РФ Оборуонаҕа министиэристибэтин архыыбын докумуоннарыгар олоҕурдахха, Горнай оройуонун биир саллаата 2,6 ньиэмэс саллаатын суох оҥорбут. Саха сирин үрдүнэн сахалар кыайыыга дьиҥнээх кылааттарын аахтахха, хас буолуой?
Быйыл төрүттэммитэ 95 сылын туолар Горнай улууһун “Үлэ күүһэ” хаһыата СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ В.И. Алексеев эрэдээктэрдиир кэмигэр, сүрүн үлэлэрин таһынан, Горнайга кыраайы үөрэтии киинэ буолан, өрөспүүбүлүкэҕэ биллибитэ. Эрэдээксийэ ордук улуустарын дьонун-сэргэтин Кыайыыга кылааттарын туһунан чахчылары хомуйан, тута иһитиннэрэн-биллэрэн сүҥкэн ботуруйуоттуу үлэни ыытан кэллэ. Улуус устуоруйатын туһунан матырыйааллар, кинигэлэр тахсыыларын ымпыктаах-чымпыктаах, улахан сыралаах үлэтин Василий Ильич сүрүннээн, салайан, ону таһынан суруйар, эрэдээксийэлиир, бэчээккэ бэлэмниир хара үлэтин үгүс өттүн бэйэтэ толорон, кырдьыгынан эттэххэ, киһитэ кини буолан ситиспитэ.
— Василий Ильич сэрии тиэмэтигэр эдэргиттэн дьарыктанаргын билэбит, бу үлэҥ хаһааҥҥыттан саҕаламмытын, хайдах үлэлээн кэлбиккит, хаһыакка сырдатыыларгыт, кинигэлэргит туһунан кэпсээ эрэ
— Былырыын Улуу Кыайыы 80 сылыгар улуустарга элбэх үлэ ыытыллыбыта. Олортон саамай үлэлээҕинэн, үйэлээҕинэн биир ойуччу миэстэни кинигэ таһаарыыта ылар. Горнай дьаһалтатын улахан көмөтүнэн улууспут буойуттарын Кыайыыга кылааттарын туһунан икки улахан кинигэни таһаарбыппыт. Бу кинигэлэргэ биһиги дьоммут сэрии кэмигэр оҥорбут дьоруойдуу быһыылара докумуоннарынан бигэргэнэн киирдилэр. Инникитин улууспут дьоно-сэргэтэ ааспыт сэрии буойуттарынан киэн туттуулара күүһүрүөҕэ, кинигэлэр ыччаты патриотическай иитиигэ улахан оруолланыахтара. Оттон сэрии тиэмэтигэр «Үлэ күүһэ» хаһыат эрэдээктэринэн саҥа үлэлии кэлиэхпиттэн дьарыктаммытым. Хаһыаппыт оччотооҕу уопсастыбаннай кэрэспэдьиэннэрин барыларын кытта ыкса сибээстээх этим. Олус көхтөөх, дириҥ билиилээх, олох эндирдэрин ааспыт аҕа саастаах дьон, миигин кытта элбэхтик кэпсэтэллэрэ, сүбэлииллэрэ. Кинилэртэн биирдэстэрэ Терентий Романович Капитонов, урут холкуос бэрэссэдээтэлинэн, райпо бэрэссэдээтэлин собуйааччынан кытта үлэлии сылдьыбыт буолан, улуус, нэһилиэктэр олохторун элбэҕи кэпсиирэ. Ордук сэрии кыттыылаахтарын, сэрии саҕана оройуон хайдах үлэлээбитин-хамнаабытын, үчүгэйин-куһаҕанын ааҕа билэрэ. Биир кэпсэтии кэнниттэн, Терентий Романовичтыын Горнай оройуона сэриигэ кыттыытын туһунан, кинигэ таһаарарга сүбэлэспиппит. Ити саҕана иллэҥ этэ, ханна баҕарар айанныыр, ирдиир үлэни ыытар кыахтааҕа. Онон кини бэйэтигэр иитиэхтии сылдьыбыт санаатын толороругар, кыах үөскээбититтэн үөрбүтэ. Мин эрэдээктэр быһыытынан, кинини бары өттүнэн өйүүргэ эрэннэрбитим. Онон тугу суруйарын хаһыакка тута таһааран иһэргэ кыһаллыбыппыт. Ити курдук, оройуон дьоно Кыайыы туһугар хайдах сэриилэспитин, үлэлээбитин-хамнаабытын сырдатарга киэҥ үлэни саҕалаабыппыт.
Терентий Романович сэрии кыттыылаахтарын чуолкайдаары нэһилиэк аайы сылдьыбыта, Биэнсийэ пуондатыгар баар сэрии кыттыылаахтарыгар аналлаах докумуоннары хас биирдиилэрин хасыһан чинчийбитэ. Дьокуускайга СӨ Байыаннай комиссариатын архыыбын үөрэппитэ, Намҥа бара сылдьыбыта, Аммаҕа олорор биллиилээх документалист-суруйааччы, суруналыыс Д.Н. Гаврильевы кытта атах тэпсэн олорон кэпсэппитэ. Москубаҕа баран, Подольскайга ССРС Оборуонатын министиэристибэтин архыыбын хаһыспыта. Онон олус элбэх матырыйаалы хомуйан үөрэппитэ, чинчийбитэ, олортон наадалаахтара диэбитин хаһыакка таһааран испиппит. Онтубут билиҥҥэ диэри туһалыыр, барыбытыгар тугунан да кэмнэммэт күндү бэлэх буолбута! Сэрии кыттыылаахтарын барыларын хаһан, ханна төрөөбүттэрин, үлэлэрин, хаһан сэриигэ ыҥырыллыбыттарын, ханна охтубуттарын, сураҕа суох сүппүттэрин, наҕараадаларын кылгастык суруйан кинигэ таһаарар кыах көстүбүтэ. Онон салгыы чуолкайдыыр үлэни ыытабыт диэн, сэрии кыттыылаахтарын туһунан барыларын улууспут хаһыатыгар таһааран, нэһилиэнньэҕэ биллэрбиппит. Дьон ааҕан-билсэн баран, элбэх көннөрүүнү, чуолкайдааһыны киллэрбиттэрэ. Эрдэттэн кинигэни кэҥэтэргэ, испииһэгинэн эрэ муҥурдаммат туһугар, эрэдээксийэлиир сүбэ тэрийэргэ быһаарыллыбыта. Онно салайааччынан хаһыат эрэдээктэрэ Василий Ильич Алексеев, чилиэннэринэн хаһыат үлэһиттэрэ: Иннокентий Денисович Аввакумов, Егор Михайлович Саввин, Степан Николаевич Фёдоров, улуустааҕы архыып сэбиэдиссэйэ Николай Яковлевич Петров киирбиттэрэ. Кинилэр сэрии кыттыылаахтарын туһунан ахтыылары хомуйан, ыстатыйа суруйбуттара, атын салааларыгар үлэлэспиттэрэ. Кинигэ типографияҕа бэлэмнэммитин кэннэ, бэчээккэ барыан иннинэ, бары Дьокуускайга көһөн киирэн, хас эмэ күн көрбүппүт, аахпыппыт, көннөрбүппүт. Ол 1995 с. тахсыбыт сэриигэ, Кыайыыга аналлаах «Уоттаах сэрии сылларыгар» диэн кинигэбит Саха сиригэр улуустарга биир бастакы таһаарыы этэ. Сэбиэскэй кэмҥэ, биллэрин курдук, кинигэ таһаарыыта, сүрүннээн, литэрэтиирэҕэ, уус-уран суруйууларга эрэ хайысхалааҕа. Улуус бэйэтэ үбүлээн, хомуйан кинигэ таһаарыыта суоҕа. Ити кэмҥэ Горнайга баһылыгынан үлэлээбит Саха сиригэр биллэр салайааччы, хорсуннук сэриилэһэ сылдьан геройдуу охтубут буойун оҕото Иван Герасимович Дьяконов, биһиги этиибитин, көрдөһүүбүтүн бары өттүнэн өйөөн, үбүлээн, кинигэбит күн сирин көрбүтэ. Тута Саха сирин хаһыаттарыгар, араадьыйаҕа, тэлэбиидэнньэҕэ, араас көрсүһүүгэ, тэрээһиҥҥэ сэҥээриллэн, атын улуустарга маннык үлэ киэҥник саҕаламмыта. Горнайга нэһилиэктэрэ ити кэнниттэн бары кэриэтэ, көрдүүр-чинчийэр үлэни күүскэ ыытан, Кыайыыга аналлаах кинигэлэрин бэчээттэппиттэрэ. Бу кэнниттэн архыып сэбиэдиссэйэ Н.Я. Петровтуун үлэлэһэн, оройуонтан ыҥырыллыбыт саллааттар суруктарын хомуйан, «Мин тыыннаахпын биллэрэбин...» диэн ааттаан, кинигэ оҥорон таһаарбыппыт, Саха сирин үрдүнэн эмиэ сонун саҕалааһын быһыытынан билиниллибитэ.
— Онон ааспыт сылга таһаарбыт кинигэлэргит, инники үлэҕитин салҕааһын курдук буоллаҕа.
— Отут сыл анараа өттүгэр тахсыбыт «Уоттаах сэрии сылларыгар» кинигэни бары эбиилэри, чуолкайдааһыннары киллэрэн туран, хаттаан кэҥэтэн таһаарарга кэмэ кэллэ дии санаан, сүрүн идиэйэбитин улуус салалтатыгар эппиппит өйөнөн, саҥардыллан иккис кинигэ буолан таҕыста. «Кыа хааннарын тоҕон, хорсуннук сэриилэһэн» диэн кинигэбит бастакы тома 2015 с. күн сирин көрбүтэ. Былырыын бу кинигэбит иккис туома эмиэ Кыайыы 80 сылыгар тахсан, улууспутугар ураты бэлэҕи оҥордубут.
— Бу икки туомнаах кинигэлэргит туох уратылаахтарый?
— Кэпсээммин ыраахтан саҕалыым. Биһиги ааспыт үйэ 60-с сылларыгар Сэбиэскэй аармыйа кэккэтигэр сулууспалыыр эрдэхпитинэ, ордук нуучча омук ыччаттара, Улуу Кыайыы туһунан кэпсэтии буоллаҕына, “Эһиги, сахалар, Аҕа дойду Улуу сэриитигэр улаханнык кыттыбатах буолуохтааххыт, сылдьыбыт да буоллаххытына, ол-бу хааччыйар эйгэҕэ сулууспалаатыгыт, көньүүһүнэҕэ эҥин үлэлээтигит ини” диэн ахсарбатахтыы саҥаралларын истэр олус кыһыылаах этэ. Билиилэрин таһыма намыһаҕын билиммэттэрэ. Сорохторго ити омсолоох өйдөбүл, күн бүгүнүгэр диэри салҕанар көстүүтэ баар. Оннук санаа дөрүн-дөрүн интэриниэт ситимигэр тахса турар. Итинник дойҕох санааны уларытар туһугар мин биир дойдулаах буойуннарбыт хорсун быһыыларын чинчийэргэ үлэлэһэбин. Элбэх ыйытыгы, суругу РФ Оборуонатын министиэристибэтин архыыбыгар ыытарым. Кэлин саллааттар сэриилэспит докумуоннара интэриниэт ситимигэр тахсыаҕыттан үлэлииргэ улаханнык чэпчээтэ. Ол эрээри онно дьиэтээҕи аадырыстара, төрөөбүт сирдэрин суруйуу сотуллан хааларынан уустук. Ити киһи олоҕор сыһыаннаах тус чахчылары тарҕатыыны бобор туһунан 152 №дээх ФЗ олоҕурар эбит. Биһиэхэ биир ааттаах-суоллаах дьон улуус үрдүнэн нэһилиэктэринэн хастыы да буолаллар. Онон төрөөбүт сирин, холкуоһун билбэккэ эрэ, “бу – чахчы, кини” диир табыллыбат. Кыайыы 70 сылынан ити сотуллубуту арыйарга, РФ Бэрэсидьиэнэ В.В. Путин көмөлөһөрүгэр көрдөһүү ыыппытым кэннэ биирдэ, архыыптар мин наадыйар докумуоннарбын толору арыйан, булаттаабыт наҕараадалаах саллааттарым нэһилиэктэрин чуолкайдаан ыыппыттара. Кинигэлэр улахан, А4 кээмэйдээхтэр, архыып докумуоннарын киллэрэр буолан, бары 300 сир. араас өҥнөөх. Былырыын сэриигэ дьоруойдуу охсуспут буойуннарбыт наҕараадалыыр докумуоннарын эбии булан, «Кыа хааннарын тоҕон, хорсуннук сэриилэһэн» диэн кинигэбитин иккис туомун таһаардыбыт. Бу кинигэ биир сүрүн уратыта — Улуу Кыайыы кэнниттэн буолбут Корея, Афганистан сэриилэригэр, Чечняҕа конституционнай тутулу олохтооһуҥҥа кыттыбыт буойуннарга сыһыаннаах суруйуулар киирдилэр. Украинаҕа анал байыаннай дьайыыга кыа хааннарын тоҕон, хорсуннук сэриилэһэн, сырдык тыыннарын толук уурбут 31 биир дойдулаахпыт туһунан харах уулаах ахтыылары киллэрдибит...
— «Уоттаах сэрии сылларыгар» кинигэҕитигэр Горнай оройуонуттан төһө киһи сэриилэспитин биллигит, чуолкайдаатыгыт?
— Бу отучча сыллаах көрдөөһүн, чуолкайдааһын кэнниттэн биллибитинэн, улууспут үрдүнэн барыта Аҕа дойду Улуу сэриитигэр 1070 киһи ыҥырыллыбыт, 531 киһи сэрии хонуутугар охтубут, олор истэригэр 182 киһи сураҕа суох сүппүттэр киирэллэр. 429 киһи эргиллэн кэлбит. 110 киһи үлэ фронугар кыттыбыт. Өр сыллаах көрдөөһүн, чинчийии түмүгэр быһаччы сэриигэ кыттыбыт, урут кинигэҕэ киирбэтэх 74 киһи эбии көһүннэ. Кинилэр кинигэлэргэ киирдилэр, үйэлээх өйдөбүнньүктэргэ сырдык ааттара сурулунна. 520 сэрии кыттыылааҕар саҥа чахчылары көрдөөн буламмыт, эбии чуолкайдаан киллэрдибит.
— Көрдүүр-чинчийэр үлэ элбэх сыраны-сылбаны эрэйэр, эн көмөлөһөөччүлэрдээххин дуо?
— РФ Оборуонатын министиэристибэтин архыыбыттан сүрүн докумуоннары интэриниэт ситимиттэн көрдүүргэ, саллааттар бойобуой суолларын чинчийэн, хорсун быһыыларын докумуоннарын булаттаан, улууспут ботуруйуоттара Кировскайтан Василий Дьячковскай, Бэрдьигэстээхтэн Юрий Потапов улаханнык көмөлөстүлэр. Кэлин да бу олус туһалаах дьарыктарын быраҕыахтара суоҕа, көрдүөхтэрэ, булуохтара диэн эрэнэ саныыбын, истиҥник махтанабын!
— Биһиги оскуолаҕа үөрэнэрбитигэр Горнайтан ыҥырыллыбыт буойуннартан элбэх киһи Ильмень күөл кыргыһыытыгар кыттыбыттарын туһунан сэрии кыттыылаахтара С.Ф. Дьячковскай, П.М. Фёдоров, С.П. Ковров о.д.а. кылаас чаастарыгар кэлэн кэпсииллэрэ, чуолкайа хас киһи ити кыргыһыыга улууспутуттан охтубутуй?
— Горнай улууһа Саха сирин улуустарыттан биир саамай элбэх сиэртибэни көрсүбүт улахан трагедията — 4,5 көс усталаах, 3,5 көс кэтиттээх Ильмень күөллээҕи иэдээннээх кыргыһыы. Бу хааннаах кыргыһыыга кыттыбыт 597 сахаттан биһиги оройуоммутуттан 54 киһи сырдык тыына быстыбыта, ууга тимирбиттэрэ, уокка умайбыттара. Кинилэр ааттара-суоллара барыта чуолкайданна.
— Горнай оройуонуттан ыҥырыллыбыт саллааттар ханнык-туох байыаннай идэни баһылаан сэриилэспиттэр эбитий, оннук чинчийэн көрдүгүт дуо?
— Барыллаан ааҕыы, чуолкайдааһын түмүгүнэн көрдөххө, 13 артиллерист, 10 сапер, 6 бронебойщик, 47 бүлүмүөтчүк, 18 минэмиэтчик, 2 сибээһи олохтооччу бааллар. 58 чулуу уолаттарбыт рота, взвод, отделение хамандыырдарынан сулууспалаан, өстөөҕү сууһарсыбыттар. Бу аҥаардас архыып докумуоннарыгэр эрэ суруллубутунан бигэргэттэрдэххэ.
— Төһө өстөөҕү суох гыммыттарын, сүрүннээн, туох-ханнык дьоруойдуу быһыыны оҥорбуттарын туһунан кылгастык сырдатан ааһыаҥ дуо?
— Икки туомнаах кинигэлэрбитигэр киирбит 69 саллааппыт, эписиэрбит наҕараадалыыр докумуоннарыттан ылҕаан ылан көрдөххө, биир дойдулаахтарбыт өстөөх 1406 саллаатын суох оҥорбуттара суруллубут. Ньиэмэстэр аатырбыт 13 тааҥкаларын, үс бэйэтэ хаамар авто-массыыналарын, 11 минэмиэттэрин, араас оруудьуйаны, 69 бүлүмүөт туочукатын, хамаандалыыр пууну күдэҥҥэ көтүппүттэр. Туох барыта тэҥнэбилгэ көстөр дииллэр. Ылан көрүөҕүҥ, сэрии кэмигэр ССРС уонна Германия байыаннай сулууспалаахтарын уопсай сүтүктэрин, ону 1,3 -- 1,0 тэҥнэһэр диэн бигэргэтэллэр. Оттон Горнай оройуонун сэриигэ сүтүгэ 531 саллаат диэтибит. Билиҥҥи туругунан архыып докумуоннарыгар көстүбүт чахчыларынан, аҥаардас ити 69 саллааппыт 1406 ньиэмэһи өлөрбүт. Германияны кытта Горнай сүтүктэрин тэҥээтэххэ, Горнай биир өлбүт саллаатыгар 2,6 өлбүт ньиэмэс саллаата тиксэр. Атыннык эттэххэ, биир саллааппыт 2,6 (үс төгүл кэриҥэ элбэх) фашиһы суох оҥорбут диэн түмүк оҥоруохха сөп. Оттон наҕараадаламмакка хаалбыт биир дойдулаахтарбыт, кинилэртэн итэҕэһэ суох хорсун быһыыны көрдөрөн, төһөлөөх элбэх өстөөх тиэхиньикэтин, саллаатын суох оҥорбуттара буолуой?! Маннык аахтахха, аҥаардас биһиги улууспут буойуннара ньиэмэстэр тимир тиистээх сэриилэринээҕэр быдан көдьүүстээхтик кыргыспыттар.
Саха сирин үрдүнэн улуустарынан ньиэмэстэр сүтүктэрин уопсай ааҕыыны, тэҥнэбили таһаарбыт киһи дии саныыбын. Оччоҕо, чахчы, саха буойуннара төрөөбүт дойдуларыгар ураты бэриниилээхтэрин, хорсуннарын, сэрииһит омук буолалларын киһи ырылхайдык, ханнык да омуна суох, архыып докумуоннарынан дакаастаан, кими баҕарар итэҕэтиэ этэ. Сэриигэ сахалартан бастакынан бэргэн ытыытынан кимэн иһэр 30 өстөөх аптамаатчыктарыттан 15-һин охторбут, атыттарын куотарга күһэйбит Степан Ковров дойдуга снайперскай хамсааһыны саҕалааччы буолбута, фронтовой хаһыаттарга суруллубута. 20 эрэ саастаах Михаил Павлов, биир кимэн киириигэ, өстөөх траншеятыгар ыстанан түһэн, илиинэн киирсиигэ 4 ньиэмэһи ыстыыгынан өлөрбүт, салгыы оннук хабыр хапсыһыыга окуопа иһигэр соҕотоҕун 6 өстөөҕү суох оҥорбут. Иккиэннэрин «Хорсунун иһин» мэтээлинэн эрэ наҕараадалаабыттар. Кыһыл Знамя уордьаннаах хамандыыр Николай Николаев взвода төгүрүктээһиҥҥэ түбэһэн, ботуруоннара бүтэн баран, өстөөх траншеятыгар илиинэн киирсиигэ 40 ньиэмэс саллаатын суох оҥорон ураты дьоруойдуу быһыыны көрдөрбүттэр. Ол наҕараадалыыр лииһигэр сурулла сылдьар. Кини Аҕа дойду сэриитигэр кыттыытын туһунан суруйбут автобиографическай сэһэнэ, 60-ча сыл ыскаапка хатанан турбута көстөн, халыҥ кинигэ оҥорон таһаарбыппыт, Кыайыы 75 сылыгар Саха сирин үрдүнэн ыытыллыбыт куонкуруска ол сэһэнэ кыайыылаах тахсыбытыттан биир дойдулаахтара олус үөрбүппүт. Манна биири бэлиэтиибин: наҕараадалыыр лииһигэр уонна кини сэһэнигэр баар чахчылар сөп түбэһэллэрин. Туох да омуннааһына суох. Итиннэ сиэттэрэн Горнай ньургун уолаттара эрэспиэскэһиттэр: фронтан биэс бойобуой наҕараадалаах кэлбит Семён Павлов, Кыһыл Сулус уордьаннаах Пуд Евсеев өстөөх генералын билиэн ылбыттарын туһунан ахтыыларыгар суруйбуттара. Бэрдьигэстээхтэн Албан Аат уордьаннаах саллаат Михаил Саввин, Атамайтан Иннокентий Винокуров ньиэмэстэр “Мессершмитт” сөмөлүөттэрин суулларбыттарын туһунан, ахтыыларыгар сигэнэн кинигэлэргэ суруллубута. Онон сэриигэ бу да ураты сэдэх, дьоруойдуу быһыылар кырдьыктаах буолуохтарын сөп диэн итэҕэйэбин. Ону архыып докумуоннарынан бигэргэтэргэ үлэ салҕанар. Солоҕонтон ыҥырыллыбыт икки бойобуой наҕараадалаах Николай Степанов араанньытынан, сэриилэһэр кыаҕа суоҕунан дьиэтигэр ыытарга быһаарбыттарын, кыккыраччы батынан кэбиспит. Холкуостаахтар атааралларыгар “өстөөҕү кыайан, Берлиҥҥэ тиийэн баран биирдэ эргиллиэҕим” диэн, бигэ тылын биэрбитин туһунан кэпсээбит. Оннук фроҥҥа хаалан баран, байыаннай суолу оҥорууга күннээҕи былаанын 280-300 бырыһыан толорорун туһунан наҕараадалыыр лиискэ ырылыччы сурулла сылдьар. Хайдахтаах хорсун, ботуруйуот санаалаах эбитий бу саха холкуостаах уола! Билигин Украинаҕа буола турар Анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтара, дойдуларыгар кэлэн да баран, уот ортотунан өлө-тиллэ кыргыһа сылдьар доҕотторугар эргиллэн бара туралларын, ити «кыайыылаах эргиллиэхтээхпин» диэбит, биир дойдулаахпар тэҥнии саныыбын.
— Тыылга Кыайыыны уһансыыга Горнай дьоно өрүү инники кэккэҕэ сылдьаллара.
— Бу кинигэбитигэр тыылга «Барыта Кыайыы туһугар» диэн харса суох үлэлээбит дьоммутун ахтарга, саныырга кыһалынныбыт. Сэрии кэмигэр оройуон иһигэр тахсыбыт призывниктар “Бойобуой листоктарын”, «Бюллетень» диэн баартыйа райкомун хаһыатын дьонтон, архыыптан булан, чинчийэн, үөрэтэн киллэртээтибит. Бэрдьигэстээххэ саҥа үлэлээбит олохтоох араадьыйаҕа кэпсэммит матырыйааллар баартыйа архыыбыгар ууруллубуттарын булан туһанныбыт. Балар бары билигин да сэрии тыынынан илгийэр курдуктар. Ону таһынан Саха сирин «Кыым», «Социалистическая Якутия» хаһыаттарыгар Горнайтан тахсыбыт сэрии ыар тыынын, холкуостаахтар бэйэни харыстаммат харса суох үлэлэрин кэпсиир сонуннары, иһитиннэриилэри библиограф А.И.Заровняева сүүмэрдээн киллэрдэ.
— Сэрии сылларыгар оҕо төрөөһүнэ, дьон өлүүтэ-сүтүүтэ, ыал буолуута кытта ырытыллыбыт эбит дии.
— Мин билэрбинэн, маннык сиһилии ырытыы урут хаһан да бэчээккэ тахсыбатаҕа. Сэрии сылларыгар хас оҕо төрөөбүтэ, кимнээх диэн ааттаммыттара, төрөппүттэрэ кимнээҕэ, хас киһи кимнээх ханнык ыарыыттан өлбүттэрэ, ону сэргэ ыал буолуу кытта киирбитэ, сэрии кэмин үөрэтээччилэргэ кэлин да улахан көмөлөөх буолуо дии саныыбын. Холобура, сэлликтэн — 301 киһи, тымныйан — 84, куртах-оһоҕос ыарыытыттан — 106, сүрэх ыарыытыттан — 35, быраҥхыыт, диспепсия диэн диагнозтанан — 95, куортан 34 киһи өлбүт. Бэйэтигэр тиийинэн — 6, ууга түһэн — 5, мунан — 1 киһи. Дьиктитэ, ити саҕана куртах араагыттан 3 эрэ киһи өлбүт. Билигин оннооҕор аһара элбээбитэ туспа таабырын. Сэрии сылларыгар оҕо өлүүтэ олус улахан, биир саастарын туолбакка — 143 оҕо, икки саастарын туолбакка 112 оҕо өлбүт. Барыта сэрии сылларыгар 1108 киһи өлбүтүттэн 1942 с. ордук иэдээннээх эбит – 353 киһи суох буолбут. Тэҥнээн көрдөххө, төрөөһүннээҕэр өлүү аһара үрдүк — 642 оҕо төрөөбүт?! 123 ыал буолуу бэлиэтэммит. Горнай оройуона сэрии иннинэ нэһилиэнньэтин ахсаана 6507 киһи этэ. Маннык ырытыылар нэһилиэктэринэн, дьон туохтан өлбүттэрин, ыарыыларын быһааран туран суруллубута, нэһилиэктэр кыраайы чинчийээччилэригэр биллэр көмөлөөх буолуо.
— Сэрии саҕана Горнайга хоргуйан өлүү баарын туһунан кырдьаҕастар кэпсииллэрэ.
— Урукку кинигэҕэ киирбит сэрии кэмигэр муҥҥа буһан (хоргуйан) өлбүттэр салаа, улахан уларыйыыта суох киирдэ. Бу түһүмэх урут да, билигин да мөккүөрдээҕэ, хайдах да барытын олох чахчы чуолкайдыыр кыаллыа суох. Быраастар өлбүт дьону, кими да “хоргуйан өлбүт” дииллэрэ көҥүллэммэт этэ, ол иһин араас ыарыыны суруйалларын, бу үөһэ киирбит салааны кытта тэҥнээн көрүллүөхтээх. «Хоргуйан өллө» диэн докумуону хантан да булбаккын. Ол иһин нэһилиэк дьонун, ыкса олорбут ыалларын, аймахтарын, билэр дьонун кэпсээнинэн, кинилэр бигэргэтиилэринэн ылыллыбыта кинигэҕэ киирэн турар. Барыта 152 киһи хоргуйан өлбүтэ чуолкайдаммыта. Кировскай нэһилиэгэр “Кыһыл былаах” холкуостан элбэх киһи сэриигэ ыҥырыллан, хаалбыт дьонуттан хоргуйан өлүү элбэҕиттэн 1943 с. холкуостара эстэн хаалан, Калинин аатынан холкуоска холбоммуттара – иэдээннээх сыллар туоһулара.
— Ити кэмнээҕи үлэ-хамнас сыыппаралара, түмүктэрэ хайдаҕый?
— Оннук чахчылары, холкуостар дохуоттарын эмиэ киллэрэ сатаатыбыт. Төһө эмэ сүүһүнэн үлэни кыайар туруу уолаттарын сэриигэ атааран баран, сүрүн көрдөрүүлэргэ сэрии иннинээҕи сыллардааҕар ынах сүөһүнү иитии көрдөрүүтэ лаппа тупсубута, эбиллибитэ киһини сөхтөрөр. Ол хайдахтаах күүстээх үлэттэн тахсыбытын кинигэҕэ суруллубут ахтыылартан билиэххэ сөп. 1940 с. ынах сүөһү 2888 эбит буоллаҕына, 1945 с. түмүгүнэн ол 6764 тэҥнэспит, баалабайынан 4320 ц. үүт ыаммыт буоллаҕына, ити көрдөрүү 8847 ц. тиийбит. Ол эрээри, бу сыыппара кэтэх өттүн билэр эмиэ наада. Байыаннай балаһыанньа буолан, дьон холкуоска бэйэлэрин сүөһүлэрин холбуулларыгар ирдэбил турбута. Оннооҕор бэйэлэригэр хаалларыммыт биир-икки сүөһүлэрин, идэһэ гынан сииллэрэ бобуллубута. «Барыта – фроҥҥа, барыта – Кыайыы туһугар!» диэн модьуйуу булгуччулаах буолбута, холкуостарга сокуон курдук этэ. Кинигэҕэ «Сэрии сылларыгар эт диэни сиэбэтэхпит» диэн ахтыылар киирбиттэрэ, ол саҕанааҕы кэми ырылхайдык көрдөрөр. Оннооҕор маска атыллан өлбүт сылгы этин сиэн, үстүү сыл хаайыыга баран суорума суолламмыттар бааллара кэпсэнэр. Итинник сүөһүлэрин көҥүлэ суох сиэбиттэрэ биллэн, элбэх киһи сууттаммыта, хаайыы дойдуламмыта.
— Улуу Кыайыыга биһиги аҕа саастаах көлүөнэлэрбит кыттыыларын туһунан үөрэтии, чинчийии салҕанан ыытыллар буоллаҕа.
— Өссө эбэн эттэххэ, сэрии кыттыылаахтарын, тыылга фроҥҥа кыргыһар кэриэтэ үлэлээбит күндү дьоммут туһунан элбэх ахтыы киирэн, сэрии ол ыар сылларын туһунан толору өйдөбүлү биэрэр дии саныыбын. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр өлбүт буойуннар оҕолоро – сэрии тулаайахтара, сэрии кэмин оҕолоро ааттара-суоллара анал ыйаах тахсыаҕыттан, онно олоҕуран сурулуннулар. 526 сэрии кыттыылаахтарын тус хаартыскалара, сэрии саҕанааҕы араас архыып дөкүмүөннэрэ киирэн, кинигэ ис хоһоонун кэҥэтэн биэрдилэр. 44 киһи сэрии саҕанааҕы хабыр сыһыан сиэртибэлэрэ буолан, хаайыыга киирэн өлбүттэр ааттара-суоллара чуолкайдаммыта киирдэ. Үстэн элбэх уолаттарын сэриигэ, үлэ фронугар атаарбыт ийэлэр, аҕалар ааттара-суоллара кинилэргэ сүгүрүйүү бэлиэтин быһыытынан сиһилии сурулунна. Билиҥҥи кэми чопчулаан устуоруйаҕа киллэрэр туһугар нэһилиэктэр, тэрилтэлэр Улуу Кыайыы 80 сылыгар туох үлэни ыыппыттарын билиһиннэрэбит.
Биллэн турар, эн эппитиҥ курдук, Аҕа дойду Улуу сэриитин биһиэхэ сыһыаннаах историята салгыы үөрэтиллиэ, чопчуланыа, эбиллиэ, саҥа ааттар көстүөхтэрэ, туһааннаах чахчылар чуолкайданыахтара, ыччаттарбыт Саха сирин, Арассыыйа архыыптарын хасыһыахтара, биһиги бу бэйэбит кыахпытынан үлэбитин салгыахтара диэн эрэнэбит. Кинигэ таһаарыытыгар, матырыйаал хомуйсуутугар сылы эргиччи үлэлэспит М.Е. Тимофеев аатынан улуустааҕы музей (салайаачыы Е.А. Винтоняк), П.Д. Аввакумов аатынан улуустааҕы кииннэммит бибилэтиэкэ (салайааччы А.В. Иванова) кэлэктииптэрин үлэлэрин үрдүктүк сыаналыыбын. Дойдуга уустук, үп-харчы өттүнэн олус кырыымчык кэмҥэ, маннык дьоһуннаах кинигэлэр тахсыыларын көҕүлээбит, сүрүннээбит улууспут дьаһалтатыгар, сэрии кыттыылаахтарын сиэннэригэр, баһылык Никита Викторович Андреевка, баһылыгы бастакы солбуйааччы Сардаана Степановна Стручковаҕа махталбын биллэрэбин. Бу кинигэ хас эмэ уонунан, сүүһүнэн сылларга улууспут историятын үөрэтиигэ, ыччаппытын патриотическай тыыҥҥа иитиигэ туһалыы туруоҕар бүк эрэнэбин.
— Василий Ильич, “көрдөөбүт көмүһү булар” диэн эн тускунан этиллэрэ, Горнай улууһа сэриигэ кыттыытын туһунан билэр тыыннаах энциклопедия, эдэр көлүөнэ суруналыыстарга, кыраайы үөрэтээччилэргэ чаҕылхай холобур буоларыҥ чахчытын сындылҕаннаах үлэ ситиһиитэ бигэргэтэр. Улууһуҥ Кыайыыга кылаатын туһунан тугунан да кэмнэммэт, көмүстээҕэр күндү үлэҥ өссө таһаарыылаах буоллун!
Владимир СТЕПАНОВ кэпсэттэ.
