Балаҕан ыйын 18 күнүгэр Чита куоракка “Уһук Илин уонна Забайкалье” диэн Парламент ассоциациятын уопсай мунньаҕа буолан ааста. Онно Уһук Илиҥҥи федеральнай уокурук парламеннара федеральнай кииҥҥэ туруорсууларын, көҕүлээһиннэрин дьүүллэстилэр. Ити ассоциацияҕа Уһук Илин уонна Забайкалье 11 бэрэстэбиитэллээх судаарыстыбаннай былааһын уорганнара бары киирэллэр: Саха сирин Ил Түмэнэ, Хабаровскай кыраай, Сахалин, Магадаан, Амыр, Дьэбириэй автономиялаах уобалаһын, Чукотка автономнай уокуругун Дуумалара, Камчатка, Приморье, Забайкалье кыраайдарын Сокуону оҥорор мунньахтара, Бүрээтийэ Норуодунай Хурала.
Бу мунньахха Ил Түмэн спикерэ Алексей Еремеев кытынна. Кини онно өрөспүүбүлүкэ демографическай балаһыанньатын туһунан аһаҕастык аан бастаан үрдүкү түрүбүүнэттэн кэпсээтэ. Бу иннинэ балаҕан ыйын саҥатыгар Уһук Илиҥҥи экэниэмикэ пуорумугар дойду бэрэсидьиэнэ Владимир Путиҥҥа Ил Дархан “Саха сиригэр нэһилиэнньэ элбиирин кистэлэҥэ тугуй?” диэн ыйыппытыгар “Саха сирин олохтоохторо олоҕу наһаа таптыыллар” диэбиттээх. Оттон “Сүүс сыллаах улуу былааҥҥа” киирбит мөлүйүөннээх кирбиини хайдах ситистибит?
АЛЕКСЕЙ ЕРЕМЕЕВ: “МӨЛҮЙҮӨНҮ МИГРАННАР АҔАЛЛЫЛАР”
Бары да сэрэйэргит курдук, кэнники сылларга саха лаппа аҕыйаабыт буолуохтаах. Ону демография ыстатыыстыкатын дириҥник хаһыспакка да, тыа сиригэр оҕо аҕыйаабытыттан, дьон олохсуйбат да буолбутуттан көрөбүт. Саха сиригэр 1 мөлүйүөнтэн таҕыстыбыт диэн үөрэ-көтө араатардыыллар да, онтон сахата аҕыйах. Алексей Ильич ити мунньахха маннык диэн дакылааттаата:
– Бары билэргит курдук, Уһук Илиҥҥи уокурукка “Үһүс оҕоҕо – 1 мөлүйүөнү” диэн бырагыраама үлэлиир. Онон үһүс уонна онтон кэлэр оҕо төрөөтөҕүнэ, ипэтиэкэ кирэдьиитин сабыыга 1 мөл. солк. ыытыахха сөп диэн. Ол эрээри онно усулуобуйалаах: өскө эрэгийиэҥҥэ оҕо төрөөһүнүн кээписиэнэ Уһук Илин орто көрдөрүүтүттэн намыһах буоллаҕына диэн. Инньэ гынан билигин ити бырагыраамаҕа Саха сирэ, Бүрээтийэ уонна Забайкалье кыраайа кыайан хапсыбаттар. 2023 сыллаахха үһүс уонна онтон кэлэр оҕо төрөөһүнүн кээписиэнэ, ол эбэтэр биир төрүүр дьахтарга тиксэринэн, Уһук Илиҥҥи федеральнай уокурукка 0,46 этэ, оттон дойду үрдүнэн – 0,37. Саамай намыһах кээписиэн Приморьеҕа – 0,34, Амыр уонна Магадаан уобаластарыгар – 0,35, саамай элбэх Бүрээтийэ уонна Саха Өрөспүүбүлүкэлэригэр – 0,62, Забайкальеҕа – 0,53, Чукоткаҕа – 0,51 бэлиэтэнэр. Оттон атын эрэгийиэннэргэ 0,40-0,45 халбаҥныыр. Маныаха ити кээписиэн 2020 сылтан 4,5 бырыһыанынан улаатта, оттон Саха сиригэр уонна Бүрээтийэҕэ 4,1 уонна 3,8 бырыһыанынан кыччаата. Оттон атын эрэгийиэннэргэ үстэн элбэх оҕолонуу кээписиэнэ сыл ахсын улаата турар. Ол иһин оҕолоох ыаллары өйүүр уонна төрөөһүнү көҕүлээһин Уһук Илин бары эрэгийиэннэригэр олус тоҕоостоох буолан турар. Чуолаан, саамай киэҥ нэлэмэн сирдээх уонна нэһилиэнньэтэ кыра Саха сиригэр.
2025 сыл тохсунньу 1 күнүнээҕи туругунан Саха сирин нэһилиэнньэтэ 1 мөл. 6 тыһ. 561 киһи буолан турар. Өрөспүүлүкэҕэ нэһилиэнньэ улаатыытын кээписиэнэ бэлиэтэнэр, эдьинииссэни куоһарда. Ол эрээри 90-с уонна 00-с сылларга нэһилиэнньэ ахсаана түспүтэ тугунан да толуйуллубата. Саха сирин нэһилиэнньэтин улаатыыта, сүрүннээн, миграция элбээһиниттэн таҕыста.
2020-2021 сс. Саха сиригэр Сэбиэскэй Сойуус үрэллиэҕиттэн аан бастаан миграция улаатта, ол демографическай балаһыанньаҕа дьайан, 2023 сыллаахха 1 мөл. кирбиигэ тиийбиппит. Ити сыыппараны, төһө да айылгынан улаатыы бардар, 1985 сылтан ситиспэккэ олорбуппут. Оччолорго аан бастаан мөлүйүөн буолбуппут, онтон 1991 сыллаахха Саха сирэ муҥутуур улахан нэһилиэнньэлэммитэ – 1 мөл. 119 тыһ. Оттон билигин мөлүйүөннээх кирбии норуоттар икки ардыларынааҕы миграция улааппытынан эрэ ситиһилиннэ, ол эбэтэр тас дойдуттан дьон кэлэн олохсуйан.
Билигин өрөспүүбүлүкэҕэ нэһилиэнньэ аҕыйыыра бэлиэтэнэр, ол ордук бырамыысыланнастаах оройуоннарга. Холобур, 2024 сыллаахха, ол иннинээҕи сылы кытары тэҥнээтэххэ 3,7 бырыһыанын кыччаата, оттон үһүс уонна онтон элбэх оҕо төрөөһүнэ былырыын 0,61 кээписиэн этэ. Урут хаһан да эрдии-ойохтуу буолбатах, 25-29 төрүүр саастарын куоһаран баран, ыал буолуу улаатар. Күн бүгүн эр дьон – 40%, дьахталлар 35%-ра 35 саастарын ааһан баран биирдэ ыал буолаллар.
Ийэлэр орто саастара эмиэ уларыйда: 1990 сыллаахха 25,7 саас эбит буоллаҕына, 2023 сыллаахха 29 саас буолбута. Хойутаан ыал буолан, бастакы оҕолорун төрүүллэрэ эмиэ хаалан иһэр. 2020 сыллааҕы биэрэпис көрдөрбүтүнэн, Саха сиригэр саамай элбэх ыал – биир оҕолоох куорат ыала. 2020 сыллаахха дьиэ кэргэн, сүнньүнэн – 3,1 киһи, ол иһигэр куораттарга – 2,9, тыа сиригэр – 3,3. Маны таһынан 2020 сыллаахха ыал 25 бырыһыана эрэ икки оҕолооҕо бэлиэтэммит. Төрүүр саастаах дьахтар уопсай ахсаана (15-49 саас) кыччыыра бэлиэтэнэр. 2010—2020 сылларга ахсааннара 10,5% -нан аччаата.
Төрүүр саастаах дьахталлар ылар өлүүлэрэ өрөспүүбүлүкэ дьахталларын уопсай ахсааныттан эмиэ кыччыы турар. 2010—2024 сс. өлүүлэрэ 5,5%-тан 48,7%-ҥа тиийэ түстэ. Ити дьахталлар кырдьыыларын уонна демографическай кыах түһэн иһэрин туоһулуур. Маннык сүүрээн биһиэхэ эрэ буолбакка, демографическай балаһыанньаны тупсарыыга, элбэх оҕолонууну көҕүлээтэххэ эрэ тупсар кыахтаах Уһук Илин бары эрэгийиэннэригэр бэлиэтэнэр. Онон өйөбүл миэрэлэрэ Уһук Илиҥҥэ барытыгар биир буолуохтаах.
Инньэ гынан, РФ Бырабыыталыстыбатыгар үһүс уонна онтон кэлэр оҕоҕо көрүллэр 1 мөл. солк. биэрэр өйөбүлү Уһук Илин бары эрэгийиэннэригэр тарҕатары уонна ону федеральнай бүддьүөккэ көрөрү туруорсабыт.
“Үһүс оҕоҕо – 1 мөлүйүөнү” бырагыраама ыал элбэх оҕолонуутун көҕүлүүргэ туһалаах буолуоҕа. Маныаха нэһилиэнньэ көһөн барыыта кыччыаҕа, бу дьон эрэгийиэҥҥэ олоруохтарын баҕарыахтара, ити сүүрээни сүтэрбэт наада. Маны таһынан 2024 сыл саҥатыгар Уһук Илиҥҥэ 36-37 саастаах дьахтар элбэҕэ бэлиэтэнэр, оттон кинилэр үһүс уонна онтон элбэх оҕону төрөтөр кыахтаахтар. Ол иһин бу судаарыстыба өйөбүлүн кэҥэтэммит, кинилэр элбэх оҕолоноллорун көҕүлүөхпүт.
Күн бүгүн 3-тэн элбэх оҕолоохторго ипэтиэкэлэрин сабалларыгар диэн 450 тыһ. солкуобайдаах биир кэлим төлөбүр оҥоһуллар. Уһук Илиҥҥэ 2025 сыл 3 кыбаарталыгар олорор дьиэ ырыынагар биир кв.м. сыаната Бүрээтийэҕэ – 112 тыһ. солк., Чукоткаҕа 246 тыһ. солк. диэри улаатта, оттон Уһук Илин атын эрэгийиэннэригэр 150 тыһ. куоһарда, ол аата 450 тыһ. солк. диэн, баара-суоҕа 2-4 кв.м., ортотунан – 3 кв.м. Оттон биир мөлүйүөн солк. тиийдэҕинэ, 6 кв.м. буолуоҕа.
САХА ТОҔО ЭЛБЭЭБЭТИЙ?
Бу боппуруоска киһи ылла да кыайан эппиэттээбэт, дириҥ силистээх-мутуктаах, элбэх төрүөттээх. Оттон хайа да түгэҥҥэ омугу долгутар тыын боппуруос бэйэбититтэн быһаччы тутулуктаах буолара өйдөнөр. Былыр төһө да олох уустугун иһин, биир ыал ортотунан 5-тии оҕолоноро, уоннуу оҕолоох сис ыаллар хас нэһилиэк ахсын бааллара. Оттон билигин үйэ уларыйан, “миллениаллар” дэнэр көлүөнэ үһүс, онтон элбэх оҕоломмот буолбуттар диэн элбэхтэ суруйаллар. Ону төрөтөлүү сатаан, араас судаарыстыбаннай миэрэ көрүллэр да, тоҕо эрэ балаһыанньаны тупсарбатылар. Оттон аны “зумердар” кыра хамнаска үлэлиир санаалара, оҕо иитэ сатаан муҥнанар баҕалара суохтарын элбэхтэ суруйаллар.
Онуоха төрүөт элбэх. Билигин сыана бас баттах барар, нэһилиэнньэ дохуота кыччыыр, импилээссийэ сии турар. Билигин бүддьүөт үлэһиттэригэр сарбыйыы күүскэ барыа диэн куттууллар.
Холобур, аҥаардас Дьокуускай куоракка биир хостоох кыбартыыраны куортаһамнаһарга ыйга кырата 40-50 тыһ. солк. наада. Оттон ыйга 70-80 тыһ. хамнастаах ыал ону хайдах уйунуоҕай? Чэпчэтиилээх ипэтиэкэҕэ киһи барыта тиксибэт. Оннук ипэтиэкэни ыларга дьиэ сыанатыттан 30 бырыһыанын ууран биэриэхтээххин. Оттон туруйа хараҕын саҕа устуудьуйа- кыбартыыра 7 мөл. буолан турдаҕына, онно үстэн элбэх оҕону субуруппаккын. Икки хостоох дьиэ сыаната – 10 мөл. солк. Оттон ону атыылаһарга бастакы усунуос быһыытынан 3 мөл. солк. биэриэхтээххин. Онно эбии дьиэ өрөмүөнүн, ый аайы ипэтиэкэ төлөбүрүн, хомунаалынай өҥөнү, күннээҕи аһы эбэн кэбиһиҥ. “Куоракка олорор кыаҕа суох буоллаххытына, тыаҕа көһүҥ” дииллэр. Оттон үрдүкү салалта “тыа сиригэр үөрэх хаачыстыбата быстар мөлтөх” дии турдаҕына, онно хайа эдэр ыал олохсуйуой? Кинилэр эмиэ оҕолоругар киин сиртэн кырата суох билиини бэрдэриэхтэрин баҕарар буоллахтара. Аны туран, үөрэхтээһиҥҥэ улахан оптимизация ыытыллаары турар. Оттон хайа да оскуола тыа сирин тутан турарын бары бэркэ өйдүүбүт. Ол сабылынна да, нэһилиэк сабыллар аакка барыаҕа. Оччоҕо саханы хайдах элбэтэбит? Аҥаардас босуобуйанан маачыктаан ахсааммытын элбэтэбит дуо? Онон бу тыын суолталаах боппуруоска уопсастыбаннас күүскэ ылсан, хайа эрэ үүтү-хайаҕаһы буллахпытына табыллар буоллубут быһыылаах...
Дмитрий ИВАНОВ бэлэмнээтэ.
Хаартыскалар: интэриниэт аһаҕас истичнигыттан.
