Алта уон сыл анараа өттүгэр Таатта Чымнаайытыгар Ефим Яковлевич Иванов-Күөкэтэр Уус (тимир ууһа оҕонньор) быыкаа сиэнин көтөҕөн олорон: “Сиэним Кириисэ улааттаҕына, ааппытын ааттатыа”, -- диэбитэ кэнники туолан хаалыаҕын, оччолорго ким сэрэйбитэ баарай?! Ити курдук Таатта улууһун Чымнаайытыттан төрүттээх урбаанньыт Григорий ИВАНОВ уолун кытары тимири уһааран яхта оҥорбуттарын туһунан сурах өрөспүүбүлүкэни биир гына тилийэ көттө. Саха кыаҕа, сатабыла муҥура суох. Дьоруойум бу яхтаны көлдьүргээн оҥорботоҕун, кэнэҕэс өрөспүүбүлүкэбит сайдыытыгар биир төһүү күүс буолуон сөп диэн сэһэргиир.
Уопсайынан, кинини кытары кэпсэтэ олорон, сахаҕа балачча толкуйдаах дьон бааллар эбит диэн санаа киирдэ. Кини бырайыага барыта -- өрөспүүбүлүкэбит сайдыытыгар. Ол эрээри оччотооҕу салалта тоҕо эрэ аахайбатах.
Удьуор тимир уустара
-- Григорий Григорьевич, хата, биир улахан айаныҥ кэннэ быыс булан кэлбиккэр махтанабын. Уолгун кытары яхта оҥорон дьону соһуттугут. “Кыым” хаһыат ааҕааччыларын кытары, бука диэн, бэйэҕин билиһиннэриэҥ буолаарай.
-- Таатта улууһун Чымнаайытыгар төрөөн улааппытым, онно оскуоланы бүтэрбитим. Алдаҥҥа түһэр Амма өрүс төрдүгэр турар Уус Амма диэн дэриэбинэ. Эһэм -- Ефим Яковлевич Иванов-Күөкэтэр Уус. Хаартыскаҕа эһэм 96 сааһыгар миигин көтөҕөн турар. “Сиэним Кириисэ ааппын ааттатыа”, --диир үһү. Урут кини уһаммыт, тутта сылдьыбыт тэриллэрэ бааллара. Эһэм тимир, көмүс ууһа. Мин эмиэ эһэбин батан, тимир ууһа буоллаҕым. Уолум -- тимир ууһа. Түөрт саастаахпар хараҕым далыттан сүтэн хаалбыта. Онтон аҕам хоруоп оҥорор. Улааппытыҥ кэннэ биирдэ ити өйдөбүл кэлэр. Эһиилигэр аны ийэм суох буолбута. Аҕам Григорий Ефимович оччолорго бэйэтэ 76 саастаах оҕонньор буоллаҕа. Ийэм баара-суоҕа 32 сааһыгар суох буолар. Ийэм – Томпо улууһун Мэҥэ Алданыттан төрүттээх, Колодезникова диэн. Аҕам кыахтаах оҕонньор, бастакы кэргэнэ суох буолбутун кэннэ, мин ийэбин, бэйэтиттэн 40 сыл балыс дьахтары сүгүннэрэн, Чымнаайыга илдьэ барар. Бэйэтэ 80-чалаах оҕонньор уонна түөрт оҕолоноллор. Дьэ, туох да диэбит иһин, олус кыанар оҕонньор этэ, өссө ат айааһыыра. Өйдүүбүн ээ, мин хаһыат лоскуйун имитэ-имитэ ботуруон иитэр этим. Оҕонньор атынан сүүрдэ сылдьан куһу ытыалыыра. Уопсайынан, булчут этэ.
Муома – иккис дойдум
Аармыйа кэнниттэн тута Муомаҕа баран үлэлээбитим. Бастаан утаа икки түмэлгэ (мусуойга) ходуоһунньуктаабытым. Өйдүүрүҥ эбитэ дуу, сэбиэскэй кэмҥэ оройуон аайы ПМК диэн тутуу ыытар кэпэрэтииптэр бааллара. 1988 сыллаахха Горбачев саҕана кэпэрээссийэ туһунан сокуон тахсыбыта. Онно тирэҕирэн, соҕотоҕун тутуу кэпэрэтиибин тэрийбитим уонна ПМК-ры кытта тэҥҥэ тутуу ыытан барбытым. Балыыһаны, халбаһы сыаҕын, дьон олорор дьиэлэрин туппутум. Миигин “дойду уола” дииллэрэ, “дойдулар” онно элбэх этибит, оройуоннартан барыларыттан кэриэтэ бэрэстэбиитэллэр бааллара.
-- Таатта уола, тоҕо ала-чуо Муоманы булбуккунуй?
-- 80-с сыллар саҕаланыыларыгар аармыйаҕа бииргэ сулууспалаабыт Муома уолаттара ыҥырбыттара. Онно ыалдьыттыы тиийэн баран айылҕатын, олоҕун-дьаһаҕын сөбүлээн, устунан хаалан хаалбытым. Оччолорго Муома күннээн-күөнэхтээн, сайдан аҕай олорор кэмэ этэ. Наһаа үчүгэйдик, баайдык-тоттук олорбуппут. Москубаттан Чокуурдаахха, Тиксиигэ сөмөлүөтүнэн быһа бородуукта, табаар эгэлгэтин аҕалаллара. Онон ас арааһа, табаар эгэлгэтэ Муомаҕп анньыллан турара. Кыһыннары-сайыннары буруукта, оҕуруот аһын арааһа. Биир дойдулаахтарым миигин олох сайдыыта суох тус хоту баран бүгэн сытарым курдук саныыллара, быһата, сыылкаҕа барбытым курдук ылыммыттара. Үчүгэй олоххо талаһан барбыппын өйдөөбөттөрө. Бу диэки кырыымчык, быстар олоххо олордохпут дии. Оччолорго Дьокуускайга туох да суох, бэл, хомондьуруопкаҕа кэллэхпинэ, маҕаһыыннар кураанахтарын, соһуйа көрөр этим. Саатар, киһилии көстүүнэй да суоҕа. Көстүүнэйгэ түһээри Муоматтан дэписсиит ас-үөл, сыаналаах ханньаак илдьэ кэлэрим. Билигин биирдэ эмэ муомаларбын үбүлүөйгэ, тэрээһиҥҥэ көрсөбүн. Дьэ, уонна дойдубутугар хайдах курдук үчүгэйдик олорбуппутун ахтабыт-саныыбыт. Муомаҕа 1983 сылтан 1993 сылга диэри уон сыл үлэлээбит эбиппин. Күннээн сылдьыбыт эдэр сааһыҥ ааспыт сирин иккис дойду курдук ылынар эбиккин.
-- Урут хоту улуустар, чахчы, оһуобай хааччыллыыга олорбуттара. Тыый, сэбиэскэй кэмҥэ “урбаан” диэн сыта да суох эрдэҕинэ, сүрдээх киириилээх-тахсыылаах, эргитиилээх уол эбиккин. Муомаҕа бастакынан чааһынай кэпэрэтиип тэриммит урбаанньыт (предприниматель) буолан үлэлээбитиҥ дуо?
-- Оччолорго, сүүрэ-көтө сылдьар ыччат буоллаҕым. 80-с сылларга “хомсомуоллары түмэн, тутуу кэпэрэтиибин тэрийиэҕиҥ” диэн Пётр Черёмкиҥҥа киирэ сылдьыбытым, оччолорго Муомаҕа хомсомуолун 1 сэкирэтээрэ. Киһим идиэйэбин сөбүлээн “дабаай” диэн, оччолорго оройуон 1 сэкирэтээрэ Варвара Петроваттан (Ньурба баһылыга) көҥүл ылаары тиийбитин анараата “ол-бу буолума, кэпэрээтэрдэр -- түөкүттэр” диэн киһибин “оройго охсубут” этэ. Онон бүппүппүт! Черёмкинныын кэнники куоракка биирдэ эмэ көрүстэхпитинэ: “Оо дьэ, хаарыан үлэ хаалбыта, тутуу бөҕөнү ыытыахтаах этибит”, -- диэн ол түгэни санаан кэлээччи. Сэбиэскэй саҕана “предприниматель” диэн буолбакка, “кэпэрээтэр” дэнэрэ. Ельцин кэлбитин кэннэ, итинник тыл, хайысха баар буолбута. Арассыыйаҕа баара-суоҕа үс баан баара, “Агропромбаан”, “Центробаан” уонна “Сберкасса”. Баан кирэдьиитин бырыһыана баара-суоҕа 0.1 бырыһыан этэ. Тиэхиньикэ, тэрил ыларга баан бэйэтэ дуогабардаах буолара: илии эрэ баттыыгын. Сороҕун судаарыстыба үбүлээн, тутуу бөҕөнү ыытарым. Харчы бөҕө киирэрэ, онон бааннар кирэдьиит биэрэллэрэ. Оччолорго манна хотулары хааччыйар “Север” диэн тэрилтэ баара. Ол саҕана Сидоров диэн оҕонньор, “Таба” хампаанньаҕа Виктор Петрович Ефимов үлэлииллэрэ. 1991 сыллаахха Дьокуускайга аан бастаан предпринимателлэр сийиэстэрэ буолбута. Онно Михаил Николаев, Иван Черов хандьыдаат быһыытынан туруммуттара. Оччолорго Муома оройуонуттан соҕотох оҥорон таһаарар урбаанньыт буолан, ол сийиэскэ кэлэн кыттыбытым. Сэбиэскэй Сойуус ыһыллыбатаҕа буоллар, бука, билигин даҕаны онно олорор буолуом этэ.
Дьиҥэ, бэйэбитигэр да чох хостонуон сөбө
-- Дьокуускайга кэлэн тугу гыммыккыный?
-- Сэбиэскэй тутул ыһыллан, оччотооҕу тэрилтэлэр бары кэриэтэ ыһыллыбыттара. Инньэ гынан судаарыстыбаттан өйөбүллээх кэпэрэтиибим эмиэ ыһылыннаҕа дии. Айахпын ииттэр баҕаттан чох хостуур хампаанньа аһарга куонкуруска кыттыбытым. “Разработка месторождений угольного разреза”. Ол саҕана геологияҕа үбүлээһин тохтоон, эстэн эрэрэ. Өрөспүүбүлүкэҕэ ити салааҕа Александр Тыллар диэн экэниэмикэҕэ олус күүстээх исписэлиис баара. Геологияҕа үлэлиир этэ, киниэхэ харчы төлөөн “техника экономического обоснования” диэн сакаастаан оҥорторбутум. Дьиҥэ, ити салааҕа туох да билиитэ-көрүүтэ, биирдэ да үлэлээн көрбөтөх уопута суох, эппиккэ дылы, “на голом энтузиазме”, сыччах сакаастаан оҥорторбут кумааҕылаах эрэ киһи буоллаҕым. Манна сылдьар кэммэр анараа исполком быһаарыы таһааран “Юбилейный” диэн Уус Ньара көмүс хостооччуларыгар биэрэн кэбиспиттэр этэ. Ити сир Муома уонна Уус Ньара икки ардыгар баара.
-- Уус Ньара көмүсчүттэрэ ону үлэлэппиттэрэ дуу?
-- Олор эмиэ кыайан ылбатахтара. Оччолорго Яснев диэн старатель оҕонньор баара, мантан баран иһэн, киниэхэ киирэн тахсыбытым. Били, сир оробуочай хаартата, хайдах-туох үлэлэниэхтээҕэ, чох састааба, уопсайынан, “экэнэмиичэскэй обоснованиетын” бары докумуона баара. Ону киниэхэ көрдөрбүппэр олус соһуйбута. Уус Ньара оччолорго Магадаантан чох таһар этэ, ол чох суоһа 40 бырыһыан этэ, ол аата аҥаара -- барыта хара күл. Биһиги чохпут суоһа 10 бырыһыаннаах, барыта умайар. Састаабынан Донбасс чоҕор тэҥнэһэр. Виктор Петрович Ефимов кэнники “Экономичекая зона развития Арктики” диэни тэрийбитигэр докумуоммун барытын киниэхэ биэрбитим. “Үлэлэтиннэр эрэ” диэн даҕаны, тоҕо эрэ үлэлэппэтэхтэрэ. Урут Муома хочуолунайдара сэлээркэнэн үлэлииллэрэ, оттон дэриэбинэлэр бары маһы оттунан олордохторо дии. Дьиҥэ, ити докумуону олоххо киллэрбиттэрэ буоллар, хотулары барыларын даҕаны чоҕунан хааччыйыахха сөп этэ. Чоҕу билигин Дьабарыкы Хайаттан таһаллар дии, санаан көр, Саха сирин бүтүннүү эргийэн 1,5 тыһыынча килэмиэтири уҥуордаан тиийэр. Төһөлөөх ороскуотуй?! Уус Ньараҥ чох үрдүгэр сытар буоллаҕа. Былаас соччо кыһаммат курдук. Кэнники “Сахаэнерго” диэн тэрилтэ сэҥээрэн ыйыталаһа сылдьыбыта, баран усулуобуйатын кэпсээбитим. Чоҕунан оттуллар электроэнергияны ылар технология баар. Онно дьону булан үлэлэтиэххэ сөп дуо диэн миигиттэн ыйыталлар. Эмиэ кыайан үлэлэппэтэхтэрэ, хайдах эрэ уостан хаалбыттара.
-- Григорий, дьиҥэ, эн ити салааларга анал үөрэҕиҥ, идэҥ суох этэ. Бэйэҥ туох идэлээх, үөрэхтээх этигиний?
-- Худуоһунньук идэлээхпин. Оннук, ити салааҕа анал үөрэҕим да, идэм да, уопутум да суоҕа. “Инженер-строитель” даҕаны буолбатах киһи тутууга үлэлээтэҕим дии. Анал үөрэҕим суох, бу идэни баһылаабатаҕым диэн, тиэрэ түһэн олорбоккун. Туох быыс-хайаҕас көстөрүнэн барытыгар киирсэн иһэҕин буоллаҕа. Киһи сатаабата диэн суох, барытыгар сыстан, ылсан иһиллиэхтээх. Билигин “капитан-полярник”, “механик” буолан сылдьабын. Урбаанньыт диэммин да, бириинсиптэһэн да туран атыыга-эргиэҥҥэ дьарыгырбаппын. Миэнэ барыта оҥорон таһаарыы өттө -- тутуу. Төһө идэни баһылаабыппын, тугу үлэлээбиппин ааҕарга уон тарбаҕым тиийбэт.
-- Оттон сүрүн үлэҥ тугуй, хайдах иитиллэн олороҕун?
-- Кылгастык эттэххэ, билиҥҥи сүрүн үлэм – тутуу матырыйаалынан дьарыгырар урбаан. Чэ, ону таарыйымыахха... Саха киһитэ сэрэх.
Маһы таҥастыыр собуот арыллыан сөбө
-- Уу суудунатыгар хайдах эмискэ тиийэн хаалбыккыный?
-- 1994 сыллаахха Дьокуускайга кэлэн баран, Михаил Ефимович бырайыагынан “Экономическая зона развития “Заречье”” диэн хамсааһыҥҥа үлэлэспитим. Ол саҕана харчы суох, барыта биэксэл эҥин диэн, уопсайынан, балыыҥка кэм этэ. Муомаҕа биэксэлинэн дьиэбин атыылаан баран, манна буксуур уонна 500 туонналаах саҥа баарса атыыласпытым. Онтон 1000 туонналаахха көспүтүм. Өлүөхүмэттэн мас кэрдэн бэлэмнээн, илин эҥээр улуустарын маһынан хааччыйбытым. Өлүөхүмэттэн бэйэбит мас кэрдэн, тыһыынча кууп маһы биирдэ тиэйэн аҕалар этибит. Сэбиэскэй Сойуус саҕана баһаам мас кэрдиллибит сирэ. Онон маһа олох бүппүт этэ.
-- Өлүөхүмэҕэ билигин дьыалабыай мас олох суох дииллэр...
-- Билигин мас суох, тараҕай. Магадааҥҥа барар суол Амманан эргийэн, мин төрөөбүт дэриэбинэбинэн ааһар этэ, массыына бөҕө түүннэри-күнүстэри сыбыытыыра. 2000 сыллаахха Уолбаттан Мэҥэ Алдаҥҥа диэри тыраасса арыллан, В.А. Штыров тиийэн лиэнтэ быспыта. Онно мин Өлүөхүмэҕэ сылдьабын. Өлүөхүмэттэн туох баар тиэхиньикэбин тиэйэн аҕалан, Алдаҥҥа мас кэрдэ барыахтааҕым. Оччолорго элбэх тиэхиньикэлээх этим, бэл, баарсаҕа баппатаҕа. Алдаҥҥа (Уус Майа, Кутана, Белькачи, Учур диэкиттэн) мас баар. Ону Мэҥэ Алдаҥҥа собуот туттараары көҥүл ылан, докумуонугар үлэлии аҕай сылдьыбыппыт. 2010 сыллаахха быһыылааҕа. Алдаҥҥа мас бэлэмнээн, борохуотунан Мэҥэ Алдаҥҥа аҕалан, собуокка таҥастатан Саха сиригэр барытыгар тарҕатыахтаах этибит. Салалтаҕа этэ сатаабытым да, эмиэ ылымматахтара. “Чааһынай-судаарыстыбаннай бииргэ үлэлэһии” ньыматынан кэпсэтэ сатаабытым. Финляндияҕа тиийэн, маһы таҥстыыр “Понша” пиирмэни кытары кэпсэтэн аҕалыахтаах этим. Борохуотунан дьыалабыай маһы таһарга Алданынан олох чугас буоллаҕа, бэркэлээтэҕинэ, 200--400 эрэ килэмиэтир. Сүүһүнэн тыһыынча куубу аҕалыахха сөбө.
-- Тоҕо ала-чуо Мэҥэ Алдаҥҥа?
-- Мэҥэ Алдан Алдан өрүс үрдүгэр турар, онон өрүһүнэн хотунан-соҕуруунан ханна баҕарар илдьиэххэ сөп, аны тыраасса үрдүгэр турар. Сыл устата хоту улуустары тутуу маһынан төһө баҕарар хааччыйыахха сөбө. Бырабыыталыстыбаҕа төһөлөөх этэ-тыына, дакаастыы сатаабыппыный?! Былаас кыһамматаҕа... Бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлин оччотооҕу солбуйааччыта Алексей Стручковка киирэн быһаара сатаабытым. Уунан таһыы-тиэйии массыына суолунааҕар төһө эмэ чэпчэки буоллаҕа. Уунан Саха сирин хайа баҕарар муннугар тиийиллэр, оннук элбэх өрүстээхпит. Аан дойдуга биһиги курдук элбэх өрүстээх дойду суох. Ону кыайан туһаммакка олоробут. Ол иһин уунан сырыыны сайыннарыахха диэн этэ сатыыбын. Холобур, Жатайдааҕы собуоту туппуттара, онтулара туох да үлэтэ суох турар. Мин итинник кыра өрүстэргэ сылдьар борохуоттары бырайыактаан биэриэхпин сөп.
-- Дьиҥэ, оһуобай бырайыак эбит... Хомойуох иһин, ким да өйдөөбөтөх.
-- Оннук. Хаһан эмэ син биир кэмэ кэлиэ. Ити бырайыак – биир эрэ киһи үлэлиир үлэтэ буолбатах. Мэхэньиисимэ сүрдээх уустук. Мас кэрдибиттэрин кэннэ ону уунан илдьэргэ сыалай флот наада. Саха сиригэр мас бэлэмниир киһи диэн суох. 90-с сылларга соҕотох этим. Санаан көр, 1000 куубу иккиэ эрэ буолан аҕаларбыт. Ол табаарыһым суох буолбута. Борохуоппар “Андрей Богатырев” диэн кини аатын биэрбитим. Борохуотум билигин да баар. Өрөмүөн кэннэ кэмин кэтэһэн турар. Бырабыыталыстыба, дьиҥэ, дьоҕус флоту сайыннарыан сөп этэ. Кыра өрүстэргэ барытыгар итинник кыра борохуоттар, буксуурдар, теплоходтар сылдьыахтарын наада. Чоҕу, маһы, табаары, бородууктаны -- барытын тиэйиэ этилэр. Ити курдук, дьоҕус авиацияны эмиэ сайыннарыахха баара. Хоту улуустар төһөлөөх эрэйи көрөллөрүй?! Ким да онно кыһаммат. Сэбиэскэй саҕана оройуон аайы дьоҕус сөмөлүөт, бөртөлүөт баара. Нэһилиэктэргэ сылдьара. Табаһыттары бөртөлүөтүнэн кэрийэллэрэ. Ону таһынан дьону, таһаҕаһы таһар улахан сөмөлүөттэр кэлэн бараллара.
-- Эн соҕотоҕун борохуоттары, маска аналлаах тиэхиньикэлэри үлэлэтэ сылдьыбыт эбиккин...
Тамматааҕы тимир собуота 300 сылыгар
-- Хайдах эрэ барыта саха киһитигэр соччо барсыбат сэдэх идэлэри талан, уустук бырайыактарга үлэлэһэр эбиккин...
-- Соҕотох киһи хамсана сатыыра – муора биир долгунун курдук. Бириэмэтэ кэлиэ. Аҕыйах сылынан Саха сирэ Арассыыйаҕа холбоспута 400 сыла буолуохтаах. 300 сыллааҕыта өбүгэлэрбит Хаптаҕайга Тамма диэн үрэх үрдүгэр тимири уһаарар собуот туппуттар. Бүөтүр Пиэрибэй Витус Беринги сорудахтаан манна ыытар. Кини сахалары кэлэн үөрэтэр баран: “Сахалар үлэлиир кыахтаах, таланнаах норуот, аттаахтар-сүөһүлээхтэр, тимиринэн да, маһынан да үлэлииллэр эбит”, -- диэн дакылааттыыр. Ол кэннэ Хаптаҕайга, Тамма үрэх үрдүгэр, тимир собуотун тутан, манна буускатыгар, дьаакырыгар, тоһоҕотугар тиийэ оҥоро сылдьыбыттар. Ол саҕана мас борохуоттар. Былырыын Мэҥэ Хаҥалас Хаптаҕайыгар “Тамгинский завод” тэриллибитэ 295 сылын туолбута. Быйыл кулун тутарга Чуумпу акыйаан флотун (Тихоокеанский флот) бэрэстэбиитэллэрэ кэлэ сылдьыбыттара. Олор кэлэн: “Если не было бы Тамгинского железоделательного завода в Якутии, не было бы Тихоокеанского флота”, -- диэбиттэрэ. Хайдахтаах улахан этииний?! Бэйэлэринэн архыыбы көтөҕөн, итиччэ кэлэн билиммиттэрэ оһуобай буолбатах дуо?! Мантан Иванова Галина Васильевна диэн дьахтар, Владивостокка архыыбы хаһан, бу устуоруйаны сөргүтэн таһаарар. Дьэ, онно харахтара аһыллар. Пётр уонна Иринда Ивановтар диэн кэргэнниилэр, эмиэ сүүрэн-көтөн, бу боппуруоһу көтөҕөллөр уонна онтуларын Владивостокка баран билиннэрэллэр. Анараалар соһуйуу бөҕө буолан, маннааҕы салалтаҕа билинэр суругу суруйаллар. Маннык дьон баар буолан, устуоруйабытын билэбит. Чуумпу Акыйаан флотун 300 сылыгар, Хаптаҕайга Тамматааҕы тимири оҥорор собуот уонна Саха сирэ Арассыыйа састаабыгар киирбитэ 400 сылыгар үлэлэһэ сылдьабыт. Бу бэлиэ дааталары баттаһа, Дьокуускай куорат дьаһалтата биһиги яхта тутарбытыгар, билиҥҥи бириистэммитин сокуонунан биэрэрэ буоллар диэн баҕа санаалаахпыт. Манна бэйэбит бириистэннээхпит, ону сокуоннайдык ылан яхта оҥорор собуот тута сатыыбыт.
Яхта -- ылбычча тутуу буолбатах
-- Дьэ, кырдьык, бу соторутааҕыта уолгун кытары яхта туппутуҥ туһунан сонун өрөспүүбүлүкэни тилийэ көттө. Бука, мээнэҕэ үлүгэрдээх харчыны, уон сыллаах сыраны бараабатах буолуохтааххын. Итинтиҥ эмиэ туох эрэ дириҥ суолталаах бырайыак буоллаҕа дуу?
-- Кимнээх эрэ “бу киһи көлдьүргээн яхта тутар” диэхтэрин сөп. Яхта тутуу – биллэн турар, көлдьүргээһин буолбатах, эмиэ дойдубут сайдыытыгар дириҥ суолталаах улахан бырайыак диэххэ сөп.
Сахалар бэйэбит яхта тутабыт. Биһиэнэ кылааһа: “Река--Море” диэн, ол аата, киилэ түһэр-тахсар. Киилин таһаардыҥ да, өрүһүнэн сылдьар, мин итинэн Аммаҕа дойдубар да тиийиэхпин сөп. Яхта, сүрүннээн, “осадката” улахан, ол иһин киирбэттэр. Аҥаардас баллааһа – 7 туонна сибиниэс, чугуун, ол иһин “твердый балласт” диэн ааттанар. “Осадката” 160 миэтэрэ. Муораҕа, акыйааҥҥа тахсар буоллаҕына, түһэрэн кэбистэҕинэ, 3 м 75 буолар, 4 м кэриэтэ осадкалаах буолар. Үс мачталаах, баарыстаах барар. Баарыспыт эмиэ дьикти, ону бэйэбит оҥорбуппут. Холбоотуҥ да, бэйэтинэн түһэр-тахсар. Бу барыта олус улахан сыраны, билиини ирдиир “инженернэй үлэ”. Ол иһин ити яхтабытын уолбун кытары уон сылы быһа туттахпыт дии.
-- Уолуҥ эмиэ тутуста дуу?
-- Саҥа саҕалыырбытыгар уолум обургу оҕо этэ. Билигин миигин кытары тэбис-тэҥҥэ үлэлэһэн, билигин суудуна тутар тарбахха баттанар биир исписэлиис. Уолум Денис оччолорго Уу институтугар мэхээнньик идэтигэр үөрэнэ киирбитэ. Дириэктэргэ киирэн: “Уолбун кытары яхта тутаары гынабын, кэтэхтэн үөрэнэрин курдук көһөр”, -- диэбитим. Бастаан өр баҕайы саарбахтаабыта, унньуктаах уһун быһаарсыы кэннэ сөбүлэһэн ыыппыта. Училище 90 сылынан кинигэ таһаарбыттара. Онно уолбун икки сирэйи быһа хайҕаан суруйбуттар. Денис мэхээнньик идэлээх этэ, өссө үөрэнэн хапытаан-мэхээнньик буолла. Билигин Татарстаҥҥа судостроительнай институкка киирдэ. Үөрэҕин бүтэрдэҕинэ, хайдах баҕарар суууднаны бырайыактаан тутар кыахтанабыт. Эмиэ итинник кылаастаах яхталары тутаары гынабыт. Ол гынан баран, куорпуһа алюминий буолар. Тимир ууга дьэбиннирэрин билэр буоллаххыт. Оттон алюминий дьэбиннирбэт уонна ыйааһына чэпчэки. Собуоту тутуу, биллэн турар, биир-икки ыйдаах үлэ буолбатах. Сыгынньах сири төһө эмэ үрдэттибит, оҥордубут. Сирин сокуоннайдык көһөртөрөн, аны суудуна тутарга сөптөөх миэстэ диэн көҥүл ылыахтаахпыт.
Эспэдииссийэ Айааҥҥа сырыытыттан
-- Дьэ, чахчы, идэҕэр сөбө суох сүдү бырайыактары үлэлэтэр дьикти тобуллаҕас, хорсун киһи эбиккин... Саха киһитин санаатыгар да, кыаҕар да барсыбат курдук.
-- Итинник бырайыак элбэх... Дойдум сайдарын туһугар буор босхо этэ-тыына, кэпсии да, суруйа да сатыыбын... Билигин даҕаны үлэлии сылдьабын. Соторутааҕыта өбүгэлэрбит былыр айаннаабыт суолларынан Охуоскай муораҕа Айаан пуордугар баран кэллим. Быһа холоон 800 эрэ килэмиэтир курдук. Алдан салаата Майа өрүс Нелькаҥҥа тиийэр. Охуоскай муорабыт бу көстө сытар. Холобур, мин яхтабынан онно тиийэр буоллахпына, уон төгүл ырааҕы эргийэн, биэс муораны уҥуордаан тиийэбин. Айаан, дьиҥинэн, аата да этэринэн, былыргы сахалар дэриэбинэлэрэ буоллаҕа. Биһиги атыыһыт өбүгэлэрбит суоллара. Ити айан суолун сөргүтэн, туристары илдьэр-аҕалар киһи бэрт буолуо этэ. “Шантарские острова” диэни истэргит буолуо. Айаантан бу сытар, 150 км диэххэ сөп. Онно аан дойдуттан барытыттан кииттэр, касаткалар, белухалар сайылыы кэлэллэр, онон туристарга “уникальнай” сир. Дьэ, бу буолар оһуобай туристыыр морсуруут. Дьиҥинэн, сахалар сирбит буоллаҕа. Дьон устуоруйаны үөрэтиэн, билиэн наада. Айаан тоҥустара устуоруйаны билбэт буолан, сахалары билиммэттэр, “биһиги сирбит” дииллэр. Экскурсоводтар: “Айаан – эбэҥкилэр төрүт сирдэрэ, “аян” эбэҥки тыла”, -- дииллэр. Мин табаарыстарым, эспэдииссийэ уолаттара -- эбэҥкилэр: “Биһиэхэ итинник тыл суох”, -- диэн күлсэллэр. Сөмөлүөт түһэр пуортара эмиэ “Муннук” диэн. Былыр сахалар сирдэрин аатынан “муннук” диэтэхтэрэ дии. Ити сири Сталин Хабаровскай кыраайга биэрбитэ биллэр. Хайдах эрэ гынан хабаровскайдары кытары дуогабардаһан суол аһыахха сөп. Итини ылсар киһи Охуоскай муораттан Чуумпу акыйааҥҥа тахсыахпытын сөп. Өрөспүүбүлүкэбитигэр балай эмэ барыстаах айан суола буолуо этэ. Үнүр олохтоохтору кытары көрсүһүүгэ: “Бу суолунан, саатар, туризмы тэрийиэххэ” диэн кэпсээбиппэр үөрүү бөҕөлөр. Улаханнык саҥарбаппын эрээри, эспэдииссийэм мээнэ сырыы буолбатах, эмиэ өрөспүүбүлүкэ таһымнаах улахан суолталаах сырыы диэххэ наада.
-- Эн идиэйэҥ, бырайыагыҥ хайдах эрэ барыта, чахчы, дойдубут экэниэмикэтэ сайдарыгар улахан туһаны аҕалыах чинчилээх. Ол гынан баран тоҕо эрэ оччотооҕу да, билиҥҥи да былаас ону өйөөбөтө сөхтөрөр. Эйигин кытары киһи кэпсэтэ эрэ олоруон курдук. Аһаҕастык кэпсээбиккэр махтанабын.
-- Хаһан эмэ бириэмэтэ син биир кэлиэ...
Туйаара СИККИЭР сэһэргэстэ.
