УРУУ ювелирнай хампаанньа аатыттан күндү күн күбэй ийэлэрбитин, аҕаларбытын, эйэҕэс эбээлэрбитин уонна эһээлэрбитин бу суолталаах бырааһынньыгынан ис сүрэхпититтэн эҕэрдэлиибит уонна чөл туругу, чэгиэн доруобуйаны, алаһа дьиэҕитигэр, дьиэ кэргэҥҥитигэр байылыат олоҕу, сир үрдүгэр баар бары үтүөнү, кэрэни баҕарабыт! Бу күнү чугас дьоҥҥутун кытта атаарыҥ, бэйэ бэйэҕитигэр тапталгытын, сылаас сыһыаҥҥытын биллэриҥ.
«Ийэ баар бу сиргэ – аан дойду аанньала». Т.Е.Черемкин-Толомон
«Аҕа баар буоллун дуу олоххо, толору дьол буолуо оҕоҕо». Мария Петровна Мохначевская
Оҕо төрөөтүн кытта бастакы уорааннаах хаһыыта «ийээ» диэн дорҕоонунан иһиллэр. Оттон иккис хаһыыта «аҕаа» диэн тылга кубулуйар. Ийэ, аҕа үтүө холобуругар улааппыт киһи – дьоллоох киһи.
Ийэ уонна аҕа – хас биирдии киһиэхэ кимнээҕэр да чугас дьоно. Саха норуоппут үйэлээх үгэстэригэр, култууратыгар, итэҕэлигэр төрөппүт мөссүөнэ олус улахан суолталаах. Ол курдук, Саха Өрөспүүбүлэкэтин бастакы бэрисидьиэнэ Михаил Николаев 1993 сыллаахха «Ийэ күнүн» алтынньы ый үһүс баскыһыанньатыгар бэлиэтииргэ ыйааҕынан олохтообута. Бу күн бүтүн өрөспүүбүлүкэ ийэлэргэ, дьиэ кэргэн сылааһын уонна хотун албан аатын тутааччыга, дириҥ махталын тиэрдэр. Онно сэргэстэһэн турар бүтүн Арассыыйатааҥҥы бэлиэ күн, «Аҕа күнэ», олох кыһалҕаларыттан көмүскүүр уонна мэлдьи өйүүр киһини, – аҕаны, чиэстиир. Онон бу икки улахан суолталаах бырааһынньыктар саха дьонугар дьоһун, дьиэ кэргэни түмэр бэлиэлээх.
ИЙЭ МӨССҮӨНЭ – БЫСТЫБАТ ОЛОХ СИТИМЭ
Ийэ уобараһа олох ситимин кытта ыкса сибээстээх. Ол курдук өбүгэлэрбит «ийэ кут» диэн өйдөбүлү мээнэҕэ киллэрбэтэхтэр. Бу киһиэхэ Айыылартан бэриллэр сүрүн кут.
Ийэ истиҥ иһирэх таптала бу орто дойдуга кэлиэхпититтэн ыла биһигини харыстыыр, ийэ үтүө тыла бу олоҕу аһаҕас сүрэхтээх көрсөргө үөрэтэр.Салгын кут – өй-санаа тутула. Буор кут – эт-сиин тутула. Ийэ кут – дууһа, таптал тутула. Тыынар тыыннаах барыта ийэҕэ тэҥнээх, олохпут харданы эрэйбэт тапталынан быһаарыллыахтаах.
Сахалар ийэни харыстыыр, араҥаччылыыр санааттан былыр былыргыттан кини таҥаһыгар харысхаллаах ойуу-оһуору тигэллэрэ, симэҕигэр «ыраас» тимир матырыйаалы тутталлара. Ол курдук, өбүгэлэрбит итэҕэллэринэн, үрүҥ көмүс хара санааттан, ыарыыттан уонна куһаҕан тыынтан араҥаччылыыр, ыраастыыр күүстээх. Ийэ симэҕэ бастатан туран үрүҥ көмүһүнэн оҥоһуллара, ону таһынан: алтан, чаҥ, кыһыл көмүс, оннооҕор мас туоһа. Ол иһигэр ытарҕа, кылдьыы, косоплетка, биһилэх, илиҥ кэбиһэр, кэлин кэбиһэр, бөҕөх, уо. д. а. киэргэл арааһа баара. Кыыс оҕо улаатан истэҕин аайы ийэтэ бу ыйаахтарын кыра-кыралаан биэрэн иһэр, ол эбэтэр инники көлүөнэ оҕолоругар хаалларар.
Онон саха симэҕэ – кэрэ көстүү эрэ буолбатах. Бу – ийэҕэ, олох төрдүгэр уонна кэскилгэ анаммыт алгыс. Ийэ кэтэр симэҕэ удьуортан удьуорга бэриллэр үгэһэ – төрүт күүһүн бэлиэтэ.
АҔА МӨССҮӨНЭ – ЫАЛ ЭРЭЛЛЭЭХ ЭРКИНЭ
«Аҕа» диэн дьоһун ааты биһиги киэҥ көҕүстээх, сынтарыйбат санаалаах, хорсун быһыылаах, өркөн өйдөөх киһини кытта, дьиэ кэргэн сүрүн өйөбүлүн кытта ситимниибит. Аҕа уол оҕотугар – тыыннаах холобур, кыыһыгар – маҥнай эр киһи мөссүөнэ. Аҕа ийэҕэ – сүдү күүс, тирэх-өйөбүл буолар.
Аҕа буолуу – улахан эппиэтинэс: оҕолорго бастыҥ холобур уонна дьиэ кэргэн эрэллээх эркинэ, сүрүн көмүскэлэ. Кини хорсун быһыыта, күүстээх санаата, дойдутугар, дьонугар бэриниилээх буолуута эр бэрдин сүрүн быһыыта буолар.
Саха фольклоругар уонна үгэһигэр эр хоһуун киэргэлэ быдан аҕыйах да буоллар, бастатан туран туһалаах санааттан оҥоһуллар. Ол курдук, эр киһи сүрүн киэргэллэринэн уонна киэҥ туттар маллара: саха быһаҕа, тимир бирээскэлээх кур, түөскэ иилинэр үрүн көмүс харысхаллаах бэлиэ, биһилэх, булт тэрилэ уонна ат ыҥыыра. Ити барыта өбүгэ саҕаттан эр киһи күүһүн, кыаҕын уонна дьиэ кэргэнин иитэр хааччыллыытын бэлиэтэ.
Гуляевтар дьиэ кэргэттэрэ.
БИЛИҤҤИ КЭМНЭЭҔИ СУОЛТА
Бу дириҥ ситим билиҥҥи кэмҥэ эмиэ көстөр. Ыал кэлэр көлүөнэлэри үөскэтэр уонна иитэр, үөрэтэр аналлааҕыттан аҕа уустарын, аймахтар, омуктар сайдан иһиилэрин төрүттүүр.
Икки тус-туһунан олорор дьон холбоһон, бэйэ-бэйэлэригэр көмөлөсүһэн, күүс-көмө буолан улахан халыҥ аймаҕы үөскэтэллэр. Ийэлээх аҕабыт урууну тэрийэн, уот оттон, өбүгэ саҕаттан кэлбит тылы, култуураны уонна үгэстэри кэлэр көлүөнэҕэ тиэрдэр улуу аналлаахтар.
Түмүктээн эттэххэ, өбүгэлэрбит биһиэхэ, төрөппүттэргэ ытыктабыллаах сыһыаны, дьиэ кэргэн иһигэр бэйэ-бэйэни өрүүнү, таптаан, өйдөһөн, иһирэх тыыны угуттаан олорууну иҥэрбиттэр. Төрөппүттэр киһини тулалыыр аан дойдуну кытта сибээһин, сиэрин-майгытын уонна кэлэр кэскилин түстүүллэр.
kyym.ru
