Тоҥус-маньчжур омуктар быдан былыргыттан ыла Сибиир, Уһук Илин уонна Хотугулуу-Илиҥҥи Кытай киэҥ иэннэринэн тарҕанан олорбуттар.
Быдан былыр тоҥус-маньчжур омуктар уопсай төрүттэрэ Байкал күөлүн соҕуруу эҥээригэр олорбуттара сылыктанар. Тыл үөрэхтээхтэрэ этэллэринэн, тоҥус-маньчжур омуктар букатын өрдөөҕүтэ дьоппуон-кэриэй, түүр уонна монгуол омуктарын кытта биир норуот буолан олорон баран, биһиги эрабыт иннинээҕи 5 тыһ. сылтан саҕалаан туспа арахсан барбыттар. Чэ, онон тоҥус-маньчжур омуктар сахаларга, ыраах соҕуһунан да буоллар, хаан аймахтарбытынан ааҕыллаллар.
2002 с. биэрэпис көрдөрбүтүнэн, Арассыыйа Сибииригэр уоннна Уһук Илинигэр барыта 71 794 тоҥус-маньчжур омугун бэрэстэбиитэлэ олорбут. Хомойуох иһин, кинилэр бэрт аҕыйахтыы киһилээх бөлөхтөрүнэн ахсаан өттүнэн лаппа баһыйар омуктар (нууччалар, сахалар, бүрээттэр) быыстарыгар кыбыллан, тарҕанан олорор буоланнар, тылларын-култуураларын, омук быһыытынан “идентичностарын” сүтэриилэрэ олус улахан. Ол курдук, 2002 с. биэрэпиһинэн Арассыыйа сиригэр-уотугар: 34 989 – эбэҥки, 18 886 – эбээн, 11 947 – нанаай, 2852 – ульча, 1622 – удэге, 644 – ороч, 527 – негидал, 327 орок – баар эбит.
Даҕатан эттэххэ, тоҥус-маньчжур омуктар төһө да бэрт киэҥ сиринэн бытанан, ыһыллан олорбуттарын иһин, “тыллара аһара майгыннаһар, кэпсэтэн син өйдөһүөхтэрин сөп” диэн буолар. Эмиэ “хомойуох иһин” дииргэ тиийиллэр, билигин кинилэр бэйэлэрин төрүт тылларын билиилэрин бырыһыана олус кыра буолан, оннук кэпсэтэн өйдөһө сатааччы да лаппа аҕыйаабыта сылыктанар.
Маньчжурдар
Хотугулуу-Илиҥҥи Кытайга – Маньчжурияҕа – барыта холбоон 10,682 мөл. маньчжур олорор. Кинилэр, сүрүннээн, Ляонин (5,39 мөл.), Хэбэй (2,12 мөл.), Хэйлунцзян (1,04 мөл.), Цзилинь (990 тыһ.) провинцияларынан, Ис Монголияҕа (500 тыһ.) тарҕанан олороллор. Хас эмэ сүүһүнэн мөлүйүөн ахсааннаах кытай норуотун быыһыгар булкуллан... Кытай обургу кытаанах дойду буоллаҕа – билигин маньчжур тылынан кэпсэтэр киһи ордубатаҕын кэриэтэ.
1644 с. сэрииһит маньчжурдар тэрийбит Цин импиэрийэлэрэ Кытайы барытын сэриилээн ыла сылдьыбыттааҕа. Маньчжурдар тыйыс хонтуруолларыттан Кытай 1911 с. эрэ босхоломмута. Ол кэнниттэн маньчжурдары сонордоһо сылдьан кыдыйыы, суох оҥоруу саҕаламмытын түмүгэр, бэрт кылгас кэм иһигэр “маньчжурбун” дэнэр киһи да аҕыйаабыта. Холобур, 1953 с. биэрэпискэ 2,5 мөл. эрэ киһи “маньчжурбун” дэммит. Кэлин өстөөхтүү сыһыан уҕараабытын, “култуурунай өрөбөлүүссүйэ” тохтообутун кэннэ маньчжурдар дьэ кистэммэккэ дьиҥнээх омуктарын этэр буолбуттара. Этиллибитин курдук, маньчжур тыла – өлбүт тыл. 2007 с. бу тылынан саҥарар кыахтаах 20 эрэ киһи баар эбит.
Эбэҥкилэр
Биһиги ыкса ыалларбыт, тыһыынчанан сыллары быһа ыаллаһа олорон аймахтаспыт эбэҥкилэрбит 1931 сылтан эрэ саҕалаан официальнайдык “эбэҥки” диэн ааттанар буолбуттара, ол иннинээҕи суруйууларга кинилэри наар “тунгустар” дииллэрэ. Ол тыл хаһан-хантан кэлбитэ, туох ис хоһооннооҕо эмиэ ситэ биллибэт.
Эбэҥки тыла: хотугу, соҕурууҥҥу уонна илиҥҥи – диэн үс диалектаах. Ол диалектар истэригэр өссө “говордарга” арахсар. Ону эмиэ өйдүөххэ сөп, эбэҥкилэр тарҕанан олорор сирдэрэ киэҥэ бэрт. Кинилэр РФ иһигэр Иркутскай (1,4 тыһ.), Амыр (1,5 тыһ.), Сахалин уобаластарынан, Красноярскай (4,6 тыһ.), Забайкалье (1,5 тыһ.), Хабаровскай кыраайдарынан, Саха сиринэн (18 тыһ.), Бурятиянан (2,6 тыһ.) ыһыллан олороллорун таһынан, өссө Монголияҕа (1 тыһ.), Кытайга (39,5 тыһ.) эмиэ бааллар.
Быһата, Арассыыйа сиригэр-уотугар эбэҥкилэр саамай улаханнык түөлбэлээн Саха сиригэр олороллор.
Бикипиэдьийэҕэ суруллубутунан, эбэҥки тылын билэр 13,8 тыһ. киһи баар.
Эбээннэр
Уопсай ахсааннара – 20 тыһ. кэриҥэ. Ол иһигэр (2002 с. туругунан), Саха сиригэр – 11 657, Магадааҥҥа – 2527, Камчаткаҕа – 1779, Чукоткаҕа – 1407, Хабаровскай кыраайга 1272 киһи олорор.
Эбээннэр нэһилиэнньэ улахан бырыһыанын ылар оройуоннара, аан дойду үрдүнэн, Саха сиригэр эрэ баар – Эбээн-Бытантайга.
2010 с. “эбээн тылын билэбин” диэбит киһи ахсаана – 5656. Саха сиригэр күннээҕи олохторугар ыраас эбээн тылынан кэпсэтэр биир бөһүөлэк баар – Сэбээн Күөл.
Орочоннар
Орочоннар – Кытайга Улахан уонна Кыра Хинган хайаларынан, Хэйлунцзян провинцияҕа уонна Ис Монголияҕа олороллор. Кинилэргэ анаан Хулун-Буир уокуругар Орочон автономнай хошуна диэн баар.
Сорох учуонайдар “орочон диэн туспа омук суох, бу – эбэҥки тылын илиҥҥи диалегынан саҥарар эбэҥкилэр” дииллэр. Ол курдук, Амырга олохтоох эбэҥкилэр Кытай орочоннарын кытта төрөөбүт тылларынан кэпсэтэн көҥүл өйдөһөллөр үһү. Быһата, Кытай орочоннара – билиҥҥи Бурятия, Амыр, Забайкалье эбэҥкилэрин быһаҕастара.
Орочтар
Уопсай ахсааннара – 1 тыһ. Ол иһигэр, Арассыыйаҕа – 686 (2002 с. туругунан), аны туран, Украинаҕа хантан эрэ күөрэйэн кэлбит 288 ороч олорор эбит. Төһө да соччо бэрдэ суоҕун иһин, “ити – бука, Сэбиэскэй кэмҥэ Уһук Илиҥҥэ харчы өлөрө кэлбит дьон сыдьааннара, кэлин Украинаҕа көһөн барбыт, “кыра омук” буолан чэпчэтиинэн туһанаары “орочпун” диэн суруммут хаан булкаастаах дьон буолуо” диэн сылыктыыбыт. 1989 с. Украинаҕа баара-суоҕа 19 ороч баар эбит. Ол дьоммут “ууһаан-тэнийэн” 300-кэ чугаһаабыттар.
“Дьиҥнээх” орочтар билигин Хабаровскай кыраайга (441 киһи) олороллор. Ванино уонна Ульча оройуонугар. Холобур, Датта диэн 600-чэкэ киһилээх бөһүөлэккэ (Ванино оройуона) 114 ороч киһитэ олорор эбит.
Билигин ороч тылынан саҥарар киһи суох. Тыллара имниин эстибит.
Ульчалар
Уопсай ахсааннара – 2913. Ол иһигэр, Хабаровскай кыраайга – 2718. Бэйэлэрин “нани” дэнэллэр эбит. Кинилэр Амыр өрүһүн тардыытыгар баар 9 бөһүөлэгинэн тарҕанан олороллор (Ульча оройуонугар).
2010 с. биэрэпискэ 154 киһи “ульча тылын билэбин” диэн суруйтарбыт. Сэбиэскэй кэмҥэ ульча тыла нанаай тылын диалегынан ааҕыллара, онон оскуола алын кылааһыгар ульча оҕолорун нанаай учуобунньуктарынан үөрэтэллэрэ.
“Чэ, хата, төрөөбүт тылынан саҥарар аҕыйах киһи баар эбит” диэн үөрэргэ эрэ тиийэбит. Чахчы да, төрөөбүт тылын, култууратын туһунан туох да өйдөбүлэ суох киһи “ульчабын” дуу, “киммин” дуу дэммитэ туох ыйааһыннаах, суолталаах-туһалаах буолуой...
Удэгелэр
Удэгелэр – эмиэ Уһук Илин төрүт олохтоохторо.
Урукку өттүгэр удэгелэр аһара киэҥ сиринэн тарҕанан олорбут буоланнар, сэбиэскэй кэмҥэ күүстэринэн кэриэтэ Приморьеҕа, Хабаровскайга баар 9 нуучча бөһүөлэктэригэр аҕыйахтыы киһи буолан тарҕатыллан хаалбыттар.
Билигин Арассыыйаҕа уонна Украинаҕа (!) “удэгебын” дэнэр 1657 киһи баар. Онтон Украинаҕа – 24 киһи.
2010 сыл туругунан, удэге тылын билэр 103 киһи баар эбит.
Негидаллар
2002 с туругунан, аан дойдуга барыта холбоон, мунньан-тараан 567 негидал баар. Бу дьон, сүрүннээн, Хабаровскай кыраайга Амгунь өрүс алын тардыытыгар олороллор. “Негидал” диэн тыл “өрүс олохтооҕо” диэн суолталаах. Негидал тыла эбэҥкилиигэ саамай майгынныыр тылынан ааҕыллар. Ол эрээри ону билигин “дьыалатынан” бэрэбиэркэлээн көрөр уустук, тоҕо диэтэххэ, 2010 сылга “төрөөбүт тылбын билэбин” дэнэр 74 эрэ негидал киһитэ баар эбит. Бука, лаппа кырдьаҕас дьон буолуо. Ол дьонтон билигин төһөтө хаалбыта биллибэт.
Нанаайдар
1860 с. Кытай уонна Арассыыйа икки ардыларынааҕы кыраныыссаны тыырар Пекиннээҕи дуогабар түмүгэр, нанаайдар быһаҕастара – Арассыыйаҕа, сорохторо Кытайга араарыллан хаалбыттара.
Арассыыйа нанаайдарын 92,29 %-на Хабаровскай кыраайга (10 771 киһи) олороллор. Нанаай бөһүөлэктэрэ Амыр уонна Уссури өрүстэрин үрдүлэригэр тураллар. Хабаровскайга, бэл, Нанаай оройуона диэн баар. Нанаайдар Кытайга Амыр өрүс уҥа кытылыгар, Сунгари уонна Уссури өрүстэр төрдүлэригэр олороллор.
2002 с. биэрэпис түмүгүнэн, Арассыыйаҕа – 12 160, Кытайга (2000 с.) 4600 нанаай олороллор. Аҕыйах сыллааҕы дааннайынан, “Хабаровскай кыраайга нанаай тылынан кэпсэтэр 100-150 киһи хаалла” диэн буолбута эрээри, 2010 с. биэрэпис түмүгүнэн “нанаай тылын билэбин” диэн 1347 киһи эппит. Бу сыыпаралартан хайата сөбүн ким да билбэт эрээри, “бука, бастакы сыыппара сөбө буолуо” диэн уорбалыы саныыбыт.
Манна сыһыаран эттэххэ, Сахабыт сиригэр олохтоох эбэҥки учуонайа “нанаайдары кытта эбэҥки тылынан кэпсэтэн додо курдук өйдөһөбүт, тылбыт улаханнык майгыннаһар” диирин истибиттээхпит.
Нанаай омугун аан дойдуга саамай биллэр бэрэстэбиитэллэрэ, бука, Дерсу Узала, Кола Бельды буолуохтара.
Ороктар
2002 с. биэрэпис дааннайынан, Арассыыйаҕа барыта 295 орок олорор. 1920 с. кинилэр ахсааннара 450-460 эбит буоллаҕына, 1989 с. ССРСка ыытыллыбыт биэрэпискэ ороктар ахсааннара 179 (онтон 129-һа – Сахалиҥҥа олороллор) буолан хаалбыт. Быһата, эмискэ аҕыйаабыт. Кэлин билбиттэрэ, орок дьахталларын биэрэпискэ “ороченка” диэн суруйаннар, атын омукка “кубулутан” кэбиспиттэр. Орочоннар диэн эмиэ тоҥус-маньчжур тыллаах, ыкса уруулуу омуктар.
“Эмиэ Украинаҕа...” диэбиккэ дылы, бу дойдуга “хантан эрэ көтөн кэлэн” 959 орок баар буолан хаалбыт. Ону ким итэҕэйиэй? 1989 с. онно 2 эрэ орок баара.
1990 с. Сахалин арыы Вал, Ноглики уонна Поронайскай бөһүөлэктэригэр “орок тылынан холкутук кэпсэтэбин” дэммит 21 киһи баара... Оттон билигин “орок тылынан дьиэтин иһигэр да кэпсэтэр кыахтаах киһи хаалбата, 60 сааһын ааспыт 8-10 киһи эрэ төрөөбүт тылларын өйдүүллэр” диэн суруйаллар.
Сахаҕа “туораабыты тураах сиир...” дииллэринии, тыһыынчанан сыллары быһа ыаллаһан, ылсан-бэрсэн, эр-ойох ылсыһан олорбут тоҥус-маньчжур тыллаах омуктарбыт барахсаттар, олус арҕам-тарҕам, киэҥ сиринэн тэнийэн аҕыйахтыы киһилээх бөлөхтөрүнэн олорбуттарын, була сатаан араас омук гына араарыллыбыттарын түмүгэр, омук быһыытынан уратыларын сүтэрэн, эстэн-быстан, сүтэн-оһон эрэллэриттэн – хомойобут.
