Сахалыы билбэт сахалар: кыһалҕа дуу, кыыбаҕа дуу?

 

Ити барыта 2010-с сс. кэннэ, түргэн тэтимнээх интэриниэт тыа сиригэр киирэн барарын кытта, төрдүттэн уларыйбыта. Урукку кыһалҕалар, биллэн турар, оннунан хаалбыттара, онтун ааһан, дириҥээн, уустугуран биэрбиттэрэ. Онно эбии төлөпүөнү тутан улааппыт, төрөөбүт тылын умнубут оҕо иэдээнэ кэлбитэ. Ону өрүһүйэр, быыһанар суолу тобулар сорук турбута. Ол гынан баран, киһи үөрэрэ диэн, тыл боппуруоһунан ис сүрэҕиттэн дьарыктанар, аныгылыы көрүүлээх, үөлээннээхтэрин уонна кинилэр ыччаттарын кытта “биир тылынан” сатаан кэпсэтэр саҥа көлүөнэ кэлбитэ. Ол түмүгэр тыл боппуруоһугар саҥалыы сыһыан-көрүү үөскээтэ.

 

Ити да гыннар, бэрт соторутааҥҥыга диэри биир улахан болҕомтону эрэйэр боппуруос умнууга хаалан турбута. Ол – сахалыы билбэт сахалар кыһалҕалара. Бу кыһалҕа балтараа-икки сылтан эрэ бэттэх дьон болҕомтотун күүскэ тардан, киэҥ далааһыннаах кэпсэтиилэр дьэ буолан эрэллэр. Биллэн турар, “онуоха диэри ким даҕаны оннук кыһалҕа баарын билбэт, наадыйбат этэ” диир тутах. Билэллэрэ, наадыйаллара эрээри, тоҕо эрэ мэлдьи умнууга хаалара. Кырдьыгынан эттэххэ, төрөөбүт тылларын билбэт дьон саха уопсай маассатын ортотугар аанньа ахтыллыбат, аахайыллыбат курдук балаһыанньалаахтара. Олуттаҕастык саҥарар дьону өйүөхтээҕэр сиилээччи, күлээччи да элбэҕэ.

 

Билигин ити кыһалҕа бала­һыан­ньата арыый уларыйда. Уопсастыба оннук дьоҥҥо сыһыана “ирэн эрэр” диэххэ сөп. Ол чаҕылхай туоһута – “Силис” саха тылын киинэ. Бүгүн биһиги “Силис” төрүттээччитэ уонна салайааччыта Дилара Николаеваны кытта кэпсэтэбит.

 

Дилара Николаевна Саха сиринээҕи педогогическай колледжка омук тылын салаатын, онтон ХИФУ ИЗФИР-ин бүтэрбит. Чааһынай оскуолаҕа, онтон 4 сыл Үөһээ Дьааҥы Баатаҕайыгар, ол кэннэ Дьокуускайга омук тылын учууталынан үлэлээбит. Омук тылын үөрэтэр “Wow English” оскуола тэрийээччитэ, урбаанньыт.

 

 

 

 

 

– “Wow English” оскуолабын үһүс сылбын үлэлэтэ сырыттахпына, былырыын атырдьах ыйыгар Саҥа Зеландияттан “МайТона” үлэһиттэрэ тахсан, “биһиги, Саха сириттэн ыраах олорор дьон, оҕолорбутун сахалыы үөрэтиэхпитин баҕарабыт эрээри, онлайн куурус да, төлөпүөн сыһыарыыта да суох. Эн тыл оскуолалаах эрээри, саха тылын тоҕо үөрэппэккин?” диэбиттэрэ. Онтон сотору буолаат, биир кэм иһигэр ити курдук ис хоһоонноох суруктары Таилантан уонна Казахстантан хас да киһиттэн тэҥинэн туппутум. Мин ону дьиктиргии истибитим. “Төрөөбүт тылы төрөппүттэр бэйэлэрэ үөрэтиэхтээхтэр” диэн өйдөбүллээҕим. Ону таһынан, саха тылыгар букатын сыһыана, үөрэҕэ-уопута суох киһи буоллаҕым. Сатаан ыраастык да саҥарбаппын. Онон ыллым да тылы үөрэтэн барар ханнык даҕаны моральнай быраабым суох курдуга. Инньэ гынан, этии киирбитигэр даҕаны кыһамматаҕым. Саатар, ол саҕана омугум тылын оскуолатыгар сирэй көрсөн үөрэтии дьиэ-уот боппуруоһуттан сылтаан тохтуур кутталлаах турара. Аны атырдьах ыйыгар АБДь-га бырааппыт тыына быстан, өйүм-санаам отой атыҥҥа сылдьара. Ол да буоллар бииргэ үлэлэһэ сылдьар маркетолог доҕорум Венислав Горохов “дьон чахчы наадыйар быһыылаах, саҕалыах” диэн өйөөн, былааҕы кини илиитигэр туттаран кэбиспитим. Кэлин санаатахха, ити кэмҥэ саха тылын үөрэтиигэ туох эрэ улахан хамсааһын тахсыбыт быһыылаах этэ эрээри, мин ол эйгэттэн тэйиччи, билбэт буоламмын наадыйбатах эбиппин. Арай урбаанньыт быһыытынан “ырыынак баар буоллаҕына, ону бэрэбиэркэлээн көрүөхтээхпит” диэбитим.

 

Онтубутун оруобуна тэриллибит Култуура министиэристибэтэ “ОТОН.фест” тэрээһинигэр тылы таайтарар бириистээх тургутук-оонньуу көмөтүнэн бэрэбиэркэлээбиппит. “Угуйук”, “урбаанньыт” диэбит курдук сахалыы саҥа тыллар суолталарын тылбаастаппыппыт. Бэстибээлгэ киһи аҕыйах этэ эрээри, дьиктиргиэхпит иһин, биһиэхэ уочарат бөҕө буолбута. “Саха тылын билэбит, тылбаастаан бөҕө буоллаҕа” дэһэр дьон кыайбатахтарыттан соһуйбуттара, оттон эдэр дьон билэллэринэн сөхтөрбүттэрэ. Кимнээх эрэ “олус элбэх сыыс тылы туттар эбиппит” дэспиттэрэ.

 

Оонньуубутугар Эрхан, Серго, Катя ЧКРШ курдук биллэр ырыаһыттар эмиэ кыттыспыттара. Ону SMM үлэһиппит кыыс биидьийэҕэ устан куйаар ситимигэр ыыппыта олус киэҥник тарҕанан, хас эмэ сүүһүнэн кэмэнтээрий киирбитэ. Биллэн турар, мөкүнү суруйааччы да, хайҕааччы да баара. Оттон биһиги болҕомтону тардыахпыт дии санаабатах буоламмыт, “саха тылын элбэх киһи сэргиир эбит” диэн соһуйбуппут, түмүк оҥостубуппут.

 

 

 

 

 

Ити кэннэ “киһи тугунан дьарыктанарын билиэхтээх” диэммин, сыыйа тыл эйгэтигэр киирбитим, саха тылын көҕүлээччилэри-туруулаһааччылары кытта билсибитим, тэрээһиннэргэ сылдьыбытым, “Ийэ тыл” түмсүүгэ киирбитим уонна саха тылын үөрэтии олус улахан эппиэтинэс буоларын өйдөөбүтүм.

 

Биһиэхэ саха тылын үөрэтэ кэлэр нууччалыы тыллаах саха дьоно олус улахан кыһалҕалаах буолаллар. Кинилэр, бастатан туран, “мин кимминий?” диэн ыйытыы хоруйун билбэттэр. Оттон биһиги кэтээн көрүүбүтүнэн, киһи 20 сааһын аастаҕына, бэйэтэ бэйэтиттэн “мин кимминий?” диэн ыйытар буолар эбит. Чуолаан, олус элбэх төрөөбүт дойдутуттан тэйиччи олорор киһи. Холобур, оннук дьон “нууччалыы саҥарабын, дьүһүнүм саха, омукпунан сахабын эрээри, төрөөбүт тылбын, бэл, култуурабын, үгэспин билбэппин. Оччоҕуна мин кимминий?” дииллэр.

 

Иккиһинэн, эмиэ итиниэхэ ханыылыы кыһалҕаны Саха сирин тас өттүгэр үөрэнэ, үлэлии барбыт дьон көрсөр. Кинилэртэн “эн туох омуккунуй, бэйэҕит тыллааххыт, култууралааххыт дуо?” диэн элбэхтик ыйыталлар. Төрөөбүт тылын билбэт киһи ити икки сүрүн кыһалҕаттан сылтаан үөрэнэ кэлэр.

 

 

 

Кууруспутун саҕалыан иннинэ саха тылын үөрэтэр бырагыраамалары көрбүтүм – санаабар, билиҥҥи олоххо сөп түбэспэт курдуктара. Оттон биһиги бастакы үөрэ­нээччилэрбит араас омук дойдутугар олорор эдэр дьон этилэр. Онон бырагырааманы аныгы олоххо дьүөрэлиэхтээхпит, сахалыы билбэт саха киһитигэр саха тылын омук тылын курдук үөрэтиэхтээхпит диэн өйдөөбүтүм.

 

Кырдьыгынан эттэххэ, учууталларбыт бастаан оннук ньыманы ыарырҕаппыттара. Төһө да үөрэнээччлэр тылы билбэттэрин өйдөөтөллөр, саха дьонун нууччалыы үөрэтэллэрин уустугурдубуттара, уруогу сахалыы ыытан бара тураллара, уйулҕаларыгар туох эрэ харгыс баар курдуга. Ону “суох, кыргыттаар, кини сахалыы букатын билбэт, өйдөөбөт, онон бастаан бэйэҕит төбөҕүтүгэр олорор харгыһы туоруохтааххыт” диэн кэпсэтэн – барыта кыаллан барбыта.

 

Аны туран, биһиэхэ үөрэнэ кэлэр дьон саха тылыгар “ураты сыһыаннаах” буоланнар, “билбэккин дуо?”, “хайдах өйдөөбөккүн?” диэбит курдук тыллары олус сытыытык, ыараханнык ылыналлар. Онон үөрэх кэмигэр киһиэхэ киһилии сыһыаны, тулуурдаах, болҕомтолоох буолууну тутуһабыт. Дьон оччоҕуна эрэ сыстан салгыы үөрэнэр, үөрэнэр баҕата ханныбат. Оннук эрэ гынан элбэх киһини сахалыы саҥартыбыт.

 

Саха сахалыы билбэт буолан тахсыыта олус элбэх төрүөттээх, дириҥ силистээх кыһалҕа. Ким эрэ “дьиҥэр, дьонум кыра эрдэхпинэ үөрэтэр кыахтаахтара эрээри, кыһаллыбатахтара” диэн төрөппүттэрин буруйдуур. Ким эрэ “саха эйгэтэ букатын суох, саха тыла туттуллубат сирдэригэр үөскээбитим” диир.

 

Бырагыраамабытын бэрт судургу, киһи барыта ылынар гына оҥорон, бастаан арылларбыт саҕана түөрт ый түөрт үөрэнээччигэ тургутан көрбүппүт. Кинилэр хайдах ылыналларын, туохха ыарырҕаталларын, тугу сөбүлээбэттэрин кэтээбиппит уонна “кэбис, кыаллыа суох” диэн, көннөрү биидьийэ уруоктарын устан, ону интэриниэккэ босхо тарҕатан баран, бырайыагы сабарга быһаарыммыппыт. Ону оччолорго ИРОиПК дириэктэрин солбуйааччынан үлэлии олорор, ЯПК-ҕа миигин үөрэппит, уһуйбут учууталым, кураатарым Светлана Валерьяновна Дедюкина билэн “олус туһалаах дьыаланы итинник гынар табыллыбат” диэбитэ. Дьиэбэр кэргэним, олоҕум аргыһа, миигин мэлдьи өйүүр-өйдүүр доҕорум Василий: “Дилара, олус элбэх баҕалаах киһи баар эбит. Эн бэйэҥ даҕаны бу кылгас кэм иһигэр духовно үүннүҥ. Бу барыта мээнэҕэ буолбатах, ылсан үлэлэһэн көр”, – диэн өйөөбүтэ.

 

Дьиҥэр, ол иннинэ аудиторияны үөрэтэн көрбүппүт. Өссө “Махтал” эрэстэрээҥҥэ араас хабааннаах, тыл туһунан кэпсэтэр көрсүһүүлэри тэрийбиппит, дьон санаатын истибиппит. Көрсүһүүлэргэ саха эрээри сахалыы сатаан саҥарбат дьону “манкуртар” диэн үөҕээччилэр да, “төрөөбүт тылбынан сахалыы саҥарыахпын баҕарабын” диэччилэр бааллара. Оннук дьон “эйгэбит, интэриэһинэй тэрээһин барыта сахалыы буолар, ону өйдүөхпүн баҕарабыт эрээри, тылы билбэппит, биһигини үөрэт” диэччилэр. Онон “саҕалаабыппын хайдах да бырахпат эбиппин” диэн өйдөөн, үлэлииргэ быһаарыммытым.

Даҕатан эттэххэ, “Силис” саамай сүрүн мииссийэтэ – Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр култуураны сайыннарыы. Ол иһин бастаан үгэс, култуура, сиэр-туом, биирдиилээн дьон туһунан кэпсээн тылга интэриэһи уһугуннарарга дьулуһабыт. Дьон олуттаҕастык даҕаны сахалыы саҥарар киһини күлүү гыммакка, тулуйан, өйдөөн истиэн баҕарабыт.

 

 

 

Урбаанньыт быһыытынан хара ааныттан киһи хайдах даҕаны бу дьыалаттан барыһырбатын билэр этим. Ханнык да толкуйдуур, өйдөөх урбаанньыт итинниккэ киирэн биэрбэт. Тоҕо диэтэххэ, ырыынак быыкаа. Ол иһин мин “саатар ороскуоппутун сабыннахпытына, айахпытын булуннахпытына да сөп” диэбитим эрээри, билигиҥҥи туругунан, ороскуоппутун эрэ нэһиилэ сабынабыт, айахпытын өссө да булуна иликпит (күлэр – аапт.). Сорох дьүөгэлэрим: “Дилара, акаарыгын быһыылаах, хайдах ити курдук энтузиаст буолуохха сөбүй?” – дииллэр. Онон биһиги харчы туһугар үлэлээбэппит.

 

Биһиги төрөөбүт тылынан саҥарар буолан барбыт дьон махталыттан туохтааҕар да үөрэбит. Ардыгар, бэл, харахпыт ууланар. Аны, холонон көрөр уруоктарбыт – босхолор. Баҕалаах бары үөрэниэн сөп. Сорох үөрэнэччилэр, бэл, онно сылдьар баран харгыстарыттан босхолоноллор. Холобур, биир биллэр нууччалыы тыллаах саха блогер кыыһа холонор уруокка сылдьан баран, харгыһын туораабыта, хорсун санаатын киллэрэн, социальнай ситимнэригэр тута сахалыы саҥаран барбыта. “Сөп буолуо, миигин үөҕэн бүтүҥ, мин сахалыы саҥара сатыыбын, миигин кытта сахалыы кэпсэтиҥ” диэн ыҥырыы таһаарбыта. Кини билигин даҕаны ол ыҥырыытын тутуһа сылдьар.

 

Аны, Питергэ олорор кыыс аҕыс уруокка үөрэнэн баран, “миэхэ барыта баар эбит, баара-суоҕа сахалыы саҥарарбын мэһэйдиир, төбөм иһигэр баар харгыһы төлө көтүөхтээх уонна эйгэҕэ киириэхтээх эбиппин” диэн, интэриниэккэ сахалыы биидьийэлэри көрөн, онно олорор саха ыччаттарын кытта билсэн, өссө түмсүү тэрийэн, эйгэтин кэҥэтэн барбыта. Биһиэхэ үөрэммитигэр билиҥҥэ диэри махтанан суруйар.

 

Кэтээн көрдөххө, саха тылын үөрэтэр учуутал аҥаардас бырагырааманы кэпсиир эрэ киһи буолбакка, бэйэтэ уйулҕаһыт буолуохтаах эбит. Кини кэлбит киһини элбэхтик истиэхтээх, өйдүөхтээх уонна үлэлэһиэхтээх. Эбиитин тылга тапталы иитиэхтээх.

 

Онтон сиэттэрэн, Кииммит тутуһар тутаах соруктара-санаалара тахсыбыттара: биһиги кыһамньылаах тапталынан үөрэтэбит диэн.

 

 

 

 

 

Кыһалҕа иһин-таһын билэн истэхпит аайы, “нууччалыы тыллаах сахаларга, сахалыы саҥарыан баҕалаах дьоҥҥо култуураны, үгэһи кинилэргэ өйдөнөр тылынан кэпсиир, онон тылы үөрэтиини көҕүлүүр туох эрэ туспа эйгэ баар буолуохтаах эбит” диэн өйдөөбүппүт. Биһиги итини билигин улахан кыһалҕа курдук санаабаппыт, кинилэр баалларыгар-суохтарыгар, тылы билиэхтэрин баҕаралларыгар-суоҕар букатын кыһаммаппыт. Ол түмүгэр, баҕалаах да дьон баҕата ханнар. Онон итиннэ туспа болҕомто ууруллуохтаах эбит.

 

“Силис” үлэтэ-хамнаһа сыыйа биллэн барбытыгар, “оҕолору тоҕо үөрэппэккит” диир дьон баар буолбута. Кырдьык, ол иннинэ улахан дьону кытта эрэ үлэлэһэ олорбуппут. Ол иһигэр АХШ-ка, Кытайга, Казахстаҥҥа, Москубаҕа, Питергэ олорооччулары кытта. Холобур, Мииринэйтэн түөрт дьахтар үөрэммитэ. Олус көхтөөхтөр этэ. Бэл, биирдэ анал байыаннай дьайыыга сылдьар эдэр киһи: “Мииринэйтэн төрүттээхпин. Үйэм тухары саха дьонун кытта бииргэ олорбутум эрээри, хомойуох иһин, тылы билбэт эбиппин, билигин үгүс саха уолун кытта бииргэ сылдьабын, доҕотторум миигин хаста да быыһаатылар, миигин бука диэн саха тылыгар үөрэтиҥ”, – диэн тахса сылдьыбыта. Дьиҥэр, ис сүрэҕиттэн эппитэ быһыылааҕа эрээри, сөбүлэҥ түһэрсээрибит пааспарын көрдөөбүппүтүгэр – биллибэтэҕэ. Биһиги даҕаны “баҕар, өстөөх угаайыта буолуо” диэн ытырыктатан, тохтообуппут.

 

Төрөппүттэргэ төнүннэххэ, “оҕобут нууччалыы саҥарар, сахалыы биридимиэти ыарыр­ҕатар, наһаа элбэх кыһал­ҕаны көрсөбүт, бэйэбит үөрэтэр бириэмэбит суох” диэн балачча киһи суруйбуттара. “Силиһи” арыйыам иннинэ оннук кыһалҕа эмиэ баар буолуо дии санаабат да этим. Онтон, төрөппүттэр суруктарын ааҕан, Вилюяна Николаевна Никитинаны кытта билсэн, кини чинчийиитин көрөн баран, бэл тыа сиригэр кытта тылбыт сүтэр кутталлааҕын билэн соһуйбутум. Онтон бу өйдөөбүтүм – бэйэм оҕолорум нууччалыы тыллаахтар эбит. Онон тыл кыһалҕатын атын өттүттэн көрөн, “төрөппүккэ хайдах тиийэбит, оҕолору хайдах сахалыы саҥардабыт?” диэн ыйытыы үөскээбитэ. Төрөппүттэри кытта анаан көрсүбүппүт.

 

Мин санаабар, биһиги оҕоҕо саха тыла, үгэһэ-култуурата киниэхэ тоҕо наадатын ситэ быһаарбат эбиппит. Холобур, алаадьы буһара туран саха ханнык түгэҥҥэ алаадьылыырын, сиргэ таҕыстахха, иччилэри тоҕо күндүлүүрбүтүн, төрүттэрин-удьуордарын туһунан, уопсайынан, тугу да кэпсээбэт эбиппит. Ону өйдөөн, оҕом тылга сыстарын, чугаһыырын туһугар, онон киирбитим. Кини ону олус сэргээбитэ уонна төрөөбүт тылын тоҕо үөрэтиэхтээҕин суолтатын өйдөөбүтэ, “мин сахалыы үөрэтиэм” диэбитэ. Онтон бэттэх алта ый ааста. Ол иһигэр 13-тээх оҕом сахалыы өйдүүр, саҥара сатыыр буолла. Уопсайынан, оҕоҕо тапталлаах сыһыан, аныгы үөрэх ньымата наада эбит. Эбэн эттэххэ, кыыһым билигин өбүгэлэрин туһунан билэр, кинилэринэн киэн туттар уонна өссө “тоҕо кинилэр тустарынан биир да суруйуу суоҕуй?” диэн, кэлин кинигэ суруйуон баҕара сылдьар. Ол баҕата ханныа суоҕа диэн эрэнэбин.

 

 

 

 

 

 

Билигин саха эрээри сахалыы олуттаҕастык саҥарар дьону омнуолуур курдук кө­рөллөр, сорохтор аһаҕастык күлүү да гыналлар. Дьон саҥарбат буолар биир төрүөтэ – ол. Оттон омук сиригэр киһи омуктуу олуттаҕастык эбэтэр сыыһа саҥардаҕына, хаһан да көннөрбөттөр, тугу этэргин тулуурдаахтык истэллэр. Иитиилэрэ оннук. Мин санаабар, култуураларын таһыма намыһах дьон онтон күлүөхтэрин сөп. Онон итинник көстүү суох буолуор диэри, сахалыы саҥарар киһи элбиэ суоҕа.

 

Дьон уратытын туһунан эттэххэ... Сааскы көрсүһүүгэ кэлбит биир 40-чалаах киһи: “Ийэм мин сахалыы да, нууччалыы да саҥарарбар букатын кыһаллыбат этэ. Онон мин сахалыы сатаан саҥарбаппын үөлээннээхтэрим күлүү гымматахтара, онтон сылтаан туоратыллыбатаҕым буоллар, билигин төрөөбүт тылбын билбэт буолуом этэ. Мин өһөспөр үөрэппитим”, – диэбитэ. Онуоха 20-чэлээх кыыс, билигин “зумердар” диэн ааттыыр көлүөнэлэрин бэрэстэбиитэлэ: “Ити – ааспыт үйэ көстүүтэ. Билигин ким да кими да күлүү гыныа суохтаах, киһи киһини өйдүөхтээх”, – диэн уоттаах-күөстээх тыл эппитэ, ону үөлээннээхтэрэ бары өйөөбүттэрэ.

 

Онон биһиги “бу кыһалҕа дириҥ силистээх-мутуктаах, хас биирдии киһи ураты, көлүөнэлэр туспа өйдөбүллээхтэр, кинилэри араас ньыманан үөрэтиэххэ сөп эбит. Олуттаҕастык да буоллар сахалыы саҥара сатыыр киһини күлүү гынар табыллыбат, оттон киһи бэйэтэ кыбыстыа суохтаах” диэн түмүккэ кэлбиппит. Ол иһин билигин биһиги хайдах ити кыһалҕаны өйдүүрбүтүнэн, ылынарбытынан уонна сатыырбытынан үлэлии сылдьабыт.

 

 

 

 

Киһи өйө-санаата туох эмэ улахан долгуйууттан, кини тулатыгар буолар уларыйыыттан сиэттэрэн уларыйар. Оттон оннук уларыйыылар кэлин утуу-субуу буоллулар. Ол – хамсык уонна анал байыаннай дьайыы. Син биир 1990-с сс. дойду үрдүнэн буолбут улахан уларыйыыга тэҥнээх уларыйыылар буоллахтара. Холобур, хамсык кэмигэр дьон дьиэтигэр олорон арааһы эргитэ саныыра, толкуйдуура элбээбитэ. Ол иһигэр, “мин кимминий, туох сыаллаах олоробун?” диэччи. Оттон АБДь саҕана кэлии-барыы, көһүү саҕаламмыта, “көһөн барбытыҥ – таҥнарыахсыккын”, “сөпкө гыммыккын” диэн тыл-өс үгүстүк иһиллэр буолбута. Көспүт дьон омук сиригэр тиийэн бэйэлэрин уратыларын өйдөөн көрбүттэрэ. Мин санаабар, дьон өйүн-санаатын ити хамсааһыннар күүскэ уларыттылар. Ол иннинэ бары даҕаны “оскуоланы бүтэрдим, идэҕэ үөрэнним, ыал буоллум, дьиэ тутуннум, оҕо төрөттүм” диэн биир халыыбынан олордохпут.

 

Аны туран, дьон санаатын, кыһалҕатын аһаҕастык этинэр, туора дьон кинилэри туох дии саныырыттан улаханнык тутуллубат кэмэ кэлбит, оннук көлүөнэ үөскээбит. Онон ити барыта сабыдыаллаабыт буолуон сөп.

 

 

 

 

 

“Төрөөбүт тылын билбэт киһи саамай сүрүн кыһалҕата, мөккүөрэ тугуй?” диэтэххэ, кинилэр олохторун суолтатын көрдүүллэр. Олохторун туох эрэ ис хоһооннуохтарын баҕараллар. Уопсайынан, кэлин киһи олоҕо уонна ол олох суолтата үрдүктүк тутуллар буолла. Аны, дьиктиргиэххит эрээри, алтыһар дьоммуттан көрдөххө, “мин сахалыы саҥарбаппын, оҕолорум эмиэ, онтон сиэннэрим оннук буолуохтара. Ол аата, мин норуотум эстэригэр олук буолар эбиппин” дии санааччы элбээбит. Соторутааҕыта социальнай ситимнэргэ “нууччалыы тыллаах саха тоҕо сахалыы тоҕо үөрэтиэхтээҕий, өскөтүн нууччалыы саҥарара табыгастаах, эйгэ барыта нууччалыы буоллаҕына?” диэн ыйытык оҥорбуппар, кыттыбыт дьон 70%-на, соһуйуом иһин, “саха тыла эстэн, норуотум сүтэн эрэр” диэн хоруйдаабыта уонна олус элбэх киһи ону бүрээт омугун холобурун кытта тэҥнээбитэ. Мин дьон толкуйдуура дириҥин сөхпүтүм.

 

Итини барытын судургутук “киһини куттал хамсатар” диэххэ сөбө эбитэ буолуо. Онон бастаан хамсык хамсаппыта, онтон анал байыаннай дьайыы уонна “тыл сүттэҕинэ, норуот сүтэр” диэн санаа киһини хамсатар.

 

 

 

Сорох киһи “нууччалыы саҥарар саха барыта саха тылын үөрэтиэн баҕарара буолуо” диэн сөп. Оннук буолбатах. “Мин оҕобун нууччалыы эрэ үөрэтэбин” диэччи эмиэ олус элбэх. Холобур, бу сайын оҕолорго лааҕыр үлэлэтэрбит саҕана, “баҕар, оҕолорун үөрэттэриэхтэрэ” диэн бэйэм билэр нууччалыы саҥарар оҕолордоох ыалларбар биллэриибин ыыппытым. Онно сорохтор “суох, мин оҕобор ол наадата суох, кини сахалыы билэн тугу да туһаммат” дииллэр. Биир кыыс: “Бэйэҥ оҕолоруҥ сатаан саҥарбаттар буолбат дуо?” – диэбитэ. Мин “ону билэбин, ол иһин уонна тылбыт кэхтибэтин туһугар бу оскуоланы үлэлэтэбин, бэлэмҥэ оҕолоргутун ыытан үөрэттэриҥ, кэлин, баҕар, бэйэлэрэ салгыы үөрэтиэхтэрэ” дии сатаабытым да, буолумматахтара.

 

 

 

 

 

Былырыын атырдьах ыйыттан аахтахха – биир сыл, тохсунньуттан ыллахха, балтараа сыл курдук үлэлээн баран, бастакы сэмэй түмүктэри таһаарыахха сөп курдук. Ол кэм иһигэр биһиги кууруспутун 48 киһи бүтэрдэ. 60-тан тахса киһи интенсивпытыгар, лааҕырбытыгар сырытта. Онон, биһиги биир сыл курдук кэм иһигэр сүүсчэ киһиэхэ саха тылын үөрэттибит, иҥэрдибит диэн үөрэбит.

 

Салгыы былааммыт киэҥ. Эппитим курдук, төрөппүттэри кытта үлэлэһиэхпит, учууталларга сэминээрдэри тэрийэн, үөрэтэр ньымабытын үллэстиэхпит, баҕалаах дьоммутун салгыы үөрэтиэхпит. Ону таһынан, судаарыстыбаннай-муниципальнай сулууспалаахтары кытта үлэлэһиэхпитин баҕарабыт. Тоҕо диэтэххэ, аҕыйах сылтан бэттэх мунньах, отчуот боротокуола, докумуон барыта икки тылынан – сахалыы уонна нууччалыы – суруллар буолла, ирдээн эрэллэр. Ол туһунан Ил Дархан А.С. Николаев эмиэ этэн турар.

 

Даҕатан эттэххэ, бу ааспыт саас саха оскуолаларын учууталлара “оҕолорбут бастакы кылааһы бүтэрэн эрэллэр да, сатаан сахалыы саҥарбатылар, эһиги туох эмэ куурустааххыт дуо?” диэн суруйа сылдьыбыттара. Онон, толкуйдаан баран, оскуолалартан сайаапка хомуйан, баҕар, эбии чаас курдук үөрэтиэхпитин эмиэ сөп эбит. Биллэн турар, баҕарар, наадыйар буоллахтарына.

 

 

 

Бу сайын “сабыллар кутталлаахпыт” диэн болҕомто эрэйэр ыҥырыы таһаарбыппыт, социальнай ситиминэн күүскэ тарҕаммытын, баҕар, өйдүүр буолуохтааххыт.

 

Тоҕо оннукка тиийдибит? Ыам, бэс ыйдарыгар күүскэ үлэлээбиппит кэннэ, от ыйыгар бары барыта чуумпуран хаалбыта. Аны ол саҕана куорат киинигэр балачча сыанаҕа офис куортамнаан олорор этибит. Ким да үөрэммэт буолан, дьоммун да хамнастыыр уустугурбута. Саатар ол кэмҥэ, соруйан гыммыт курдук, мин сахалыы сатаан саҥарбат дьону албыннаан харчы бөҕөнү оҥоро олорорум курдук тыл-өс бөҕө тарҕаммыта. Араас инстанцияҕа “өйөөҥ” диэн сурук суруйа сатыыбыт да, бэрт аҕыйах хоруйу туппуппут. Арай, “Барҕарыы” пуонда эрэ өйөөбүтэ. Түгэни туһанан, кинилэргэ махтанабын. Анаан бэлиэтээтэххэ, биһиги кимтэн да харчы көрдөөбөтөхпүт, маннык тэрилтэ баар, үлэлиир, өйөөҥ диэн билиһиннэрэн сурук эрэ ыыппыппыт.

 

Биир оннук күн SMM-нан дьарыктанар Машабын кытта эбиэттии олорон, “чэ, биидьийэтэ устуох, баҕар, биир эмэ өйөөччү көстүө, дьон билиэ” диэн, сабыллар туруктаах олорон болҕомто эрэ тардар сыаллаах биидьийэ устан, социальнай ситимҥэ таһаарбыппыт. “Сабылыннахпытына биһигинэ да суох тылга үлэлэһэр киһи көстүө” диэн буолбута. Биллэн турар, ол быстах санаа этэ.

 

Онтон ол биидьийэбит туһунан умнан баран биирдэ киирэн көрбүппүт, олус элбэх киһи көрбүт этэ, көрүүтэ чаас аайы букатын тыһыынчалыынан эбиллэн, устуубутун киһи бөҕө кэмэнтээрийдээн, бэлиэтээн, бэйэ-бэйэтигэр хардары ыытан барбыта. Сарсыныгар социальнай ситими барытын толорбута. Дьон мин нүөмэрбин була охсон бэйэбэр да, Кииммит социальнай да ситимнэригэр үлэбитин хайҕаан, өйөөн суруйда, “кэхтимэҥ, саҕалаабыккытын быраҕымаҥ” диэтилэр.

 

Ону кытта үөрэниэн баҕалаах дьон эмиэ көстөн барда. Онтон “баара-суоҕа аҕыс ый эрэ үлэлээн балачча ситиһиилэннибит. Онтубут хайдах тохтоон хаалыахтааҕый?” диэн уонна үтүө тыллартан кынаттанан, сабыллыбатахпыт.

 

“Үөрэниэхпит этэ” диэн билигин даҕаны суруйа олороллор. Уратыта диэн, бу иннинэ үксүгэр өрөспүүбүлүкэ таһыттан үөрэммит буоллахтарына, билигин Саха сириттэн бэйэтиттэн баҕалаах элбээтэ. Бэл, улуустартан кытта бааллар. Аны, оҕо элбээтэ. Ордук 13–14 саастаах уонна 18-таах оҕолор. Ол тоҕотун өссө да быһаара иликпин. Биир өттүнэн, 18-таах дьон оскуолаларын бүтэрэн, атын эйгэҕэ киирэн, баҕар, бэйэлэриттэн “Мин кимминий?” диир кэмнэрэ кэлбитэ буолуо.

 

 

 

 

 

Биһиги бу дьыала кэскиллээҕин уонна туһалааҕын өйдүүр буоламмыт үлэлии сылдьабыт. Байа-тайа сатыырбыт, харчыны сырсарбыт эбитэ буоллар, бырахпыппыт, урбаан атын, барыстаах хайысхатыгар көспүппүт ырааппыт буолуо этэ.

 

Билигин миигин хамаандам, доҕотторум уонна кэргэним өйүүр буоланнар сылдьабыт. Түгэни туһанан, бу улахан бырайыак саҕаланыытыгар көмөлөспүт дьоммор Натали Никифороваҕа, Венислав Гороховка, Элина Вензельгэ, Анастасия Бурцеваҕа, билигин үлэһэ сылдьар Ольга Поповаҕа, Марина Спиридоноваҕа, Елена Стручковаҕа, Мичилина Эверстоваҕа, Мария Дани­ловаҕа, Максим Семеновка, Михаил Поповка махтаныам этэ. Уонна улахан махталбын тапталлаах кэргэммэр, Саха сирин хапсаҕайга, Арассыыйа тустууга маастара Василий Васильевич Стручковка тиэрдэбин. Кинилэр чахчы саха тылын туһугар ис сүрэхтэриттэн кыһаллар дьон.