Саха сиригэр оҥорон таһаарыы кэмигэр салгыҥҥа углерод тахсыытын аҕыйатарга (билим тиэрмининэн эттэххэ, “углероднай нейтральноһы” аҕыйатар үлэ) анаммыт кэнсиэпсийэ тэтимнээхтик олоххо киирэр, эрэгийиэн иһигэр туспа килиимэт бэлиитикэтэ оҥоһуллар, килиимэт уларыйыытын охсуутун кыччатар үлэ ыытыллар. Бу күннэргэ Дьокуускай куоракка буолан ааспыт алтыс Хотугу пуорумҥа килиимэккэ дьайар эрэгийиэннээҕи моделлары оҥоруу, килиимэт уларыйыытын түмүгэр үөскүүр соруктары былаас уонна биисинэс хайдах кыттыһан быһаарыахтарын сөбүн туһунан дьүүллэстилэр, онно АЛРОСА хампаанньа көхтөөхтүк кытынна.
VI төгүлүн ыытыллар бигэ сайдыы Хотугу пуорумугар сүрүннээн Арктика инфраструктуратын сайыннарарга кыттыһан үлэлиир туһунан кэпсэттилэр.
Ити боппуруос тула олохтоохтук кэпсэтэр туһугар, СӨ Экэниэмикэҕэ министиэристибэтэ АЛРОСА хампаанньаны уонна СӨ Арктикатааҕы билим-чинчийии киинин кытта бигэ сайдыы VI Хотугу пуорумун иһинэн “Уһук Илин геостратегиялаах территорияларыгар килиимэти сүрүннүүр кэскиллээх тиһиктэри тэрийии” диэн анал сиэссийэни тэрийдилэр.
“Сүрүннээн бу эйгэ уонна эрэгийиэн уратыларын учуоттуохтаах быраап уонна үп-экэниэмикэ үчүгэй усулуобуйаларын тэрийэр туһунан кэпсэттибит. Сиэссийэ чэрчитинэн өссө биисинэс уонна Уһук Илин эрэгийиэннэрэ национальнай соруктары ситиһэргэ киллэрэр кылааттарын, ону тэҥэ өрөспүүбүлүкэбит салгыҥҥа углерод тахсыытын аҕыйатарга анаммыт тосхолун сайыннарар туһунан дьүүллэстибит. Судургук эттэххэ, айылҕаҕа кыра буортулаах уматыкка көһүү, килиимэт уларыйа турар кэмигэр ойуурдары харыстыыр, чөлүгэр түһэрэр, ойуур баһаардарын утары охсуһар үлэ, ону сэргэ АЛРОСА хампаанньа бастыҥ уопутун туһунан тиэмэлэр таарылыннылар”, – диэн СӨ экэниэмикэҕэ миниистирэ Петр Попов кэпсээтэ.
Кимберлит углекислай гааһы иҥэринэр
Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр салгыҥҥа углерод тахсыытын аҕыйатарга туһуламмыт (углерод нейтральноһын) кэнсиэпсийэ Ил Дархан “Экология үтүө туруктаах буолуутун туһунан” диэн уһулуччу суолталаах ыйааҕын чэрчитинэн оҥоһуллар. Ити хайысхаҕа номнуо хаһыс да сылын экологияҕа сыһыаннаах үлэҕэ-хамнаска инновацияны киллэрэр АЛРОСА хампаанньа эмиэ кылаатын киллэрэр. Хампаанньа салгыҥҥа тахсар парниковай гаастар (ону “углеродный след” (“углерод суола”) диэн ааттыыллар) кыһалҕаларыгар болҕомтотун уурбута элбэх сыл буолла. Ол курдук, хампаанньа исписэлиистэрэ билим үлэһиттэрин кытта АЛРОСА сир баайдаах сирдэриттэн хостонор алмаастаах уруудалар – кимберлит – хостонор уонна таҥастанар кэмнэригэр салгынтан углекислай гааһы оборон ылар ураты айылҕалаахтарын дакаастаан тураллар.
“2024 сыллаахха алмаас-бирилийээн комплексын оҥорон таһаарыытынан углерод нейтральноһын дакаастаабыппыт. Оттон 2025 сыллаахха алмааспыт бородууксуйата таһаарар “углеродун суолун” ааҕан-суоттаан көрөн баран, олор эмиэ “нейтральнайдарын” бигэргэппиппит. Онтун ааһан, бородууксуйабыт аҥаардас “нейтральнай” эрэ буолбакка, өссө буортулаах гаастары иҥэринэр дьоҕурдаах эбит. Олох судургутук быһаардахха, биһиги ювелир оҥоһугун уонна бирилийээни оҥорор кэммитигэр салгыҥҥа таһаарар буортубутунааҕар салгыҥҥа баар быдан элбэх буортулаах гааһы ыраастыыр эбиппит. Ол түмүгэр ырыынакка толору “нейтральнай” алмаастары таһаарабыт”, – диэн АЛРОСА Экологияҕа киинин дириэктэрэ Анастасия Габрашитова кэпсээтэ.
АЛРОСА алмаас бородууксуйатын углероднай нейтральноһын хампаанньа бигэ сайдыытыгар аналлаах бырагырааматын чэрчитинэн ситистэ. Кини үлэлиир эрэгийиэннэрин сайыннарар соруктаах. Ол иһигэр хампаанньа килиимэккэ уонна тулалыыр эйгэҕэ дьайыытын кыччатар эбээһинэһи ылынан турар. Эниэргийэни көдьүүстээхтик туһаныылара, чөлүгэр түһэр эниэргийэ источниктарын элбэтэн иһиилэрэ, ону тэҥэ кимберлит боруодатыгар углекислай гааһы “хаайар” уонна харайар бырайыагы олоххо киллэриилэрэ хампаанньа углероднай нейтральноһы ситиһэригэр, салгыҥҥа таһаарар буортутун аҕыйатарыгар төһүү буолар.
АЛРОСА МГУ учуонайдарыныын кыттыгас чинчийиилэрин түмүгэ көрдөрөрүнэн, таҥастаммыт кимберлит боруодата хампаанньа бары таһаарар буортутун саҕа кээмэйдээх углекислай гааһы иҥэрэр кыахтаах. Аны туран, итинник иҥмит углерод биир кэм уларыйбат минерал быһыытынан “хаппахтанан” хаалар. Ити ситиһии 2025 сыллаахха норуоттар икки ардыларынааҕы таһымҥа бигэргэтиллибитэ.
2030 сылга диэри АЛРОСА сир баайын хостуур тэрилтэлэр ортолоругар айылҕаҕа, тулалыыр эйгэҕэ охсуута суох экология технологияларын киллэрэр бастыҥ тэрилтэ буолар былааннаах. Ол иһигэр ууну эппиэтинэстээхтик туһаныы уонна хамсыыр харамай арааһын чөлүгэр түһэрии эйгэлэригэр. Билигин хампаанньа тулалыыр эйгэҕэ дьайыыны аҕыйатарга, эниэргийэни көдьүүстээхтик туһанарга, салгыҥҥа аҕыйах углекислай гааһы таһаарарга анаммыт Экология уонна Килиимэт тосхоллорун олоххо киллэрэргэ үлэлэһэр.
Углекислай гааһы аҕыйатарга
Пуорумҥа салгыҥҥа таһаарар буортуну аҕыйатарга уонна экологияҕа көдьүүстээх үлэни ыытарга анаммыт бырайыактары билиһиннэрдилэр: Удачнайдааҕы ХБК-ҕа технологическай тырааныспар уматыгын убатыллыбыт айылҕа гааһыгар көһөрүү, Накыыннааҕы урууда хонуутугар тулалыыр эйгэҕэ дьайыыны аҕыйатыы, Бүлүүтээҕи 3-с ГЭС генерациятын улаатыннарыы.
Пуорумҥа Уһук Илин эрэгийиэннэригэр килиимэти сүрүннүүр туһунан анаан-минээн өссө “Алмаас, Көмүс, Гаас, Ойуур: углерод нейтральноһыгар айанныыр суол” диэн сиэссийэҕэ кэпсэттилэр. Онно АЛРОСА бэрэстэбиитэлэ, хампаанньа Норуоттар икки ардыларынааҕы бииргэ үлэлэһиигэ управлениетын салайааччытын солбуйааччы Татьяна Гончаренко килиимэт уларыйыытын түмүгэр үөскүүр соруктары кэлимник быһаарар, оҥорон таһаарыы уонна эрэгийиэн бырайыактарын чэрчитинэн салгыҥҥа тахсар буортуну аҕыйатарга биисинэс, былаас уонна уопсастыба кыттыһан үлэлииллэрэ улахан суолталааҕын бэлиэтээтэ.
“АЛРОСА декарбонизациялаах уонна аҕыйах углероду таһаарар тосхоло – хампаанньа ураты күрэстэһэр кыаҕар тирэҕирэр биисинэһин өр сыллаах модела. Хампаанньа бигэ сайдыытын, биисинэс социальнай эппиэтинэстээх буолуутун туһунан этэр буоллахха, килиимэт бэбиэскэтэ билигин АЛРОСА-ҕа бастакы миэстэҕэ турар диэхпин сөп. Тоҕо диэтэххэ, АЛРОСА килиимэккэ аналлаах бырайыактара хампаанньаны биисинэс отой атын, саҥа таһымыгар таһаараллар. Уопсайынан, туох да саарбаҕа суох, биисинэс бигэ сайдыытын тосхоло хампаанньа биисинэскэ бүттүүн ыытар бэлиитикэтин кытта ыкса ситимнээх”, – диэн Татьяна Гончаренко кэпсиир.
Хампаанньа килиимэккэ сыһыаннаах көҕүлээһиннэри өйүүрүн территория уратытын, онно олорор аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктар култуураларын уонна төрүт үгэстэрин учуоттаан туран, бүттүүн Саха сирин социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыытыгар кыттыы курдук быһыытынан көрүөххэ сөп. Ол курдук, “Хотугу төрүт омуктар тылларын уонна култуураларын харыстааһын” дискуссияҕа Татьяна Гончаренко пуорум кыттыылаахтарыгар АЛРОСА хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктары кытта бииргэ үлэлэһэр уонна өйүүр бырайыактарын тустарынан кэпсээтэ. Ол иһигэр кыыл таба харыстабылыгар аналлаах үлэ, КМНС бэрэстэбиитэллэригэр оҥоһуллар быһаччы көмө, тэрээһиннэргэ успуонсардааһын, өрөспүүбүлүкэ бырабыыталыстыбатын, СӨ Хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктарын ассоциациатын кытта үс өрүттээх бииргэ үлэлэһии сөбүлэҥин түһэрсибиттэрин туһунан сырдатта. Ити сөбүлэһии сүрүн соруга – хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктар төрөөбүт тыллара, култуурунай нэһилиэстибэлэрэ уонна төрүт үгэстэрэ бигэтик сайдар усулуобуйаларын тэрийии.
АЛРОСА – аан дойдуга биир саамай элбэх алмааһы хостуур уонна саамай элбэх чинчиллибит алмаастаах сирдээх хампаанньа. Аан дойдуга алмаас-бирилийээн оҥорон таһаарыытын бары түһүмэҕин хабан үлэлиир – геология чинчийиилэриттэн саҕалаан бирилийээннээх ювелир киэргэллэрин оҥорууга тиийэ – соҕотох тэрилтэ. АЛРОСА алмаастарын углероднай нейтральностара бигэргэниитэ – улахан хампаанньалар аан дойду таһымнаах экология кыһалҕаларын быһарыыга кыттыахтарын сөбүн туоһулуур бастыҥ холобур.
Интэриэһинэй:
Саха сирэ уонна Сахалин уобалаһа “суол каартатын”, атыннык эттэххэ, 2025-2028 сс. эрэгийиэннэр таһымнарынан килиимэт бэлиитикэтин олоххо киллэрэргэ уонна уопуту атастаһарга сөбүлэҥ түһэристилэр. Бу докумуон быһыытынан, икки эрэгийиэн углерода суох сайдыы эйгэтигэр утум-ситим баай уопуттарын атастаһыахтара, онно Сахалин эспэримиэнэ уонна Саха сирин экэниэмикэтин уонна экосистиэмэтин уратылара учуоттаныаҕа.
kyym.ru
