Киир

Киир

   Хас саас аайы куйуур айдаана кэлэрэ. Ханнык эбэттэн ким төһө балыгы таһаарбытын сураһыы буолара. Балык турар сирин булбут буоллахтарына, куйуурдьуттар бары ол күөлгэ бараллара. Оччолорго көҥөнүү, кистээһин диэн суох. Бары ыҥырса-ыҥырса күргүөмүнэн сылдьаллара. Киһи бары үлэлээҕэ. Онон өрөбүлгэ эбэтэр чугас күөлгэ үлэ чааһын кэннэ тахсаллара.
 

 

   Сааскы халлаан барахсан уһаан, ылааран, өлүөр киһи таһырдьаттан киириэн баҕарбат кэмнэрэ буоллаҕа. Оччолорго быраатым биһикки кыра дьон буоллахпыт, аҕабыт куйуурга барар буолла да барса турарбыт. Аттаах буоламмыт, сыарҕаҕа олорсуоҥ эрэ кэрэх.
   Бэрт өрө курааннаан, балыктаах күөл да аҕыйах бы­һыылааҕа. Уулара уолан, онуоха хаара чараас буолан, тү­гэх­тэригэр диэри дөйө тоҥон, күөл балыга эстэн хаалара. Инньэ гынан күөлгэ киирэн, мээнэ алларан барбаттара. Хаама сылдьан хаар өҥүн бы­һаа­ралларын өйдүүбүн. Оттон хаар хайдах өҥнөөх буол­лаҕына, ойбоннорун алларан баралларын кыра буолан, дол­оҕойбор хатаабатахпын.
   Аллара туран анньыы тыа­һыттан ойбон тэстэрэ чугаһаа­бытын эбэтэр хойуорбутун эндэппэккэ билэллэрэ. Уулаах буоллаҕына, күүскэ түһүөлээн, уутун (оргутан) тэһэ анньаллара. Оттон таба тайаннахтарына, уу тэбэн тахсыытыгар балык бөҕө күөрэс гынара. Ону куйуурунан баһан, муус­тары-балыктары ыраастаан биэ­рэллэрэ.
   Билиҥҥэ диэри дьиктиргиирим, сөҕөрүм диэн, ойбон алларааччы да, мууһун ыраастааччы да тохтоон көрбөккө тэбис-тэҥҥэ түһэллэрэ: алларааччы анньыыта үөһэ күө­рэйэн баран иккиһин түһүөн иннинэ баһааччыта мууһун күр­дьэҕинэн эһэ охсон ылара. Дьэ, хапсаҕай туттуу диэтэ­ҕиҥ. Оччотугар муус баһааччы эмиэ туспа идэтийбит киһи буоларыгар тиийэр.
   Бастакы ойбонтон балык та­ҕыстаҕына, төгүрүйэ түһэн чугас-чугас муус алларыыта саҕаланар. Туттуу-хаптыы сыыдамсыйар. Куйуур саҕа­ланнаҕа ол.
   Ити кэннэ быраатым би­һик­ки үлэбит дьэ саҕала­нара. Эрийэн барбыт ойбоннорбутугар мунду бөҕө күөрэйэн тахсара. Ону кэрийэ сылдьан, аҕабыт оҥорон биэрбит кыра тимир сүүрүнэн баһан туспа куулга мунньарбыт. Аҕабыт балыгар холбообот дьоммут. Инньэ гынан табыллыбыт күммүтүгэр куул аҥаара курдугу хомуйарбыт.
   Манна даҕатан кэпсээтэххэ, былыр күөллэр ырбыылаабыттарын кэннэ түүн тыынан мууска тахсан куйуурдууллар, муҥхалыыллар эбит. Биир эмэ кыл илимнээхтэрин ырбыы мууһуттан харыстаан, үтэн алдьаппаттар буоллаҕа.
   Кэлин Тылгыныттан Күү­лэккэ баран куйуурдуу сылдьыбыттаахпын. Сымалыыр диэн оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан звеноҕа оттоспут эбэм угут дьыл ходуһата ууга барбытын, хорон түһэрэн кэбиспиттэр. Онно уһун синньигэс дириҥ уу хаалбытыгар «балык баһа сылдьаллар үһү» диэни истибитим.
Тиийбиппит, аата-ахса суох куйуур ойбоно бөҕө. Ханан да быыһа суох. Балык дөйөөтүн кыһын эрдэттэн ку­йуурдаабыттар эбит. Онтулара түгэҕэр диэри туруору то­ҥон түһэр эбит этэ.
   Ойбоннор быыстарыгар арыый кэҥэс сир баарын буламмыт, хаарын күрдьэн, саҥа ойбон тэһэн, уутун тоҕо тэптэрбиппит, собо бөҕө тахсыбыта. Хоп-хойуу, мундута суох чыыкыр собо. Онно аҥаар­дас көннөрү куйуурунан баһан түөрт куул собону ылбыппыт. Онтон куйуурунан эрийэн, өссө икки куул балыктанан, сөп буолан бүппүппүт.
   Кэлин сэрэйдэххэ, балык, арааһа, тулатынааҕы муус тоҥон, бары биир сиргэ мус­тубут буолуон сөп. Оттон билигин алта кууллааҕар буолуох, күнү быһа да сылдьан куулу толордоххуна баһыыба буолар.
 
Басхаай,
Бүлүү.
Тарҕат:

Санааҕын суруй

Бүтэһик сонуннар