былыргыттан саас төрөөбүт биэлэри хомуйан, хаан уруурҕаһыы тахсыбатын диэн улуустартан, түөлбэлэртэн анаан-минээн талан, төлөһүйбүт хойуу үүттээх биэлэри мэнэйдэһэн, тоҕус ыанньык биэни түмэн ыыллара. Ол тоҕус кулуннаах биэлэри киллэрэн баайан, сэлэҕэ кулуннары иилэ туруоран, Дьөһөгөй Айыынан арыаллатар ытык итэҕэл үгэһэ баар эбит. Тойон сэлэҕэ 13 миэтэрэ үс хос хатыы өтүү быа, тоҕус биэ, тоҕус кулун сулара киирэр. Суларын сарыыны оҕуруонан, алтан солотуу, сүүтүк киэргэллээн, сиэдэрэйдик оҥороллор. Биир биэ суларыгар 100-тэн тахса миэтэрэ үс хос, төттөрү-таары хатыылаах ситии быаны, кулуҥҥа 50-ча миэтэрэ ситиини хатан, 7 – 9 ситиини кэккэлэччи тутан киэргэтэн, ойуу-бичик түһэрэн тигиллэр эбит. Ити үлэни сыл аҥаарын иһигэр ситэрэн-хоторон, элбэх сыраны көрсөн, Өймөкөөн ыһыаҕар дьон көрүүтүгэр таһаарбыппыт. Итэҕэлгэ туттуллар сиэл тыыннаах сылгыттан сэлэнэр буолан, матырыйаалбытын буларга уустук этэ. Бэрт сыралаах үлэ да буоллар, өбүгэ үгэһин сөргүтүүгэ тус кылааппын киллэрбиппиттэн, Мария Егоровна курдук улахан маастар итэҕэлин ылбыппыттан үөрэбин, киэн туттабын.
– Туос, кыл, сиэл үлэтигэр эр киһи көмөтө наадалаах буоллаҕа. Дьонуҥ көмөлөһөллөр дуо? Дьиэ кэргэҥҥин билиһиннэр эрэ.
– Кэргэним Семен Иннокентьевич Томскай олохтоох дьаһалтаҕа суоппардыыр. Уолаттарбыт Пронялаах Кеша – устудьуоннар. Иискэ-ууска билиҥҥитэ сыстаҕаһа суохтар. Ол эрээри, туос хастааһыныгар, талах быһыытыгар илии-атах буолаллар. Биллэн турар, кыра да көмө олус суолталаах.
– Инникитин үлэҕэр туох соруктааххыный?
– Быйыл кыһын “Арчы” туосчуттар түмсүүлэрэ тэриллибитэ 30 сылын бэлиэтээри сылдьабыт. Бээрийэ нэһилиэгэр 9 норуот маастара, 3 уус-уран оҥоһук маастара түөлбэлээн олорор. Икки сүүһү кыайбат нэһилиэнньэлээх кыра, кытыы бөһүөлэк диэтэххэ, көрөргүт курдук, ис баайдаах, талааннаах дьонноох. Күһүн, саас суола-ииһэ мөлтүүр, айан-сырыы ыарыыр. Ол да буоллар, өбүгэ үгэһин тилиннэриигэ баҕабыт улахан.
Маастар быһыытынан суолум төрдүгэр турдаҕым. Онон салгыы да Ярославскай түмэлигэр турар былыргы маллары сөргүтүүгэ үлэлэһэр былааннаахпын. Өбүгэбит илиинэн оҥоһуктарын ис кистэлэҥин билиэхпин, хатылыахпын баҕарабын. Ону таһынан эһэм Степан Гаврильевич Алексеев хаалларан барбыт былыргы малларынан түмэл оҥорон, дьоҥҥо-сэргэҕэ саха мындырын, дьоҕурун көрдөрөр ураты оҥоһуктары көрдөрөр баҕа санаалаахпын. Этэҥҥэ буоллахха, ити барыта туолуо, олоххо киириэ.
Оксана ЖИРКОВА кэпсэттэ.
