Бүгүн биһиги олохторун саха алмаастаах хампаанньатын кытта ситимнээбит, экологияҕа уонна тулалыыр эйгэҕэ куттал суох буолуутун боппуруостарынан дьарыктанар АЛРОСА Экологияҕа киинин эдэр исписэлиистэрин кытта билсиэхпит.
“Маннык улахан, дьоһун хампаанньаҕа үлэлии киирбиппин өр итэҕэйбэккэ сылдьыбытым – бу дьиҥ баҕа санаам этэ”.
АЛРОСА Экологияҕа киинин тулалыыр эйгэ харыстабылыгар сүрүннүүр инженерэ Анастасия Денисова хампаанньаҕа быйыл эрэ үлэҕэ киирдэ уонна номнуо боччумнаах экология бырайыактарынан дьарыктанар.
– АЛРОСА-ҕа быйыл кулун тутарга, өссө устудьуоннуу сылдьан, үлэҕэ кэлбитим. Наһаа өр итэҕэйбэккэ сылдьыбытым: маннык улахан, дьоһун хампаанньаҕа үлэлии киирии – дьиҥнээх баҕа санаам этэ. Билигин мин Экология киинин бырайыакка уонна хонтуруоллуур-ырытар үлэҕэ отделыгар тулалыыр эйгэ харыстабылын сүрүннүүр инженеринэн үлэлиибин, бырайыактары оҥоробун.
Судургутук эттэххэ, тулалыыр эйгэҕэ куһаҕан дьайыыны аҕыйатарга аналлаах докумуоннары оҥоробун. Холобур, хампаанньа атмосфераҕа төһө элбэх буортулаах бэссэстибэни таһаарыан сөбүн, үөскүүр бөҕү-саҕы дьоҥҥо, айылҕаҕа буортута суохтук хайдах, ханна харайары суоттуубут. Үлэлэһэ сылдьар биир тутаах хайысхам – тахсар буорту (выброс) муҥутуур кээмэйин быһаарыы. Турба, оһох, оборудование – саньытаарынай ирдэбилинэн бары туспа нуормалаах буолаллар. Үлэбит буортуну таһаарар источниктар инвентаризацияларыттан, бэссэстибэ салгыҥҥа сайҕанар-суураллар оросчуотуттан саҕаланар. Түмүгэр нуормаланар бэссэстибэ испииһэктээх, анал нормативтаах, хонтуруоллуур былааннаах докумуон оҥоһуллар. Ол айылҕаны дьиҥ-чахчы харыстыыр тэрилтэ булгуччулаах бырайыага буолар. Хас биирдии бырайыак-оҥоһук – дьиҥнээх инженернэй сорук, ону түмүгэр тиэрдиэхтээххин: докумуон сөбүлэһиини ааһар, олоххо киирэр уонна айылҕа харыстабылыгар үлэлээн барар. Ол түмүгүн көрөр олус үчүгэй.
Эколог идэтэ “халыыпка хаайтарар” идэ буолбатах – интэриэһинэйэ онно сытар дии саныыбын. Сорукпут-сорудахпыт уларыйа турар: бүгүн технологическай бырасыаһы иҥэн-тоҥон чинчийэҕин, сарсын – бэссэстибэ суураллыытын ааҕаҕын, өйүүн – норматив ирдэбиллэрин үөрэтэҕин. Мэлдьи араас эйгэ билиитин дьүөрэлиигин: инженернэй оросчуоту, хиимийэни, атмосфера физикатын, биологияны, географияны, айылҕа харыстабылын сокуонун. Ол уустук эрээри, олус интэриэһинэй, киһи салгыбат – идэбин ол иһин сөбүлүүбүн.
Анастасия Дьокуускайга төрөөбүтэ. Оччолорго төрөппүттэрэ бэйэлэрэ СГУ мэдиссиинэ факультетын устудьуоннара эбит. Үөрэхтэрин кэннэ эдэр исписэлиистэри Мэҥэ Хаҥалас Аллараа Бэстээҕин балыыһатыгар анаан ыыппыттар. Ийэтэ терапевт бырааһынан, аҕата стоматологынан үлэлээбиттэр. Онон Анастасия оҕо, оскуола сааһа Аллараа Бэстээххэ ааспыт.
– Бөһүөлэкпит Өлүөнэ өрүс уҥа кытылыгар турар, Илин Эҥээр улуустар бары быһа охсон ааһаллар. 2012 с. биһиэхэ тимир суол кэлбитэ, өссө биир кэмҥэ хиимийэ собуотун тутуохтарын баҕара сылдьыбыттара. Уопсайынан, бөһүөлэкпитигэр экология боппуруоһа тыҥааһыннаах соҕус диэххэ сөп. Баҕар, ол да иһин эколог буолбутум буолуо.
Оскуолам чиҥ билиини биэрбитэ. Мэлдьи айылҕа билимнэрин сэргиирим, физика-хиимийэ хайысхалаах кылааска үөрэммитим, экология олимпиадаларыгар кыттарым, тулалыыр эйгэни сэргиирим, биологияны-хиимийэни сөбүлүүрүм. Оҕо сылдьан биирдэ күөлгэ балык айаҕын атан сытарын көрөн, улаханнык дьиксиммиппин, ол кэннэ киһи айылҕаҕа хайдах дьайарын, ону хонтуруоллуур суолтатын туһунан толкуйдуу санаабыппын өйдүүбүн.
Оскуолам кэннэ колледжка киирэн, “дэгиттэр идэ, хаһан да хаалыа суоҕа” диэн, юриска үөрэммитим. Салгыы М.К. Аммосов аатынан ХИФУ ИЕНыгар бастаан гидрометеорологка туттарсан киирбитим, онтон бастакы семестр кэннэ тулалыыр эйгэ инженернэй харыстабылын хайысхатыгар көспүтүм. Биирдэ лиэксийэҕэ биир уһуйааччыбыт инженер-эколог идэтин туһунан сөҕөн-махтайан кэпсээбитин, “үрүҥ кааскалаах бүтэрэн барыаххыт”, ол аата, үрдүк таһымнаах исписэлиистэр буолуоххут диэбитин тоҕо эрэ өрө көтөҕүллэн, олус астына истибиппин билигин да умнубаппын. Ол кэннэ “эколог буолуохпун баҕарар эбиппин” диэн өйдөөбүтүм.
Анастасия талбыт идэтиттэн, баҕа санаата буолбут хампаанньатыгар үлэлии киирэр туһугар ити курдук суолу тэлэн кэлбититтэн биирдэ да кэмсинэ илик. Кини иллэҥ кэмигэр куорат устун күүлэйдиир, “Профалмаз” идэлээх сойууһун көмөтүнэн эрчиллэр саалаҕа уонна бассыайыҥҥа сылдьар. Уопсайынан, Анастасия олус көхтөөх киһи. Бу сайын быыс булан “Алмаастаах эрэсиэрбэҕэ”, “Вилюй-2026” ыччат сүлүөтүгэр кытынна.
– Быйыл сайын хампаанньа икки улахан тэрээһинигэр кытынным, үтүөкэн доҕоттордоннум, саҥа дьоннуун билистим. “Вилюй-2026” ыччат туристыыр IV сүлүөтэ от ыйын саҥатыгар Чернышевскай бөһүөлэгэр ыытыллыбыта. Сүлүөтү “Профалмаз” өйөбүлүнэн, Мииринэй оройуонун дьаһалтата уонна АЛРОСА тэрийбиттэрэ. Мииринэйтэн, Удачнайтан, Айхалтан, Светлэйтэн, Ленскэйтэн уонна Арыылаахтан барыта 14 хамаанда кыттыбыта.
Бу сайын өссө “Алмаастаах эрэсиэрбэ – 2026” эдэр исписэлиистэр пуорумнарыгар кыттыбытым. Онно АЛРОСА уонна “Профалмаз” тэрилтэлэрин эдэр исписэлиистэрин профессиональнай сатабылларын сайыннаран баран, тута быраактыкаҕа туһанан көрбүттэрэ. Бастаан тириэньэрбит биһиэхэ бырайыактыыр үлэ туһунан билиһиннэрбитэ. Онтон хамаандаларга арахсан, соругу-үлэни үллэстэн, үлэ усулуобуйатын тупсарар уонна социальнай мэктиэни хаҥатар бырайыагы толкуйдаан көмүскээбиппит. Пуорум биир сүрүн соругун быһыытынан биһиги АЛРОСА кэлэктиибин дуогабарыгар киириэхтээх этиини толкуйдуохтаах этибит. Уопсайынан, идиэйэни олоххо хайдах киллэрэргэ, ону сатаан кэпсииргэ үөрэппиттэрэ. Хампаанньа генеральнай дириэктэрин солбуйааччы Алексей Дьячковскайы кытта көрсөбүппүтүн, кини уопутун үллэстибитин, үлэ бириинсиптэрин туһанан кэпсээбитин, ыйытыыларбытыгар хоруйдаабытын хаппарбар хатаатым.
Успуорду таһынан өссө “Твой ход” диэн остуол оонньуутун кулуубугар сылдьабын. Бу – сынньанарга, дьону кытта кэпсэтэргэ олус үчүгэй ньыма. Мин олоҕум суола манна сирдээн аҕалбытыттан олус үөрэбин.
“Бу кэнбиэйэр буолбатах, ордук конструкторга майгынныыр”
Аина Кулаковская АЛРОСА Экология киинигэр үлэлээбитэ номнуо хас да сыл буолла, балай да уопуттаах.
– АЛРОСА Экологияҕа киинигэр 2019 с. кэлбитим. 2021 с. үлэбиттэн тохтуу сылдьан баран, 2023 с. эргиллибитим. Билигин Экология киинин бырайыактыыр уонна хонтуруоллуур-ырытар үлэҕэ отделын тулалыыр эйгэ (эколог) харыстабылын сүрүннүүр инженеринэн үлэлиибин, хампаанньа экологияҕа бырайыактарынан дьарыктанабын.
АЛРОСА-ҕа үлэ миэстэтэ тахсыбытын туһунан экология кафедратын выпускниктарын бөлөҕөр билиҥҥи кэллиэгэм биллэрии таһаарбытыгар көрбүтүм. Бырайыактааччынан үлэлээбит уопуттаах буоламмын, холонон көрөргө санаммытым. Сирэй кэпсэтии кэннэ үлэҕэ тута ылбыттара, аҕыйах нэдиэлэнэн Мииринэй куоракка көһөн кэлбитим.
Аина этэринэн, бу идэ үс араас эйгэни дьүөрэлиир буолан ураты: кытаанах нормативнай базаны, дьиҥнээх оҥорон таһаарыыны уонна уларыйа турар ирдэбиллэри.
– Кэккэ суолу бэлиэтиэхпин баҕарабын. Бастатан туран, нормативнай база мэлдьи сайда турар: саҥа мэтиэдьикэ, бирикээс тахсар, баарга уларыйыы киирэр. Сыл аҥаарын анараа өттүгэр оҥоһуллубут бырыйыак бүгүн тупсарыллыан наада буолар. Онон киһи билиитин хаҥатына сылдьара, сокуон ирдэбиллэрэ уларыйдахтарына, түргэнник көннөрө-бүтэрэ охсор – буонус буолбатах, бу – үлэ биир бастакы ирдэбилэ.
Иккиһинэн, хас биирдии эбийиэк ураты, онон “шаблон” барыта барсыбат. Холобур, буортуну таһаарыыга көҥүллэнэр нормативтарга 100 бырайыактаах буолуохха сөп. Ол гынан баран, 101-с бырайыагыҥ технологията дуу, турар сирэ дуу атын буолан, саҥалыы оҥоруоххун, чочуйуоххун наада буолан кэлэр. Бу – кэнбиэйэр үлэтэ буолбатах, үлэбит хас биирдии боппуоруоһа кэлим сыһыаны эрэйэр конструкторга майгынныыр.
Үсүһүнэн, саамай интэриэһинэйэ диэххэ сөп, биһиги оҥорон таһаарыыны кытта ыкса үлэлиибит. Бырайыактааччы-эколог кэбиниэккэ эрэ олороро табыллыбат. Бырайыагы сөпкө оҥорор туһугар үлэ түһүлгэтигэр сылдьыаххын, туох хайдах үлэлиирин илэ көрүөххүн, технологтары, мэхээнньиктэри, силиэсэрдэри кытта кэпсэтиэххин, сороҕор кинилэр биэрбит дааннайдара өссө чопчуланалларын итэҕэтиэххин наада.
Төрдүһүнэн, олус эппиэтинэстээх үлэ. Бырайыак абстрактнай өйдөбүл буолбакка, дьиҥнээх тэрилтэ норматива буолар, онон сыыһалаах буоллаҕына, ыстараап да кэлиэн, сөбүлэһиини да ааһымыан сөп.
Бэсиһинэн, бырайыактааччы идэтэ олус элбэх иирбэлээх-таарбалаах буолар: оросчуоттар, табылыыссалар, сөбүлэһиилэр. Ол гынан баран, ол кэтэҕэр дьиҥ “экология логиката” диэн баар.
Үлэбин олус сөбүлүүбүн. Тоҕо диэтэххэ, киһи сайдар, туох эрэ саҥаны билэр уонна идэтин дэгиттэр баһылаабыт хамаанданы кытта үлэлиир кыахтаах. Өссө үлэбин хампаанньа сокуоннайдык уонна тулалыыр эйгэҕэ куттала суох үлэлииригэр көмөлөһөрүм иһин сөбүлүүбүн.
Аина Кулаковскаяҕа айылҕа баайын сиэрдээхтик туһаныы уонна айылҕаны харыстааһын – кыратыттан чугас тиэмэлэр. Кини Горнай Кэптинигэр элбэх оҕолоох дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт. Оскуола кэнниттэн М.К. Аммосов аатынан ХИФУ БГФ-тыгар (билигин ИЕН) “Айылҕаны туһаныы” салааҕа туттарсан киирбит.
– Оҕо сааһым тыа сиригэр, айылҕа ортотугар, ааспыта. Идэбин таларбар ол кырата суох оруолу оонньообут буолуохтаах. Географияны, биологияны, киһи уонна тулалыыр эйгэ алтыһыыларын боппуруоһун кырабыттан сэргиирим.
Иллэҥ кэммэр айар-тутар үлэнэн дьарыктанабын, араас маастар-кылааска сылдьабын. Олохтоох ансаамбылга үҥкүүлүүрүм. Успуорт сиэксийэлэригэр, бассыайыаҥҥа сылдьа сатыыбын. Уруһуйдуурбун, ас астыырбын сөбүлүүбүн. Ол дьарыктарым аралдьыйарбар, сынньанарбар, үлэни уонна тус олоҕу сатаан дьүөрэлиирбэр көмөлөһөллөр.
kyym.ru
