Байанайдаах түүл

   Хас да сыллааҕыта уоппускабын балаҕан ыйыттан ылан, сүүрбэттэн тахса сыл бииргэ бултаабыт атаспын Дьөгүөрү кытта тыаҕа тахсаары тэринэн бардым. Бу сырыыга үс эрэ буолар үһүбүт. Дьөгүөр атын туппута ырааппыт. Онон миигин “аккын тута оҕус, аҕыйах  күн баайа түһэн баран Кыһылга тиийээр, онно баар буолуохпут” диэтэ. Кинилэр Хорулаттан эрдэ хоҥнуох буоллулар. Мин сүүрбэттэн тахса көһү аара үс-түөрт хонук айаннаан тиийиэхтээхпин.

   Кыһылга эбиэт саҕана тиийдим. Үүтээҥҥэ чугаһаан истэхпинэ, бэйэтэ да ахсым ат туохтан эрэ сиргэнэн, эмискэ туора ыстанан, аппыттан охто сыстым. Тэһиинин тардан, тохтотон баран, түһэн, баҕар, кыыл баара буолуо диэн, тулабын көрүннүм. Онтон аппын мииммэккэ сиэтэн бардым. Үүтээҥҥэ диэри биэрэстэ эрэ аҥаара хаалла. Атым син биир таныытын тардырҕатар, суолу сытырҕаан көрө-көрө, туора ыстана сатыыр. Сирийэн көрбүтүм – тыраахтар суолун устун онон-манан тайах түүтэ ыһыллыбыт эбит. Алик тыраахтарынан кэлэн иһэн, суол төрдүгэр тайаҕы көрсө түһэн, уол оҕото түҥнэри ытан түһэрэн баран, дьиэ таһынааҕы лаабыска состорон илдьибит диэн тойонноотум. “Дьэ, бэрт! Дьиэҕэ тиийэн, сыалаах быыһас сиир буолбуппун”, – диэн үөрдүм.

   Аара лаабыһы көрөн аастым. Лаабыс үрдэ сабыллыбыт, ол быыһынан тайах муоһа быга сытар. Кэлээт да бултуйбуттар диэн, үөрэ-көтө дьиэҕэ тиийдим. Дьонум суохтар, остуолга улахан миискэҕэ эмис бэйэлээх буспут соболор сыталлар, оһоххо итии чэй турар. Бэлэм аһы аһаан бардым. Тото аһаан баран, дьонум кэлиэхтэригэр диэри күөс буһарыахха диэн буолла. Уу баһан таһааран баран, дьиэ таһыгар булуус курдук оҥкучахха тимирдиллэн турар буочуканы өҥөс гыммытым – биир  солуурга эмис баҕайы тайах этэ кырбастанан сытар! Дьон аһылыгар сыалаах эти талыахха диэн ороон таһаарбытым – арай тайаҕым этэ сыттаах. “Иллэрээ эрэ күн бултаммыт тоҕо аһыйыай?” диэн мунаахсыйдарбын да, буһараары сууйа турдахпына, Алик тиийэн кэллэ. Икки улардаах.

   Дьөгүөр атынан эрэспиэскэҕэ барбыт. Алик: “Пахай! Ити эти ыт күөһүгэр бырах”, – диэтэ. Мин соһуйан: “Хайа, доҕоор, ыттар хаһааҥҥыттан бу  айылаах эмис тайах этинэн аһыыр буолбуттарай?” – диэтим. Онуоха киһим: “Суолга өлө сытар  тайаҕы булбутум. Туохтан өлбүтэ биллибэт. Баас-үүт суоҕа. Арай иһин бөрө хостоон сиэбит быһыылаах. Ону ыттарга буһаран сиэтээри состорон аҕалбытым. Хата, эмчит киһи, лаабыска тиийэн, чинчийэн көр эрэ, аны ыарыыттан өлбүтэ буолаарай? Оччоҕуна уматар эрэ буоллахпыт”, – диэтэ.

   Лаабыс үрдүн арыйан, чинчийэн көрбүтүм – киһи уорбалыах бааһа-үүтэ суох. Арай икки ойоҕоһо уонна муоһун салаата соторутааҕыта тостубут. “Атын атыырдыын харсан хотторон баран, ыарыылана сыттаҕына бөрө кэлэн, иһин хостоон өлөрбүт буолуон сөп эбит. Ыалдьан өлбүтэ буоллар, ырыган буолуо этэ”, – диэн түмүккэ кэллим. Алик буларыгар муоһа тостон сытарынан сыаналаатахха, харсан хотторбутун бөрө ситэрбитэ чуолкай. Кэлин бастакы хаарга соҕотох бөрө лаабыска кэлэн барбыт этэ. Онон хаарыан эт оннук ыт эрэ аһылыга буолбута.

 

   Сотору Дьөгүөрбүт тиийэн кэллэ. Үөрүү-көтүү буолла. Аттарбытын өртөөн кэлэн баран, улар барахсан көп этин сии-сии, минньигэс миинин бурулаччы иһэ-иһэ, хойукка диэри сэһэн-сэппэн бөҕө буоллубут. Сарсыныттан икки киһи атынан сиргэ сылдьабыт, биир киһи уочаратынан дьиэҕэ хаалан, үүтээн үлэтин барытын толорор диэн быһаарыстыбыт.

   Биир күн мин дьуһуурунайдыы хааллым. Сарсыныгар Дьөгүөрдүүн барыахтаахпын. Арай ол түүн түһээн көрдөхпүнэ, үүтээммит ааныгар нэһиилэ батан, модьу да модьу, эмис да эмис хап-хара ньиэгир дьахтара киирэн кэллэ! Өйдөөн көрбүтүм – били аатырар ырыаһыт Адриано Челентано “Укрощение строптивого” диэн киинэтигэр баар эстэрээппэ дьахтар эбит. Аликтыын уһун наараҕа атахтаһа сытабыт. Мин – остуол улаҕатынан, Алик – аан таһыгар. Дьөгүөр остуол биир өттүгэр үс киһи сытар нааратыгар соҕотоҕун сытар. Ньиэгирим дьахтара аан таһыгар сытар, эдэр, сахаҕа бөдөҥ-садаҥ уолга кыһаммакка, мин хоойбор киирэрдии кэллэ. “Бу айылаах бөдөҥ, модьу дьахтар синньигэс баҕайы наараҕа миигин хампы баттыыһы” диэн испэр куттана санаатым. Ол эрээри эр киһи хаана эмиэ оонньуур буоллаҕа. “Бачча бэйэтинэн хоойбор киирбит, өссө ньиэгир дьахтарыттан аккаастаннахпыный?” дии саныыбын. Онуоха дьахтарым хоойбор киирээри гынар да, били остуол икки наара икки ардыгар буута да баппат. Буолумуна, оннооҕор мин, кыра киһи, нэһиилэ батан киирэбин. Дьахтарым оннук буута да баппакка, миэхэ кыайан киирбэтэ. Онтон Дьөгүөрү көрө биэрдэ уонна киэҥ оронноох киһи хоонньугар “дьылыс” гынан хаалла!

   Сарсыарда Алик идэтинэн: “Хайа, ким тугу түһээтэ? Дьахтары түһээбэтигит дуо?” – диэн дьээбэлэннэ. Аһыы олорон ньиэгирим дьахтарын кэпсээтим. Онтон Дьөгүөрдүүн сиргэ бардыбыт. “Хаамыылаах аттаах киһи, инникилээ эрэ. Бу ат эмиэ сүрэҕэлдьии иһэр”, – диэн атын мөҥүтүннэ. Оннук дьиэбит таһынааҕы Баттах үрэххэ киириигэ Дьөгүөрүм: “Доо, арай бу үрэх ортотугар тайах турар буоллун. Хайыыгын?” – диэтэ. “Ойон түһэн, биир обуойманы  ытыалаан субурутар буоллаҕым” диэбиппэр киһим күлэн тоҕо барда. “Саата суох ханнык сэпкинэн субурутаҕын?” диэбитигэр көхсүбүн харбаан көрбүтүм – саабын ылбатах эбиппин. Аппын эргилиннэрээт, үүтээҥҥэ ойуттум. Алик таһырдьа сылдьар эбит. Онон аттан түспэккэ, саабын кининэн ыллардым. Дьөгүөрбүн сиппиппэр “сиэркилэҕэ көрүннүҥ ини” диэбитин “аттан да түспэтим” диэбиппэр киһим көхсүн этитэн кэбистэ.

   Ити – Дьөгүөр сөбүлээбэтэҕин бэлиэтэ. Ол аата мин сүрэҕэлдьээбэккэ аттан түһэн, дьиэҕэ киирэн, саҥа баран иһэн төннүбүт киһи сиэринэн сиэркилэҕэ көрүнүөхтээх этим. Сорох булчуттарга итинник бит-билгэ баар. Сорох тутуһар, сорох – суох.

 

   Баттах үрэҕи туораан саҥа баран истэххэ, улахан салаа кэлэр. Ону урут Буочукалаах үрүйэ диир этибит. Былыр эспэдииссийэ дьоно бырахпыт буочукалара турарын иһин оннук ааттаммыта. Итиннэ Дьөгүөрдүүн бу иннинээҕи сыл тыатааҕыны бултуохпутуттан “Үчүгэй үрүйэ диэххэ” дэспиппит.

   Бу салааны батан, баһынан сиһи тыыран, онтон Баттах баһынан эргийэн төннөргө былааннаан бардыбыт. Салгыммыт да хайысхата оннук сөп түбэһэр. Мин испэр боллохторго эрэ киирэн булкуллубатах киһи диэн баҕа санаалаахпын. Ити улаханнык саллар дойдум. Сис ортотунан көһүнэн усталаах салҕанан бара турар уулаах, сүрдээх мунаах, ооҕуй оҕус да батыллыах бадараан дойду. Өрдөөҕүтэ, оннооҕор сир тоҥмутун кэннэ, киис сырсыытыгар ити боллохторго киирэн, аттыын-бэйэлиин ууга, бадарааҥҥа булкуллан, нэһиилэ тахсыбыттаахпын. Арай Дьөгүөр кыһаммат. Өссө сөбүлээн сылдьар. Боллохторго барда да, хайаан да бултуйан кэлээччи. Билэрэ бэрт буолан, сатаан сылдьар. Мин курдук бадарааҥҥа булкуллубат.

Дьолго, баҕам хоту боллохтортон атын сиринэн, үрүйэ утары өттүнэн бардыбыт. Дьөгүөр “былырыын тыатааҕыны бултаабыт сирбитин көрөн ааһыахха, баҕар, арҕахтааҕа  буолуо” диэн, таарыйдыбыт. Кырдьык, бултаабыт сирбит чугаһыгар арҕах хастыбыт эбит. Кырдьаҕас кыстыыр дьиэтигэр киирээри сырыттаҕына ыттарбыт обургулар булан, бултаппыттар эбит. Арҕахтаах сиртэн бара түспүппүт кэннэ ыттарбыт сыт ылан “элэс” гынан хааллылар. Биһиги иһиллии-иһиллии аа-дьуо хаамтаран истэхпитинэ үрдүлэр. Үрэллэрэ күүһүрээтин кытта аттарбытын тиҥилэхтээн, ол диэки ойуттубут. Чугаһаан, аттарбытыттан түһэн баайталаан, саабытын илиибитигэр ыла да иликпитинэ, тайахпыт субу аттыбытынан оту-маһы барчалаан, күлүкүлдьүйэн баран эрэрин көрөн эрэ хааллыбыт. “Туй-сиэ! Тоҕо абаккатай, ыппакка да хааллыбыт!” – диэтим. Онуоха Дьөгүөрүм: “Барбыта үчүгэй. Улахан атыыр. Сотору ыттар охсуһуннаран тохтотуохтара”, – диэтэ. Кырдьык, ыттарбыт сотору эмиэ үрдүлэр. Киһим “бардыбыт” диэт, ат үөһэ түстэ. Оттон мин атым тайахтан сиргэнэн, өрө холоруктаан, өр соҕус кыайан мииннэрбэккэ дьаабылана сырытта. Дьөгүөрүм көтүтэ турда. Мин аппын, дьэ, миинэн, хоҥнон эрдэхпинэ киһим  саата утуу-субуу үстэ тыаһаата. Ону кытта ыттар саҥалара “ньим” баран хаалла.

   "Байанай биэрдэ!" дии санаан, ол диэки ыстаннардым. Үрдүк ыарҕалаах сиргэ тиийбитим – киһим  көстүбэт. Дьөгүөр сыыһааччыта суох. Оннооҕор көтөн иһэр улары харабыынынан ытан түһэрээччи. Салгыы ойутан эрдэхпинэ, киһим үөгүлээтэ. Өйдөөн көрбүтүм – киһим ыарҕа быыһыттан төбөтө көстөн олорор. Тиийбитим – тайаҕын үрдүгэр олорор эбит. Аппыттан түһэн, киһибин эҕэрдэлээн, илиибин биэрэн баран көрбүтүм – аарыма атыыр лөкөй бэрдэ эбит! Муоһа 15-16 таһаарыылаах, сэҥийэтигэр уһун соҕус бытыктаах. Улахана, модьута сүрдээх. Баай Байанай барахсан маанылаах бастыҥ кыыла буоллаҕа. Астаабыппыт – эмис да эмис. Хаайса илик эбит, олорорунан  биир тутум тастаах, мыысаһа нэһиилэ тиэриллэр. Дьэ, астык булт буолла!

   Кэнники санаатахха Дьөгүөргэ, улахан булчукка, Байанайа барахсан кэриэс булдун – аарыма лөкөйү анаабыт эбит. Ол иһин түүлбэр көстүбүт ньиэгир дьахтара Дьөгүөр хоонньугар киирдэҕэ. Аны саабын умуннарар, атым сүгүн мииннэрбэккэ хойутатан, анаан-минээн Дьөгүөргэ бэйэтигэр эрэ ыттарбыт эбит дии саныыбын.

   Киэһэ дьиэбитигэр Аликпыт үөрүү бөҕөнөн сыалаах эт, быыһас бөҕөтүн буһарда. Эрдэ буһарбыт соботун “сарсын сиэниллиэ” диэн, таһааран көхөҕө ыйаан кэбистэ. Эмиэ дьиҥнээх дьоро киэһэ буолла.  Онтон ыла өр бултуйбатахпытына, Алик: “Кырдьыбыккын дуу, хайдах дуу, ньиэгириҥ дьахтарын түһээбэт буолан хааллыҥ. Бу сырыыга баҕас мин хоойбор киириэ этэ”, – диэн күлэр.