Итинник түмүккэ ааспыт нэдиэлэҕэ Ил Түмэҥҥэ буолбут “Атаҕастаныыттан дьиэ кэргэн быраабын көмүскээһин” диэн төгүрүк остуол кыттыылаахтара кэллилэр. Уопсайынан, бу кыһалҕа сытыырхайбытын урут хаһан да аһаҕастык, буолаары буолан, парламент түрүбүүнэтиттэн кэпсээбэт, иһитиннэрбэт этилэр.
Онон Антонина Григорьева салайааччылаах Ил Түмэн үөрэххэ уонна билимҥэ сис кэмитиэтэ бу сытыы кыһалҕаҕа болҕомтону уурбутугар махтаныах эрэ тустаахпыт. Дьахталларга уонна оҕолорго дьиэ иһинээҕи атаҕастабылы сэрэтии биир бастакынан кинилэргэ кэмигэр сөптөөх көмөнү оҥорууну уонна содуомнааһыны бохсору хааччыйар сыаллаах ыытыллар. Бу туһунан Нам улууһунааҕы дьокутааттар Сэбиэттэрин дьокутаата Кира Аммосова өссө Саха сиригэр дьахталлар тэҥ буолууларыгар уонна бырааптарын иһин охсуһууга историческай суолталлаах үлэһит дьахталлар Бүтүн Саха сиринээҕи сийиэстэрэ тэриллибитэ 100 сылыгар аналлаах тэрээһиҥҥэ эппитэ уонна норуот дьокутаата Антонина Григорьеваҕа этии киллэрбитэ. Ол түмүгэр бу төгүрүк остуол тэрилиннэ.
Антонина Григорьева дьиэ кэргэн иһигэр тахсар атаҕастабыл физическэй, психологическай, сексуальнай күүһүлээһин итиэннэ дьиэ кэргэн иһигэр былааһы хонтуруолга ылар сыаллаах экэнэмиичэскэй баттал буоларын уонна манна биир үксүн дьахталлар уонна оҕолор атаҕастаналларын эттэ. Аны туран, маннык атаҕастабыл тахсарын олох муҥур уһугар тиийбиттэр эрэ ардыгар биллэрэллэрин, төһөлөөх сиэртибэ биллибэтинэн атаҕастанан олорорун аһаҕастык уопсастыба билбэтин дьиксинэн кэпсээтэ. Оттон үгүстэр полицияҕа тыллаан да баран, кэлин сайабылыанньаларын төттөрү ылан кэбиһэр түгэннэрэ элбэҕин эттэ. Аны туран, полиция үлэһиттэрэ күлүгээни уодьуганныырга дьайар миэрэлэрэ суоҕа ахтылынна. Кинини бытархай күлүгээннээһин эрэ чахчытынан тутуохтарын сөп, ону даҕаны ол уопсастыбаннай миэстэҕэ оҥоһуллубут буоллаҕына. Дьиэ иһигэр күлүгээннээбитэ онно киирсибэт эбит.
Ол эрээри сорох эрэ-гийиэҥҥэ дьиэ кэргэн иһигэр тахсар иирсээни эппиэккэ тардаллар. Холобур, Пенза уобалаһын административнай буруйу оҥоруу кодексыгар дьиэ кэргэн чилиэнигэр убаастабыла суох сыһыан, дьиэҕэ айдаарыы, үөхсүү иһин анал ыстатыйа баар эбит. Итиниэхэ майгынныыр ыстатыйа Калуга уобалаһыгар, Башкортостаҥҥа уонна Забайкалье кыраайыгар эмиэ баар. Арассыыйа сокуонугар дьиэ кэргэн иһинээҕи атаҕастааһыҥҥа сыһыаннаах бигэ көрүү суоҕунан, “О профилактике семейно-бытового насилия” диэн сокуону ылар уолдьаспытын эттилэр.
Ынырык ыстатыыстыка
2025 сыллааҕы дааннайынан, Арассыыйаҕа сыл ахсын 14 тыһ. дьахтар уонна 2 тыһ. оҕо эрдэриттэн уонна атын урууларын илиититтэн суорума суолламмыттар. 40 бырыһыан кэриҥэ ыар буруй дьиэ кэргэҥҥэ оҥоһуллар, итинник буруйу оҥоруу сиэртибэлэрин 93%-на – дьахтар. Аны туран, дойду үрдүнэн дьахталлар киһи тыыныгар турбут 80% түгэннэрэ – эрдэрин өлөрүү (эбэтэр гражданскай, бииргэ олорор киһилэрэ).
Төгүрүк остуолга Ис дьыала министиэристибэтигэр учаскыабайдар үлэлэрин тэрийии уонна сокуоннай саастарын туола илик оҕолор дьыалаларын отделын начаалынньыга, полиция полковнига Михаил Иванов ордук кэнники үс сылга дьиэ кэргэн иһигэр тахсар атаҕастаныы биллэ улааппытын эттэ. Арай быйыл тоҕус ый түмүгүнэн, дьиэ кэргэҥҥэ атаҕастабылтан тахсар буруйу оҥоруу 6,5%-нан аччаабыт (былырыын 348 эбит буоллаҕына, быйыл 318), олортон ыар уонна ордук ыар буруйу оҥоруу 11,4% түспүт (былырыын – 70, быйыл – 62). 14 улууска дьиэ кэргэн иһигэр оҥоһуллар буруйу оҥоруу улааппыт: Ньурбаҕа (25-тэн 27-ҕэ диэри), Мэҥэ Хаҥаласка (16/22), Мииринэйгэ (10/16), Нерюнгрига (13/16), Ленскэйгэ (13/16), Чурапчыга (былырыын биир да бэлиэтэммэтэх эбит буоллаҕына, быйыл номнуо 6), Булуҥҥа (5/6), Өлөөҥҥө (1/4), Өймөкөөҥҥө (0/4), Тааттаҕа (3/4), Абыйга (2/3), Аллараа Халымаҕа (1/2), Усуйаанаҕа (0/1), Үөһээ Халымаҕа (0/1) уонна Дьокуускайга (3-с полиция салаата – 19/24, 4-с №-дээх полиция – 24/33). Маны таһынан уон улууска дьиэ кэргэҥҥэ иирсэн баран, ыар уонна ордук ыар буруйу оҥоруу улааппыта бэлиэтэнэр. Аны туран, дьиэ кэргэҥҥэ иирсэн баран, өлөрүү элбээбит: Өймөкөөҥҥө (2), Хаҥаласка, Сунтаарга, Үөһээ Халымаҕа, Орто Халымаҕа (1). Маны таһынан кэргэннэрин кырбааһын эҥин курдук буруй эмиэ улаатар.
Быйыл 9 ый иһигэр 354 (былырыын 379) дьиэ иһигэр атаҕастааһын тахсыбыт, ордук “куукуна боксуордара” – эр дьон (274, 73,4%) маннык буруйу оҥороллоро биллэр. Дьахталлары ордук маннык улуус эр дьоно атаҕастыыллар: Ньурба (23), Үөһээ Бүлүү (12), Мэҥэ Хаҥалас (11), Хаҥалас (11), Мииринэй (9), Нам (9) уонна Дьокуускай (56).
Уопсайынан, кэнники үс сылы ылан көрөр эбит буоллахха, дьиэ кэргэҥҥэ тахсар атаҕастабыл 9,8 бырыһыанынан улааппыт: 2022 с. – 396, 2023 – 419, 2024 – 460, ол иһигэр ыар уонна ордук ыар буруйу оҥоруу 20 бырыһыан улааппыт (2022 – 51, 2023 с. – 55, 2024 – 66). Дьиэ кэргэҥҥэ тахсар буруйдары (РФ ХК 112-с, 115-с, 116-с, 117-с, 119-с ыстатыйаларынан) үксүн полиция учаскыабайдара көҕүлээн булаллар. Дьиэ кэргэҥҥэ айдаарсан баран, киһини соруйан өлөрбүт 62 ыар буруйу анаалыстаабыттарын түмүгүнэн, биир үксүн бырааһынньык кэмигэр, өрөбүл уонна өрөбүл иннинээҕи күҥҥэ иһэн-аһаан баран оҥорбуттар. Полиция куоракка да, тыа сиригэр да хас хардыы ахсын арыгы атыыта баарынан, маннык буруй тахсар, онон нэһилиэнньэни арыгылааһынтан быыһыырга көдьүүстээх үлэ ыытыллыахтаах диэтэ.
Быраактыка көрдөрөрүнэн, сыл аайы полицияҕа дьиэ кэргэн иһинээҕи сыһыаҥҥа 10 тыһ. тахса үҥсүү киирэр эбит (былырыын 13 тыһ. 65 үҥсүү киирбит, ол эбэтэр, ый ахсын тыһыынчаттан тахса). Ол түмүгүнэн баара эрэ 1994 иһитиннэриигэ административнай уонна холуобунай эппиэккэ тардыбыттар. Атыттарга эмсэҕэлэнээччилэр эйэлэһэн баран, сайабылыанньаларын төттөрү ылбыттарынан, дьыала тэриллибэтэх.
Уопсастыбанньыктар ылсаллар
Судаарыстыба кыайан көмүскээбэт буоллаҕына, кыһалҕаны туоратарга уопсастыба ылсарыгар тиийэр. Төгүрүк остуолга дьиэ иһинээҕи атаҕастаныыттан көмүскүүргэ үлэлэһэр уопсастыбанньыктар кэпсээтилэр.
Нам улууһун дьокутаата Кира Аммосова Саха сиригэр дьиэ кэргэҥҥэ атаҕастаныы балаһыанньата олох-дьаһах укулаатыттан уонна үгүс нэһилиэнньэлээх пууннар ыраах сыталларыттан өссө уустугурарын эттэ. Кини бэлиэтээбитинэн, ити эйгэҕэ төһө да элбэх биэдэмистибэ үлэлэһэрин, араас бырагыраама уонна тэрээһин баарын үрдүнэн, көдьүүстээх түмүк суоҕунан, дьиэ кэргэҥҥэ атаҕастабылтан сэрэтэр сокуон хайаан да ылыллыахтаах диир. Оннук сокуон эмсэҕэлээбит дьону көмүскүүр чопчу мэхэньиисими киллэриэ диэтэ. “Хас биирдии биэдэмистибэҕэ уонна тэрилтэҕэ дьиэ кэргэҥҥэ атаҕастабылтан сэрэтии биир кэлим тиһигэр оруола, сыала-соруга чопчуланан суруллар сүбэлэри оҥоруохха. Улуустарга уонна куораттарга кириисис кииннэрин сайыннарыахха. Дьиэ кэргэҥҥэ атаҕастабыл иһин эппиэтинэһи күүһүрдүөххэ, ол иһигэр эмсэҕэлээччигэ чугаһыыры бобор дьаһаллары киллэриэххэ”, – диэн Кира Аммосова бэлиэтээтэ.
“Эн соҕотох буолбатаххын, эйигин кытта Саха сирэ” диэн уопсастыбаннай тэрилтэ салайааччыта Тамарико Дьячковская баара эрэ 2023 сыллаахха тэриллибит түмсүүгэ номнуо 800-тэн тахса сайабылыанньа киирбитин эттэ. Үҥсээччи кыргыттар орто саастара 23–32, үгүстэрэ 2 уонна онтон элбэх оҕолоохтор. Баара эрэ 2023–2024 сс. 256 эмсэҕэлээбит дьахталларга көмө оҥоһуллубут: юрист сүбэтэ, психолог, албакаат үлэтэ, материальнай көмө. Биир үксүн маннык түмсүү баарын туһунан истэ-билэ, көрө сылдьар улуустартан киирэр эбит. Биллэн турар, Дьокуускайтан уонна Бүлүү улуустарыттан элбэх. Хоту улуустартан 3 үҥсүү киирбит. Бу түмсүү юристара уонна албакааттара үлэлэспиттэрин түмүгэр Бүлүү сүнньүнээҕи улуустарга ойохторун, бииргэ олорор дьахталларын кырбаабыт, муҥнаан-сордоон олорбут 4 эр киһиэхэ холуобунай дьыала тэриллибит, 3 эр киһини административнай эппиэккэ тардыбыттар. Маны таһынан бу түмсүү атаҕастааһыны сэрэтэр, ону бохсор сыаллаах бэйэлэрэ ньыма оҥорон, 38 араас тэрээһини ыыппыттар. Бу түмсүү дьиэ кэргэн атаҕастабылын сиэртибэлэригэр көмөлөһөр сыаллаах өрөспүүбүлүкэтээҕи кириисис киинин тэрийэргэ этиилэрин өйөөтүлэр.
Маны таһынан эрдэриттэн, атаҕастыыр аҕаларыттан куотан, ханна да барар сирэ суох буолбут ийэлэргэ, оҕолорго быстах кэмҥэ олордор кириисис киинин грант харчытынан биир эрэ уопсастыбаннай тэрилтэ оҥорор – “Дети Саха-Азия” пуонда.
Төгүрүк остуол кыттыылаахтара, норуот дьокутааттара бу уопсастыбаннай холбоһуктары салгыы өйүүргэ, бииргэ үлэлэһэргэ тиһиктээх үлэни тэрийэргэ эттилэр.
Маны таһынан төгүрүк остуол кыттыылаахтара уопсастыбаннай тэрилтэлэр төрөппүттэри кытары оҕону иитиигэ ньыманы оҥороллоругар, үөрэх тэрилтэлэригэр дьахтарга уонна оҕолорго сыһыан хайдах буолуохтааҕын билиһиннэрэр, иитэр-үөрэтэр үлэни ыыталларыгар сүбэлээтилэр.
Төгүрүк остуол кыттыылаахтара дьиэ кэргэн иһинээҕи атаҕастабыл сиэртибэлэригэр көмөнү оҥоруу, профилактика мэхэньиисимнэрэ ситэ сайдыбатахтарын ыйдылар уонна ону күүһүрдэргэ эттилэр. Ордук болҕомтону оҕону сөпкө иитиигэ уурарга ыйдылар. Маны таһынан Бырабыыталыстыбаҕа бу кыһалҕаны быһаарыыга биэдэмистибэлэрдээҕи бырагыраамалары булгуччу үбүнэн хааччыйалларыгар диэн сөптөөх этии оҥоһулунна. Төгүрүк остуол бары кыттыылаахтара дьиэ кэргэҥҥэ атаҕастаныыттан көмүскүүр өрөспүүбүлүкэтээҕи сокуон хайаан да баар буолуохтааҕын этэн туран, онно парламент күүскэ ылсан үлэлииригэр эттилэр.
Дмитрий ИВАНОВ.
