Дьокуускайга бигэ сайдыыга анаммыт VII Хотугу пуорум чэрчитинэн “Арассыыйа килиимэтин салайыы-2026: Арктика оонньуутун саҥа быраабылата” эспиэр сиэссийэтэ буолан ааста. Учуонайдар уонна эспиэрдэр Арктика эргимтэтигэр үөскүүр килиимэт тоҕоостоох кыһалҕаларын тула кэпсэттилэр, Саха сиригэр килиимэти хайдах салайар уонна углероднай нейтральность туһунан дьүүллэстилэр. Сиэссийэ кыттыгас тэрийээччитинэн килиимэккэ анаммыт бэйэ бырайыагын олоххо көхтөөхтүк киллэрэ сылдьар АЛРОСА хампаанньа үлэлээтэ.
Индустриализация саҕаланыан иннинээҕи кэми кытта тэҥнээтэххэ, кэлиҥҥи сүүс сылга планетабыт орто температурата быһа холоон биир кыраадыһынан сылыйда. Метеорология аан дойдутааҕы тэрилтэтэ сылыктыырынан, аны биэс сылынан ити араастаһыы 1,3—1,9 кыраадыска тэҥнэһиэхтээх. Температура сылыйыытын учуонайдар, бастатан туран, сиртэн хостонор уматык (чох, ньиэп уонна гаас) уматылларын, ол түмүгэр парниковай гаастар тахсан парниковай эффект күүһүрэн иһиитин кытта ситимнииллэр.
Ити курдук халлаан сылыйан истэҕин аайы, Саха сиригэр үйэлээх муустары сэргэ ирбэт тоҥо ириитэ түргэтээн иһэр. Чуолаан, планета орто көрдөрүүтүттэн температура икки-үс төгүл түргэнник сылыйар Арктика эргимтэтигэр куттал суоһуур. Ол барыта үүнүүгэ, ууга-хаарга, дьиэ-уот, суол-иис, бырамыысыланнай эбийиэк уонна турба ситимин алдьаныытыгар-кээһэниитигэр дьайар. Ити үөскээбит кыһалҕаны парниковай гааһы аҕыйатан, атыннык эттэххэ, углероднай нейтральноһы ситиһэн, быһаарыахха сөп. Пуорумҥа уопутун уонна аан дойду бүттүүн сылыйыытын утары охсуһууга киллэрэр кылаатын туһунан АЛРОСА хампаанньа кэпсээтэ.
Килиимэт уларыйыытын кэтээн көрүү
Сайын халлаан сылыйыытыттан сылтаан тыаны-тайҕаны имири салаан ааһар, ол түмүгэр олус элэх углекислай гааһы таһааран ирбэт тоҥу уулларар ойуур баһаара үөскүүр кутталлаах. Ол түмүгэр гидрология эрэсиимэ уларыйар, сир-дойду кута-маар буолар уонна тыа үүнээйитэ кэхтэр. Ону таһынан килиимэт уларыйыыта Хоту дойду тулалыыр эйгэтигэр дьайар, кыыл-сүөл аһылыгар охсор, оттон ол барыта хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктар олохторун укулаатын төрдүттэн уларытар.
– Кэлиҥҥи сылларга килиимэт бүттүүн уларыйыытын туһунан норуоттар икки ардыларынааҕы тэрээһиннэргэ элбэхтик этэр буоллулар. Ол иһигэр биһиги дойдубутугар, чуолаан өрөспүүбүлүкэбитигэр, эмиэ. Саха сирэ ону барытын кэтээн көрө олороро уонна кэмигэр ону утары охсуһар миэрэлэри ылынара олус суолталаах. Онон сибээстээн, Ил Дархан экология этэҥҥэ буолуутугар сыһыаннаах ыйааҕын чэрчитинэн, бу саас Углероднай нейтральность өрөспүүбүлүкэтээҕи кэнсиэпсийэтэ бигэргэммитэ.
Оҥорон таһаарыыга углероду аҕыйатарга биир үтүө түмүктээх холобур АЛРОСА хампаанньа килиимэккэ анаммыт бырайыага буолар. Соторутааҕыта АЛРОСА Ломоносов аат. МГУ учуонайдарын кытта туттуллубут кимберлит рудата атмосфераттан углекислай гааһы “оборон” ылан нейтрализациялыырын, стабильнай минералга кубулутар кыахтааҕын дакаастаабыттара. Ити арыйыы түмүгэр хампаанньа углероду таһаарарын аҕыйатарын таһынан, аан дойду ырыынагар тахсан бородууксуйатын батарарыгар үтүө өрүттээхтик дьайар. Тоҕо диэтэххэ, сороҕор ырыынаакка сокуон эбэтэр ирдэбил быһыытынан хампаанньалар оҥорон таһаарыылара айылҕаҕа буортута суоҕун эбэтэр бэрт кыра хоромньулааҕын дакаастыыр түгэннэрэ баар буолар, – диэн СӨ Экологияҕа министиэристибэтин Экологияҕа куттал суох буолуутугар уонна быраап эспэртиисэтигэр департаменын салайааччытын солбуйааччы Степан Куличкин кэпсээтэ.
Ирбэт тоҥ ирбэтин туһугар
Пуорум кыттыылаахтара сыллата көрсөн “чаһыларын тэҥниир” үгэстээхтэр: ким тугу ситиспитин, туох саҥа арыйыы оҥоһуллубутун билсэлэр, биһиги дойдубутугар олоххо киириэн сөптөөх углероду аҕыйатар уопуттарын үллэстэллэр. Ол курдук, хоту дойду курдук уйан тулалыыр эйгэлээх сиргэ алмааһы хостуур үлэ АЛРОСА-ттан ураты эппиэтинэстээх сыһыаны эрэйэр. Оттон АЛРОСА элбэх сыл мунньубут уопутун атын сир баайын хостуур хампаанньалары кытта атастаһарга мэлдьи бэлэм.
– Арктика эргимтэтэ Саха сирин улахан аҥаарын сабардаан сытар, оттон элбэх сыллаах тоҥ боруода (порода) – 90—95%-тан тахса сири. Алмааһы хостуур инфраструктура барыта оннук сиргэ турар. Онон ирбэт тоҥ ирэр куттала бырамыысыланнаска куттал суох буолуутун уһун болдьохтоох былааннарыгар барытыгар киирэр, АЛРОСА экологтара экологияны кэтээн көрүүлэригэр биир тутаах хайысха буолар. Биһиги килиимэккэ, атмосфераҕа, температураҕа, сиргэ-буорга туох уларыйыы тахсарын барытын көрө-билэ сылдьабыт, наада тириир түгэнигэр, суһал быһаарыыны ыланар туһугар кэтиибит. Хампаанньа 2035 сыллаахха диэри барыахтаах Килиимэт уонна Экология стратегияларын итиэннэ 2025—2029 сс. хабар Бигэ сайдыы бырагырааматын ылыммыта. Ол биһиги үлэлиир эйгэбитигэр саҥа ыстандаартары олохтуур уонна АЛРОСА-ны сир баайын эппиэтинэстээхтик хостуур тэрилтэ быһыытынан аатын-суолун бөҕөргөтөр, – диэн АЛРОСА Экологияҕа киинин дириэктэрэ Анастасия Габрашитова кэпсиир.
Кимберлит углекислай гааһы оборор
2025—2026 сс. АЛРОСА Арассыыйаҕа аан бастакынан бырамыысыланнас оҥорон таһаарыытыгар атмосфераттан углекислай гааһы оборторон ылар уонна ону сатаан өр харайар бырайыагы олоххо киллэрбитэ. Бырайыак сүрүн ис хоһооно – туттуллубут, байытыллыбыт кимберлит рудата атмосфераттан углекислай гааһы оборон ылар уонна ону үйэ-саас тухары туох да куттала суохтук “харайан” сытар.
– Кимберлит айылҕаттан бэйэтэ атмосфераттан углекислай гааһы оборон ылар уратылаах. Исписэлиистэрбит МГУ учуонайдарын кытта АЛРОСА Мииринэйдээҕи-Ньурбатааҕы ХБК-тыгар ыыппыт чинчийиилэрэ кимберлит көмөтүнэн хайдах өссө элбэх углекислай гааһы оборторуохха сөбүн таба өйдүүрбүтүгэр көмөлөстө. Бырайыагы хампаанньа атын түһүлгэлэригэр салгыы киллэрэн иһэр былааннаахпыт. Онон ити хайысханы салгыы чинчийэ-үөрэтэ сылдьабыт.
Ити – биһиги хампаанньабыт оҥорон таһаарыыга углероднай нейтральноһы ситиһэр биир холобура. Бэйэ ресурсатан сөпкө туһаннахха углероднай нейтральноһы ситиһиэххэ сөп эбит, – диэн АЛРОСА инновацияны киллэрэр хайысхатын салайааччыта Алексей Масанов сырдатта.
Кэлиҥҥи сылларга Арассыыйаҕа уонна атын да дойдуларга углероднай единица ырыынага күүскэ сайдан эрэр. Ол единицалар хампаанньа квота быһыытынан бэриллибит нуорматыттан айылҕаҕа аҕыйах буортуну таһаардаҕына ордоллор. Олору нуорманы куоһарар буортуну таһаарар хампаанньаларга атыылыахха эбэтэр көннөрү биэриэххэ сөп. Ону таһынан углероднай единицаны “күөх” технологияны киллэрэр, ойууру баһаартан харыстыыр эбэтэр чөлүгэр түһэр энэргиэтикэни сайыннарар хампаанньалар таһаарыахтарын уонна атыылыахтарын сөп.
Быйыл АЛРОСА кимберлит рудатын көмөтүнэн углекислай гааһы оборор килиимэт бырайыага Углероднай единица национальнай реестригэр ситиһиилээхтик бэлиэтэмммитэ.
– Биһиги олоххо киллэрбит бырайыакпытыгар углероднай единица көрдөрүүтэ хаачыстыбалаах буолан ураты. Ону таһынан, ити төһө баҕарар атын сирдэргэ киириэн, тэнийэн барыан сөп, – диир Алексей Масанов.
Углероднай единица аан дойдутааҕы ырыынагар тахсар туһугар, бырайыак аны норуоттар икки ардыларынааҕы таһымҥа тургутууну-бэрэбиэркэни ааһыахтаах. Ити курдук хампаанньа билим көмөтүнэн аан дойду бүттүүн сылыйыытын утары үлэлэһэр.
Пуорум тэрийээччилэрэ: Хотугу Пуорум, “АЛРОСА” АХ, СӨ Экэниэмикэҕэ министиэристибэтэ, СӨ Арктикатааҕы билим-чинчийэр киинэ, “Артика сайдыытын бырайыактыыр офис” эспиэр киинэ.
Андрей ШИЛОВ суруйуута.
Yakutia24/Якутия24 сетевой таһаарыы
