“Нуучча тыла өрө тутар умсугуйуум”

 

Биирдэ аҕам патефон диэни атыылаһан аҕалла. Кыараҕас дьиэбитигэр ураты кэрэ, мин туҥуй дууһабын аймыыр көмүс дорҕоон кутулунна эбээт! Истиэхтэн кэрэ муусука ыраах, билбэт эйгэбэр ыҥырарга дылыта. Дьонум үлэҕэ бардахтарына, күнү быһа патефон ыллатан, ураты турукка киирэрим, туох туһунан ылланарын өйдүүр курдугум. Өйдөөбөт тылларбын дьон салгыар диэри ыйыталаһарым... Ити сылларга тыа сиригэр нуучча тыла бөһүөлэктэргэ киинэ көрдөрүүтэ тарҕаныытын кытта эмиэ сибээстээҕэ. Аны 1955 с. улуус начаалынай оскуолаларыгар нуучча тылын соҕурууттан кэлбит нуучча кыргыттара үөрэппиттэрэ балай эмэ оруолламмыт буолуохтаах. Сорох сиргэ биэлсэрдэр, киинэмэхээнньиктэр, арадьыыстар нуучча ыччаттара буолан, нуучча тыла иһиллэр буолан барбыта. Кинигэни ааҕыыга тардыһыы эмиэ ити кэмнэргэ биллибитэ. 5–8-с кылааска саха оҕолоро сахалыы кинигэни ордук ааҕаллара, оттон 9–10-с кылааска нууччалыы ааҕыы маассабай буолбута. Улахан оҕолор нууччалыы кэпсэтэр, холкутук ааҕар буолбуттарын орто оскуола улуус киинигэр эрэ баарынан, онно дьон бары нууччалыы кэпсэтэринэн (ол кэмҥэ) быһаарыахха сөп этэ.

 

 

Бастакы кылаастан аахпытым, 3-с кылаастан бибилэтиэкэттэн кылаассыктары уларсарым. Аҕам, бэйэтэ учуутал, баартыйа үлэһитэ, М.А. Алексеев үөрэнээччитэ, ханна эмэ бардар эрэ, кинигэ кэһиилэнэрэ, оҕо сурунаалларын суруйтарара. “Ыстаал хайдах хатарыллыбытын” ааҕаары Миитээ диэн табаарыһым убайа кинигэни бибилэтиэкэттэн уларсыбытын, бэйэтэ учаастакка барбытын билэн, табаарыспар кэмпиэт биэриэх буолан, ол кинигэни уларсык ылан, хоонньубар уктан, сүүрэн иһэрбин ойдүүбүн. Үөрэх кэмигэр, сайын от саҕана быыс булларбын эрэ, кинигэ ааҕарым, дьоруойдары кытта тэҥҥэ сылдьар курдук сананарым. Ат үрдүгэр олорон иһэн кытта ааҕарым – ол курдук күүскэ ылларбытым.

 

 

Үрдүкү кылаастарга үөрэнэ сылдьан, оскуолаҕа үөрэтии учуутал лиичинэһиттэн тутулуктааҕын, онуоха туох туорайдар баалларын өйдөөн көрөр буолбутум. “Учуутал хаһыатын”, “Педагог факультетын” суруйтарарым, Макаренконы аахпытым. Санаабар, оскуолаҕа  үөрэтии уота-күөһэ суох, киһини, сарсыҥҥы гражданины ииппэккэ, соругу эрэ толорон, билии төһө эрэ чааһын хаалыыр курдуга. 10-с кылааска сылдьан, тууйулламмын “Комсомольская правда” хаһыакка оскуолабыт туһунан туох баар санаабын тоҕо тэбээн, сурук суруйбуппун, хата, учууталым Ирина Афанасьевна Моргуноваҕа көрдөрбүппэр, “эдэркээн олоххун аймалҕанынан саҕалаама, бэйэҕэр охсуулаах буолуо” диэн тохтоппутугар билигин да махтанабын.

 

***

 

Сайын ахсын улахан дьону кытта бииргэ оттоон, холкуос, сопхуос, улуус олоҕун иһиттэн билэн, олоҕу уларытар, онно актыыбынайдык кыттар баҕа санаа эрдэ үөскээбит көлүөнэтэ этибит. Сэрии кэннинээҕи оҕолор, 60-с сс. олох суолугар үктэммиттэр. 11-с кылааска нуучча литэрэтиирэтин учуутала буоларга сыал туруоруммутум. Икки сыл аармыйаҕа сулууспалыы сылдьан, нуучча, омук литэрэтиирэтин өссө кичэйэн аахпытым. Пуоска туран хоһоон үөрэтэрим. Дойдубар кэлэн сылгыһыттаабытым, ол устата бэлэмнэнии курдук, ааҕыынан дьарыктаммытым. Икки сыл үлэлээн баран, Дьокуускайга үөрэнэ барбытым.

 

 

Күнүскү үөрэххэ санана барбатаҕым – баҕалаах киһи кэтэхтэн үөрэнэн  сөптөөх билиини ылар диирим. “Хойутаабыккын, докумуон тутуу бүппүтэ, эһиил кэлээр” диэбиттэрин, “бачча билэр эрээри, төннүөхтээх үһүбүн дуо?” диэн өһүргэммитим. Харса суохпун сөҕөн “хотуттан кэлбит сылгыһыт уолу киллэриҥ” диэн дьаһайбыттара. Өйтөн суруйууга поэзия киһиэхэ дьайыытын суруйан, “туйгун” сыананы ылбытым. Нуучча тылын тургутууга Пушкин уонна Л. Попов хоһооннорун тэҥнэбил ырытыытын оҥорбутум. Л. Попов хоһооннорун Москубаттан аахпыттарын балааккаҕа “Спидоланан” истибитим, хоһооннорун  Р. Казакова, И. Фоняков, А. Преловскай, улуу А. Ахматова тылбаастаабыттарын, “Юность” сурунаалга бэчээттэммиттэрин билэрим. Мирра Яковлевна Мишлимович “билииҥ ханан эрэ үрдүк, ханан эрэ намыһах, күнүс үөрэн, бүтэрэн баран биһиги кафедрабытыгар үлэлии кэлээр” диэбитэ. Үтүө учуутал барахсан таһыммын сөпкө холуйан, учуонай буоларбар баҕарбытын хотугу киһи хантан сыаналыам баарай.

 

 

Кэтэхтэн үөрэнэ-үөрэнэ сылгыһыттаабытым 4-с сылыгар үөрэх салаатын сэбиэдиссэйэ, учууталым Е.М. Дьячкова ыҥыран, саҥа аһыллар 8 кылаастаах оскуолаҕа нуучча тылын, устуоруйа учууталынан анаабыта. Уран тылынан оҕолор сүрэхтэрин толоруом, сиэдэрэй устуруокаларынан истибити эрэ соһутуом диэбитим – атын буолбута. Онно бастаан “бу тоҕо тобуллаҕас, сытыы-хотуу оҕолор уруокка киирэн, ньимийэн хаалаллар?” диэн толкуйга түспүтүм. Онуоха “Комсомольская правда» хаһыакка Ст. Рассадин “Все начинается с “Абечердара” диэн ыстатыйата бигэ суолу ыйбыта – уруок оҕо толкуйдуур дьоҕурун сайыннарыахтаах, оҕо иннигэр “ити  түгэни мин хайдах быһаарыам этэй?” диэн талыы баар буолуохтаах диэн.

 

Оскуола оҕотуттан “маны үөрэтиэххин баҕараҕын дуо?” диэн ким да ыйыппат. Бил да сабаас. Онуоха кыайан ылыммат, өйүгэр ойуулаан көрбөт түгэннэрэ мустан, оҕо устунан тылы үөрэтиэн баҕарбат буолар. 5-с кылааска үөрэнээччи нуучча, саха тылын баайыгар, долгутар абылаҥыгар буолбакка, кырамаатыка “тоҥ” билиитигэр (таба суруйуу, саҥа чаастара, этии чилиэннэрэ, тэнийбэтэх, тэнийбит этиилэр)  умса анньыллар. Оҕо ону кыайан ылыммат, өйүгэр кыайан оҥорон көрбөт, нойосуустаан кыайбат, билэргэ да дьулуспат. Бу көһөҥө билиини оҕо ити сааһыгар ылынар, биһириир кыаҕа суох.

 

 

Саха тылын үөрэтии нуучча тылын үөрэтииттэн сүһэн ылыллыбытынан, бу икки тылга үөрэтии омсолоох өрүттэрэ биирдэр диэххэ сөп. Холобур, миигин кытта 5-с кылааска үөрэммит 30 оҕоттон нуучча, саха тылын кыайбакка, 15 оҕо кылааска хаалбыта уонна 8 кылааһынан тохтообута. Кырамаатыка олуурдарын саха оҕото хаһан туһаныай? Үөрэнээччи барыта тыл үөрэхтээҕэ буолбата биллэр, кырамаатыка тылы байыппат, саҥа уобарастары арыйбат, хаһааска, хойут наада буолуо диэн үөрэтиллэр.

 

Оттон литэрэтиирэ уруога оҕо гражданин буола улаатар уруога буолуохтаах эбээт. Кинигэни, айымньыны  ааҕааччы дьоруойдар оннуларыгар бэйэтин туруоран, майгы-сигили, чиэс-суобас кэрдиистэригэр төһө барсыаҕын кэмнэнэн көрөр. Холобур, букубаарга “биир дойдуга барабыайдары олордубакка муҥнаабыттар, ол иһин бары өлөн түспүттэр” диэни ааҕан, чыычаахтары аһыммыппын билигин да  умнубаппын.

 

Тыл уруоктарыгар тулалыыр эйгэни, араас эгэлгэ көстүүлэрин таба көрүүгэ, сыаналыырга, ол эйгэҕэ оҕо тус сыһыана, миэстэтэ, суолтата быһаарыллар. Учуутал, тыл баайыттан, сүмэтиттэн, ойуулуур-дьүһүннүүр кыаҕыттан оҕо арыйа илик саҕахтарын сэгэтэр, үрдүк кэрдиискэ таһаарар. Тыл баайа саҥа билиини, өйдөбүлү арыйарын таба туппут оҕо кинигэни ааҕыы абылаҥар ылларан, өйө-санаата айар куйаарга кыайыылаахтык дайар.

 

 

Ийэ тылын бигэтик баһылаабыт оҕо хаһан даҕаны тэмтэрийиэ суоҕа, оттон кинигэни таптаан ааҕар оҕо хайа да идэни баһылыаҕа, үлэни кыайыаҕа, чиҥник олоруоҕа.

 

Тыл уруоктарыгар айымньылартан, тыыннаах олоҕу көрдөрөр, санаа айманыылаах хаһыаттар суруктарыттан ырытыы, тылы имитии, кырдьыгы тобулуу, биир санааҕа кэлии, тыл баайын иҥэринии, тыл уруогун ахсын оҕо гражданин буолар кыаҕын чиҥэтии, сайдыытын кэтээн көрүү ыытыллыахтаах. Тыл  учуутала лингвист, психолог, иитээччи, тыл харааннааччыта буолан, улахан социальнай  ноҕуруусканы сүгэрин хаһан даҕаны умнуо суохтаах. Биллиилээх учуутал К.Д. Ушинскай: “Давно пора оставить в учебниках только то, что действительно полезно, что будит совесть и развивает мысль,” – диэбитэ. Суруйааччы М. Горькай оскуолаҕа икки сыл үөрэнэригэр ”…Особенно угнетала меня грамматика уродливо узкими, окостенелыми формами, я совершенно не умел втискивать в них живой и трудный, капризно-гибкий русский язык...” диэн бэркэ эрэйдэммитин билиммитэ. Улуу дьон сэрэтэн эппиттэрэ тылы үөрэтии мэтэдьиистэригэр хайдах үөрэх буолбатаҕын сөҕөргө эрэ тиийэҕин.

 

Уһулуччу тартаран, айымньыларын, олоҕун үөрэппит суруйааччым Пушкин этэ. Кини – үтүө санаа гиэньийэ, омсолоох дьоруой киниэхэ суох. Пушкин айымньыларын сүрэҕэр иҥэриммит киһи хаһан даҕаны түктэри быһыыны оҥорбот диэн сырдык санааҕа салайтаран, үөрэтэр оҕолорбор кини айымньыларын, олоҕун киэҥник кэпсииргэ кыһалларым.

 

Тылы имитии – учуутал үөрэтиитин биир кылаана. “Проплясал, проплакал дождь весенний, замерла гроза...” (С.А. Есенин). Оҕолору кытта ханыылыы уобарастары көрдүүрбүт. “Проплескал, поохал дождь весенний” – бу хайдаҕый? “Простонал в бессильном гневе дождь весенний” – бэйиэт итинник этиэн сөп дуо? “Прошептал, прокапал дождь весенний” – олус кэмчи, суунар ууга дылы. ”Вот пошёл, поехал дождь весенний” – сыппах бөҕө буоллаҕа. Тылы байытыы алыптаах эгэлгэ хартыыналарын өйгө ойуулаан, дьиҥнээх айымньы уруогун ситиһэ сатыыр буоларым.

 

 

2010–2013 сс. саха үрдүк үөрэҕин кыһатын 60 учуонайа 1600 эспиэр кыттыылаах саха тылын дьылҕатын быһаарар улахан үлэни ыыппыттара уонна “2030 с. саха улахан аҥаара төрөөбүт тылын күннээҕи кэпсэтиигэ эрэ туһаныаҕа, биирдиилээн эрэ саха тылы норуот баайын, сүмэтин курдук баһылыаҕа”, – диэн түмүк оҥорбуттара. Көлүөнэ ахсын саха тылын билии 10–20% түһэн иһэрэ бэлиэтэммитэ. Оскуолаҕа үөрэтиини ким даҕаны ырыппата, үөрэтии ньыматын учуонайдарга сүктэрбиттэрэ оҕо тылтан тэйиитин биир төрдө буолла дии саныыбын.

 

Тылы үөрэтиигэ сыыһа суолунан барабыт диэн элбэхтэ этэрим. “Нуучча тылын үөрэтии мэтиэдьикэтэ сыыһа” диэн, хаһыакка өссө 40 сыллааҕыта суруйбутум (Социалистическая Якутия. С картинки в твоём букваре. – 1985. – 25 мая). Учуутал идэтин үрдэтэр кыһаҕа хаста да дакылаат аахпытым. Мэтэдьиистэр сэргииллэрэ эрээри, “эн этэриҥ олоххо киирэр кыаҕа суох” дииллэрэ.

 

Билигин нуучча да, саха да тылыгар үөрэтии ньымата – кырамаатыканы хаһыы.  Тыл дэгэтэ, баайа кими да долгуппат, бастакы кылаастан быраабыланы ирдииллэр. 7-с кылааска туохтуур киэптэрин 10-тан саха тахса чааска лэбэйэллэр. Саха тылын абааһы көрүү итинник ситиһиллэр. 5–9-с кылааска 375 чаас устата оҕону дьиҥнээх тылтан тэйитии бара турар.

 

Мин кырамаатыканы быраҕыахха диэбэппин. Этэрим диэн кырамаатыка билиини күөдьүппэт, тыл, этии, мал курдук, састааба эрэ ырытыллар.  Ол эрээри оскуола сүрүн күүһэ онно ууруллар, хаарыаннаах бириэмэ барар. 10 сылы быһа сыһан-соһон муҥнаабакка, үрдүкү кылааска, ийэ тыл сүмэтин сүппэттии иҥэриммит, киэн туттар суруйааччыларбыт оҕолорго дорҕоону, саҥа чааһын, этии чилиэннэрин, тэнийбит  этиини аҕыйахта да кэпсээн биллэриэххэ сөп этэ буолбатах дуо?

 

***

 

Үөрэнээччилэрим, билигин 70-чалаах, маҥан баттахтаах дьон, көрүстэхтэринэ, “учууталбыт” диэн үөрэллэр, кууһаллар. “Кылааска Пушкины кэпсии охсоору ыксаан, сандааран киирэр буоларыҥ” диэн, сүрэхпин сылаанньыталлар. Үс Халыма улууһугар төрөөбүт эр дьонтон университет нуучча тылыгар уонна литэрэтиирэтигэр салаатын бүтэрэн уһуннук учууталлаан ааспыт соҕотохпун.

 

***

 

Нуучча ырыата, поэзията, литэрэтиирэтэ, устуоруйата, норуот быһыытынан уратыта – миэхэ олоҕум устата өрө тутар умсугуйуум, үөрэтиим, билии муҥутууругар дьулуһуум. Нуучча улуу литэрэтиирэтин гуманизма миигин киһи быһыытынан эллээбитэ, турукпун туруорбута, олоххо бигэ суолу тутуһарбар модун күүс буолбута.  

 

Улуу нуучча литэрэтиирэтэ билиҥҥи үлэбэр туһата улахан. Суут саалатыгар ийэ буолар быраабын сүтэрбит сордоох буруйдана олорор. Мин көмүскүүрбэр холобурга Горькайтан кэпсиибин: “Был у матери сын. Но злая невестка приказала мужу: «Вырви сердце матери и отдай собакам». Сын повиновался, вырвал сердце из груди матери, побежал к собакам и упал. А сердце, сердце матери исходит кровью, и шепчет: «Сыночек мой, ты не убился?” Сууттанааччы ытаан тоҕо барар, суруксут долгуйан, уруучукатын сиргэ түһэрэр, судьуйа соһуйан, туран кэлэр... Ити курдук,  олоххо тэпсиллибит сордооҕу көнөр суолга туруорарга, саатар, биир бырыһыан эрэл кыымын саҕарынан, литэрэтиирэ хайдах курдук киһи аймахха сабыдыалын, туһатын өйдүөххэ сөп. Оччотугар ону үөрэтиигэ биһиги сыһыаммыт уларыйыахтаах буолбатах дуо?

 

                        Иннокентий Оконешников, Орто Халыма.