Алмаас хостооһунун ыарахан үлэтин сүрүн дьоруойдара, үгэс курдук, эр дьон буолаллар. Ол гынан баран, бу тыйыс эйгэҕэ дьахтар кэрэ куолаһа да иһиллэр. 35 тыһыынчаттан тахса үлэһиттээх АЛРОСА хампаанньа үлэһитин үс гыммыттан биирэ – кэрэ аҥаар. Ити аҥаардас кураанах сыыппара эрэ буолбатах. Ити – хампаанньа өйдөөн-төйдөөн туран каадырга ыытар бэлиитикэтэ, кини киэн туттуута. Дьэ кэрэ, нарын дьахталлары аан дойду биир саамай уустук индустриятыгар – сир баайын хостооһунугар – туох санаа сирдээн аҕаларый? Дьиэ кэргэн үгэһэ, билимҥэ интэриэс уонна, биллэн турар, хампаанньа үлэһиттэригэр тэрийэр ураты кыһамньылаах эйгэтэ.
Сүрэх баҕата уонна уоттаах харах
АЛРОСА-ҕа үлэлиир хас биирдии кэрэ аҥаар бэйэтэ туспа устуоруйалаах. Мииринэйдээҕи-Ньурбатааҕы ХБК сүрүн геологын солбуйааччы Октябрина Дмитриева идэтин сөпкө талбыта олоҕун суолун бүтүннүү уларыппыт.
– Мин 1977 сыллаахха Ньурба куоратыгар төрөөбүтүм. Дьиҥэр, дьылҕам атыннык салаллыан сөп этэ эрээри, мин санаабар, геолог идэтэ миигин бэйэтэ талбыт курдуга. Оскуолам кэнниттэн Санкт-Петербурга экэниэмикэ академиятыгар туттарсан киирбитим эрээри, бииргэ үөрэммит кыыспын кытта докумуоммун өссө Саха судаарыстыбаннай университетыгар геология чинчийиитин факультетыгар биэрэргэ санаммытым. Кэлин тиһэҕэр дьүөгэбин кытта бииргэ үөрэнээри уонна геология эйгэтигэр холонон көрөргө сананан, СГУ-ну талбытым.
Талбыт идэм миигин алмааһы хостуур АЛРОСА хампаанньаҕа сирдээн аҕалбыта. Устудьуоннуу сылдьан Мииринэйдээҕи ХБК-ҕа быраактыкаламмытым. Иккис кууруска сир үрүт араҥата хайдах үөскүүрүн уонна геология процестарын үөрэтэ сылдьан “геолог идэтэ дьиҥ-чахчы мин идэм эбит” диэн бигэтик өйдөөбүтүм. Билигин бэйэтин кэмигэр сүрэҕим тугу этэрин истэн идэбин сөпкө талбыппар дьылҕабар махтанабын. Тоҕо диэтэххэ, хараҕым билигин да уоттаах.
Геолог-дьахтар: дьиҥ олох уонна таас алыба
Октябрина Дмитриевна үлэтин Ньурбатааҕы ХБК геологияҕа отделын картограф-инженериттэн саҕалаабыта.
– Бастакы үлэм күнүгэр үлэ хаамыытыгар хайдах киирэ сатаабыппын бу баар курдук өйдүүбүн. Оччолорго кэллиэгэлэрим номнуо идэлэрин толору баһылаабыт дьон этэ. Өйдөөх, оҥорон таһаарыыны үчүгэйдик билэр дьону кытта үлэлиир олус интэриэһинэйэ, күн аайы туох эрэ саҥаны билэрим. Кинилэр сүбэлэрэ билигин даҕаны үлэбэр-хамнаспар туһалыыр.
Биэс сыл буолан баран миигин бастакы категориялаах картограф-инженер оҥорбуттара, онтон өссө икки сылынан геолог-инженер дуоһунаһыгар анаабыттара. Онно 11 сыл үлэлээбитим кэннэ, 2018 сыллаахха, сүрүннүүр геолог, ол кэннэ аны үс сылынан, Накыыннааҕы баайдаах сир сүрүн геологын солбуйааччыта буолбутум.
Мин үлэлии олорор кэммэр, 2002 сыллаахха, Ньурбаҕа бастакы алмаастаах кумаҕы уонна урууданы хостообуттара. 2003 сыллаахха кэлин “Ньурбатааҕы” туруупка сүрүн күүһэ буолбут уонна билигин сылга икки мөлүйүөн туонна алмаастаах урууданы уонна кумаҕы “таҥастыыр” 16-с №-дээх байытар баабырыка үлэҕэ киирбитэ. 2015 сыллаахха “Ботуобуйатааҕы” туруупка уонна Ньурбатааҕы сир баайдаах сир икки түһүмэҕэ үлэлээбиттэрэ.
Аналыҥ буоллаҕына, эр киһи – дьахтар диэн араарбаккын
Октябрина Дмитриевна идэтин таба тайанан, аналын булан үлэлээбитэ номнуо 20-тэн тахса сыл буолла. Таһыттан көрдөххө бэрт нарын, ол гынан баран, булгуруйбат санаалаах Октябрина Дмитриевна хас күн аайы, бэл, көннөрү сиргэ сытар тааска эбэтэр буорга-кумахха миллиардынан саастаах Сир ийэ устуоруйатын сатаан өйдөөн көрөр дьоҕура – геолог киһи ураты сатабыла.
– Геологияны аҥаардас “билим салаата” диэн быһаарар тутах курдук. Кини айымньылаах, олус интэриэһинэй, бэл, бөлүһүөктүү тутуллаах идэ диэххэ сөп. Биһиги гипотезалары оҥоробут, сир баайын көрдүүбүт, баайдаах сирдэри туһаҕа таһаарабыт. Сир үрүт араҥатыгар процестар хайдах ааспыттарын-буолбуттарын, онно чопчу урууда хайдах киирбитин, ол кэннэ туох буолбутун туһунан өйдөбүллээх буолуохтааххын. Сорох боппуруостарга кэллиэгэлэрбит көхтөөхтүк мөккүһэллэр, оттон ол түмүгэр дьиҥ кырдьык үөскээн тахсар.
Мин 16-с, 15-с нүөмэрдээх баабырыкалар уонна сууйар-наардыыр комплекс туһанар геологиятын, буурдуур ыстаныактарын, хайа-тэхиньиичэскэй сыахтарын, былаанныыр бырабылыанньаларын, байытар комплекстарын исписэлиистэрин кытта үлэлиибин. Билигин биһиги хамаандабыт байытар комплекс оҥорон таһаарыытын тупсарар ньыманы оҥоро сылдьар уонна “Ботуобуйатааҕы” туруупканы кэҥэтэр бырайыагы иилиир-саҕалыыр.
Бары ыкса ситимнээхтик үлэлиибит. Этэргэ дылы, хонууга соҕотох саллаат – буойун буолбатах. Кэлэктииппит олус иллээх, идэлэригэр бэриниилээх. Бэйэ-бэйэбитин хардары ытыктаһабыт, хас биирдии үлэһит санаата истиллэр, мөккүөрдээх буоппуруос хайаан да сиэрдээхтик быһаарыллар.
Отделбар мэлдьи соҕотох дьахтар этим. Тоҕо диэтэххэ, маннык уустук идэни дьахтар эрэ барыта талбат. Ноҕурууската улахан, ону толороргор идиэйэнэн “умайа” сылдьар, булгуруйбат санаалаах, идэҕэр бэриниилээх буолуохтааххын. Геолог идэлээх киһи оҥорон таһаарыыга, хонууга командировкаҕа, уустук усулуобуйалаах, ыраах сытар баахта бөһүөлэктэригэр элбэхтик сылдьар. Мин өссө биири өйдөөтүм: үтүө түмүгү ситиһэр туһугар сыалгын-соруккун чопчутук, чуолкайдык туруоруохтааххын уонна ону олоххо киллэрэргэ дьулуһуохтааххын. Идэбит биһигини элбэхтик тургутар. Дьахтар киһиэхэ геология диэн – мэлдьи тугу эрэ кыайыы. Ол аҥаардас эт-сиин ноҕурууската эрэ буолбатах. Ол да буоллар, таларбын – талбытым. Арамаантыка уонна айар-тутар үлэ – миигин идэбэр ол тутар.
Олоххо киллэрии уонна кэскил: хонуу үлэтиттэн рационализаторствоҕа диэри
Геология эйгэтигэр дьахталлар бэйэлэрин араастан булаллар. Ким эрэ хонуу-хайа үлэтин талар, ким эрэ – билими, оттон ким эрэ ураты, сэдэх хайысхаҕа идэтийэр. Оттон Октябрина Дмитриевна өссө рационализатор буолар. Кини көҕүлээһинэ АЛРОСА хампаанньа үрдүк билиниитин ылбыта: кини “Сыл ситиһиитэ” аат хаһаайына буолбута, оттон аатын саха ураты алмааһыгар иҥэрбиттэрэ.
Бүгүҥҥү дьоруойбут көҕүлээһининэн, Ньурбатааҕы сир баайдах сиргэ, судургутук быһаардахха, сырьену туспа наардыыр, ол кэннэ байытар түһүлгэлэргэ илдьэн “переработкалыыр” буолбуттара. Ол түмүгэр 50 мөлүйүөн солкуобайтан лаппа тахса үп-харчы кэмчилэннэ.
– 2025 сыллаахха алмаас хостооһунугар киллэрбит көҕүлээһиним оҥорон таһаары арыый “уйан” сирдэригэр онно сөптөөх сырьену таларга көмөлөспүтэ. Ол түмүгэр байытар комплекс көдьүүһэ улааппыта, баабырыкалар хааччылыыларын ороскуотун кыччаппыта. Ити үлэм иһин кэллиэгэлэрим миигин бириэмийэҕэ түһэрэн куоластаабыттара. Ити курдук биһирэбиллэр кэлэктииби түмэллэр, дьон бэйэтигэр уонна сарсыҥҥы күнүгэр эрэллээхтик сананыытын бөҕөргөтөллөр, – диэн Октябрина Дмитриевна санаатын үллэстэр.
Итини таһынан, кини улахан кылаатын Мииринэйдээҕи-Ньурбатааҕы ХБК былаанын, алмааһы хостуур баһырхай былааннарын толорорго киллэрэр. Октябрина Дмитриевна алмаас хостооһунун эйгэтигэр хампаанньа биир саамай грамотнай уонна үрдүк таһымнаах салайааччыта диэн сыаналанар.
Кэрэ аҥаар уонна геология
Дьахталлар көмөлөрүнэн геологияҕа ураты кыһамньылаах сыһыан, кыраҕа да болҕомтолоох буолуу, бытархай да нөҥүө улаханы сатаан өйдөөн көрөр ураты дьоҕур баар. Этэргэ дылы, кинилэр көннөрү бороҥ тааска кэрэни булан көрөллөр, дьон бары ааһа барар сириттэн күндүттэн-күндүнү булаллар. Кинилэр хаһан эрэ талбыт идэлэрэ дьылҕаларын, олохторун суола буолар. Ол үрдүнэн ханнык да кэмҥэ, төһө да бириэмэ аастар, геолог дьахталлар мэлдьи кэрэлэр, кинилэр айылҕаттан анаппыт ураннара-нарыннара тыйыс эйгэ тыыныгар суураллыбат. Октябрина Дмитриевна үтүө кэргэн, икки уол иһирэх ийэтэ.
– Иллэҥ кэммин дьиэ кэргэммин кытта атаарабыт. Айылҕаҕа сылдьарбытын, сайын стадиоҥҥа сүүрэрбитин сөбүлүүбүт. Кэргэммин Павлы кытта 2003 сыллаахха “Ньурбатааҕы” карьерга билсибитим: кини хайа маастара, оттон мин учаастактааҕы геолог этим. Иккиэн оҥорон таһаарыыга үлэлиибит, баҕар, уолаттарбыт эмиэ биһиги суолбутун тэлиэхтэрэ.
АЛРОСА пресс-сулууспата.
