1975 сыллаахха, аан дойду бэйэ-бэйэтин абааһы көрсөр икки лааҕырга хайдан олордор даҕаны, Дьобуруопаҕа эйэ, куттала суох буолуу иһин сөбүлэһиннэрии ылыммыта. Илии баттаммыт куоратын аатынан Хельсинкитээҕи сөбүлэһиннэрии диэн буолбута. Ол дуораана Саха сирин кытта туох сибээстээҕий?
Манна Дьобуруопа дойдулара бары, Эмиэрикэ уонна Канада кыттаннар, туох да ыгыыны-түүрүүнү, сэрии сэбин туттубакка эрэ эйэлээх, ытыктабыллаах сыһыаны олохтуурга сөбүлэһиннэрии түһэрсэн илии баттаспыттара. Саамай сүрүнэ, киһи быраабын ытыктыырга, тутуһарга анаммыт пуун баара. Биһиги дойдубут эмиэ илии баттаан, ол докумуон “Правда” хаһыакка бэчээттэммитэ. Тыыннара-быардара хаайтаран олорор сэбиэскэй дьон “биһиэхэ бу булгуччу тутуһуллуохтаах” дии санаабыттара буолуо да... хантан оннук буолуой?! Оччотооҕу бэлитиичэскэй кэм, хомойуох иһин, уһаабатаҕа. Сотору буолаат, “тымныы сэрии” тыйыс салгына биллибитэ.
Норуот уола, акадьыамык
Ити дуогабарга илии баттаспыт дойдуларга “Хельсинкитээҕи сөбүлэһиннэриини хонтуруоллуур наада” диэн уопсастыбаннай хамсааһыннар үөскээбиттэрэ. ССРСка ону көҕүлээбит уонна Москуба Хельсинкитээҕи бөлөҕүн бастакынан тэрийбит киһи – акадьыамык Юрий Орлов. Кини боростуой нуучча дьиэ кэргэниттэн төрүттээҕэ. Аҕата собуокка үлэлээбитэ, ийэтэ дэриэбинэ бааһынайдарыттан этэ. Уол авиа-собуокка үлэлии сырыттаҕына, Аҕа дойду сэриитэ саҕаламмыта. Юрий бэйэтигэр саас эбинэ-эбинэ, тылланан сэриигэ барбыта, училищеҕа үөрэнэн артиллерист буолбута. 1945 сыллаахха саас училищены бүтэрэн, эдэр эписиэр фроҥҥа аттаммыта, ол да буоллар, “сэрии тиһэх күннэрин эрэ баттаспытым” диэн хомойоро. Кэлин кини, собуокка үлэлии-үлэлии, киэһээҥҥи оскуоланы бүтэрбитэ уонна салгыы бастыҥ үөрэх кыһатыгар киирэн үөрэнэн, “квантовай хонууга” физик-учуонай буолар суолга үктэммитэ.
“Культ личноһы” саралаан
1956 сыллаахха Сталины, кини эргимтэтэ олохтообут “лиичинэһи өрө тутуу” бэлиитикэтин саралыыр баартыйа айдааннаах ХХ сийиэһэ буолар. Хрущев тыл этиитин истэн, онтон сүргэтэ көтөҕүллэн, оччолорго Түөрүйэ уонна эспэримиэн физикатын институтун кистэлэҥ лабаратыарыйатыгар үлэлиир Юрий Федоров биир мунньахха “Сталин уонна Берия өлөрүөхсүттэр”, “дэмэкирээтийэ бириинсиптэригэр олоҕурбут социализмы тутуохтаахпыт” диэн дорҕоонноохтук тыл этэр. Чахчыта, кини арамаантык этэ. Итинник тылласпытын атыннык тугунан да быһаарыахха сатаммат. Эбэтэр, сэрии дьулаан сылларын ааспыт, онон туохтан да улаханнык куттаммат, сэриигэ байыаннайдар былаас, бэлиитикэ туһунан аһаҕас кэпсэтиилэрин истибит буолан эбитэ дуу, эбэтэр эдэр, уолҕамчы санаатыгар оҕустаран эбитэ дуу?
Сонно “уорганнар” кинини бэлиэҕэ ыланнар, үлэтиттэн ууратыллыбыта. Хата, оччолорго даҕаны куттаммат дьон көстөн, акадьыамык Алиханьян кинини Ереваҥҥа ыҥыран, добуочча өр – 16 сыл устата – Орлов онно үлэлээбитэ, дуоктар дьиссэртээссийэтин көмүскээбитэ, Армения акадьыамыйатын чилиэн-кэрэспэдьиэнэ буолбута.
Арамаантык-диссидент
1973 сыллаахха акадьыамык Андрей Сахаровы былаас өттүттэн сойуолаһыынан сибээстээн, Орлов уопсастыбаннай үлэнэн дьарыктанан барар. Л.И. Брежнев аатыгар “судаарыстыба экэниэмикэни хонтуруоллуурун аччатыахха, сэбиэскэй уопсастыбаны демократизациялыахха” диэн суруйбут суруга киэҥник тарҕаммыта. Дьиҥэр, олус сөптөөх туруорсуулар. Баҕар, оччолортон итинник дьону истибиппит буоллар, дойду маннык ыһыллыа суоҕа эбитэ буолуо? Орлов тутулу уларытар да, хайыыр да санаата суоҕа. Кини “сыыһалары туораттахха, барыта көнүө” диэн бигэтик итэҕэйэрэ. Ону баара, хантан! Кинини норуот өстөөҕөр тэҥнээбиттэрэ.
Москуба Хельсинкитээҕи бөлөҕө
1976 сыллаахха ыам ыйын 12 күнүгэр А.Д. Сахаров кыбартыыратыгар Москубатааҕы Хельсинки бөлөҕө тэриллэр. Манна биллэр-көстөр быраабы туруулаһааччылар, учуонайдар киирэллэр. Кылгас кэм устата Хельсинкитээҕи бөлөх барыта 18 докумуону бэлэмниир. Бу бэлэмнээбит суруктарын дойду үрдүкү салалтатыгар уонна Хельсинкитээҕи сөбүлэһиннэриигэ илии баттаабыт дойдулар салалталарыгар ыыталлар даҕаны, тириэрпэттэрин итэҕэйэн баран, Юрий Орлов пресс-кэмпириэнсийэ тэрийэ-тэрийэ, омук суруналыыстарыгар тиэрдээриҥ диэн биэртэлиир. Бырааптара кэһиллибит дьоннуун сирэй көрсөр, сүбэ-ама биэрэр, көмөлөһө сатыыр. Ити сылларга Украинаҕа, Литваҕа эмиэ бөлөхтөрү тэрийтэлиир.
“Сэрэтэбит” диэн КГБга ыҥыра сылдьаллар да, Орлов быраабы туруулаһар үлэтин тохтоппот. Онтон 3 ый буолаат, Орлову тутан ылан, КГБ Лефортово силиэстийэлиир изоляторыгар хаайбыттара. Кинини көмүскүүргэ аан дойду биллэр учуонайдара, уопсастыбаннас туруммута. Суукка тыл этэригэр Юрий Орлов “маннык ньыманы туттаҥҥыт сыыһаны-алҕаһы туоратыаххыт суоҕа” диэбитэ да... кинини 7 сыл лааҕырга уонна 5 сыл сыылкаҕа уураахтаабыттара.
Кини син биир Хельсинкитээҕи бөлөх чилиэнинэн хаалабын уонна кэтээн көрөөччүнэн сылдьыам диэбитэ. Лааҕырга билим үлэтин тохтоппотоҕо.
КГБ кытаанах инструкцията
Кутталлаах диссидени киин сиртэн тэйиччи, Саха сиригэр, Кэбээйи улууһугар сыылкаҕа ыыппыттара. Маны аҕа көлүөнэ Кэбээйи олохтоохторо өйдүүллэр, ону оччотооҕу үөрэнээччи Сайыына Максимова суруйбут эрэпэрээтиттэн ааҕан билиэххэ сөп. Эрэпэрээти олохтоох кыраайы үөрээтээччи Роза Андреевна Иванова булан ыыппытыгар, дьону кытта сибээстээбитигэр улахан махтал!
Уруккута РайПО бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбит киһи кэпсээбит: “Орлову бастаан Ойуун Уҥуохтаахха (сэлиэнньэттэн 40 км. сиргэ) олохтоору гыммыттара. Ол эрэн, икки-үс эрэ ыаллаах сиргэ көрүүтэ-истиитэ суох хаалыа диэн куттаммыттара быһыылааҕа. Онон Кэбээйигэ олохтообуттара. Аҕалалларыгар 60 сааһын туола илигэ, оттон оччотооҕу сокуонунан 60-гар диэри саастаах дьон үлэлээбэтэҕинэ, “тунуйаадыс” диэн буолара, холуобунай эппиэккэ тардыллара. Онон, салгыы хаайыахтара диэн куттанан, Орлов кэллэ да үлэ көрдөөн барбыта. Учуонайбын диирэ, ол эрээри кини курдук таһымнаах киһиэхэ сөптөөх үлэ соннук көстүбэтэҕэ: тэрилтэ салайааччылара бары “сыылынайы үлэҕэ ылымаҥ!” диэн кытаанах инструкцияны тутан олороллоро...
Оччолорго 16 кыбартыыралаах дьиэ тутулла турар, онон “Сельстрой” кинини ол тутууга остуораһынан ылбыта. Юрий Федорович аны маныы олордохпуна, “уорганнар” анаан-минээн, тутууну уоттаан кэбиһиэхтэрэ диэн, ол куттала этэ. Хайыаҕай, ол да буоллар үлэлээбитэ уонна 60 сааһын туолаат, ол үлэтиттэн тохтообута”.
Элэккэй киһи этэ
Норуот хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ Николай Иванович Полятинскайы кытта сибээстэһэн тахса сылдьыбыкка, манныгы кэпсээтэ: “Ээ, өйдөөн буоллаҕа дии. Кинини оччолорго сэбиэскэй былааһы утарбыт киһи дииллэрэ. Мин оччолорго салайар үлэҕэ сылдьарым, баартыйалаахпын, онон киниэхэ чугаһыы сатаабат этим. Тоҕо диэтэххэ, тустаах уорган дьоно ол кэннэ кэлэн “тугу кэпсэттигит, маны туох диирий, ону туох диирий?” эҥин диэн барытын доппуруостаан, ыйыталаһаллара, ону абааһы көрөммүн. Дьиҥэр, сүрдээх боростуой, элэккэй, туох да куһаҕана суох киһи этэ.
Юрий Федорович оскуоланы бүтэрэр оҕолорго физикаҕа лиэксийэ ааҕаары гыммытын, кыккыраччы аккаастаабыттара. Кинини олохтоох күлүгээттэр буулуу сатаабыттарын мин сэбиэт бэрэссэдээтэлэ буоламмын тохтотолообутум”.
Саха тылын, үгэһин, култууратын интэриэһиргиирэ
Варвара Николаевна Кузьмина, Орлову чугастык билэр: «Кэпсэтэргэ эйигин хараххын уун-утары көрөн туран кэпсэтэрэ. Олус болҕойон истэрэ. Биһигиттэн саха суруйааччыларын тылбаастаммыт кинигэлэрин уларсан ааҕара. Биирдэ биир сахалыы тыл ис хоһоонун ыйыппыта. Онно сабыс-саҥа сахалыы-нууччалыы тылдьыты тута сылдьара. Арааһа, Дьокуускайдааҕы учуонайдары кытта үчүгэй сибээстээх быһыылаах дии санаабытым.
Кинилиин кэпсэтэр сүрдээх интэриэһинэй этэ, үксүн суруйааччылар тустарынан кэпсэтэрбит. Кини Ахматованы, Цветаеваны сөбүлүүрэ, кинилэр хоһооннорун нойосуус ааҕара.
Оҕуруот аһын олордоро, биһиги сиэмэни саҥа ыспыт буоллахпытына, кини үүнээйитэ – салаата, петрушката, сэлдэриэйэ, кинзата номнуо быган эрэр буолара. Германияттан, Францияттан, Аангылыйаттан, Эмиэрикэттэн баһыылка тутара, биһигини эмиэ күндүлүүрэ. Онно аан бастаан кураганы, казенагы, үрүҥ сакалааты, куубуктаах миини боруобалаабыппыт. Оттон биһиги кистээн, бултан, балыктан бэрсэрбит. Кэргэним «Сельхозхимияҕа» үлэлиирэ, хаста даҕаны кумааҕы булан биэрбиттээх.
Биирдэ миигин сэбиэккэ ыҥырдылар. Онно КГБттан, партком сэкирэтээрэ, бэрэссэдээтэл бааллара. Миигин хомуньуускун, онон аҕытаатардыыгын диэн анаан кэбистилэр. Онон Юрий Федоровиһы мунньахтарга ыҥыран аҕытаассыйалыыр эбээһинэстэнэн хааллым. Миигин туох да диэбэккэ истэрэ уонна сөбүлээбэтэр даҕаны, мунньахха кэлэрэ. Биирдэ миэхэ: «Мин эйигин эрэ аһынан ити мунньахтарга сылдьабын, дьиҥэ, сахалыы саҥараргытын тугу да өйдөөбөппүн», – диэтэ.
Юрий Федорович оҕолоргун үөрэххэ киирэллэригэр физикаҕа эрчийиэхпин сөп, бэл, Москубаҕа кыбартыырам таах турар, Новосибирскайга улахан кыбартыыраҕа уолум олорор, наада буоллаҕына, этээр диэбитэ да, ылымматаҕым. Кэргэнэ, уола, доҕотторо кэлэ сылдьыбыттара. Ол барыта үрдүк култууралаах, үөрэхтээх дьон этилэр. Юрий Федорович биһигини чэйдэтэ ыҥырбыта, онно ыһаарыламмыт собо илдьэн амсаппыппар, хаһан да маннык минньигэс собону сиэбэтэхпит диэн хайҕаабыттарын өйдүүбүн... Хойукка диэри олорон, сахалар үгэстэрин, тылларын, айылҕабыт туһунан кэпсэппиппит. Мин Юрий Федоровиһы бэлитиичэскэй сыылынай курдук буолбакка, киһи курдук ылынарым. Кини үрдүк култууратын, элбэҕи билэрин-көрөрүн, эрудициятын, үлэһитин сэргии саныырым. Кини аатын кытта саамай сырдык өйдөбүл хаалбыт».
Киһилии сыһыаны олохтоон
Нина Ивановна Петрова: «Юрий Федорович биһигини утары олорбута. Бастаан ону-маны ыйыта эрэ кэлэрэ, онтон сыыйа билсэн, чугасаһан барбыппыт. Мин Бүөтүрбүн кытта уопсай тылы түргэнник булбуттара. Юрий Федорович сопхуос үлэтин-хамнаһын, үлэ тэрээһинин, төлөбүрүн туһунан ыйыталаһара. Оттон мин кэпсэттэхпинэ, уопсай тиэмэбит оҕо сааспыт, эдэр сааспыт (мин Кырыымтан төрүттээхпин), доҕотторбут, чугас дьоммут буолара. Юрий Федорович бэртээхэй сэһэнньит этэ. Ону кытта хаһан даҕаны таах олорбото, сүрдээх үлэһит этэ. Саас сиэмэ, арассаада биэрдэхпинэ, кини оҕурсута, помудуора ким-хайа иннинэ тыллыбыт, үүммүт буолара. Бүөтүртэн бултуурга, балыктыырга үөрэнэрэ, ойуурга тахсан бииргэ отоннуурбут, тэллэйдиирбит, онно эмиэ барыны-бары интэриэһиргиирэ.
Хаста даҕаны КГБ үлэһитэ кэлэ сылдьыбыта. Кэргэммин ыҥыраллара уонна доппуруостууллара. Биирдэ биһиги ыалбыт киһи «Эмиэрикэ куолаһа» биэриини иһиттим, онно Орлов интервью биэрдэ диэн кэпсээтэ. Онно Кэбээйи туһунан эмиэ аҕынна диир. Оскуолаҕа оҕолор эрэйдээхтэри сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри үөрэтэллэр даҕаны, билиилэрэ эбиллибэт, оҕолору аһынным диэбит үһү. Учууталлары сайын от саҕана үлэ лааҕырдарыгар үлэлииргэ, оттуурга күһэйэллэр, окко нуорма түһэрэллэр диэн кэпсээбит. Быһата, Кэбээйигэ киһи быраабын кэһии буола турар диэн эппит.
Юрий Федорович кытаанах дьулуурдаах киһи этэ, хаһан даҕаны үҥсэргии эҥин сылдьыбата, ыарахаттары тулуйара. Биһиги бэлиитикэни интэриэһиргээбэт, баартыйата суох дьон этибит. Кинини ыраах сиртэн тэйэ сылдьарын, аһынаммыт, күннээҕи олоҕун чэпчэтэн көмөлөһө сатыырбыт».
Хайдах барбыта
1986 сыл алтынньытыгар Кэбээйи аэропордугар Ан-2 сөмөлүөт түспүтэ, КГБ үлэһиттэрэ РайПОттан дьааһыктары ыланнар, Орлов малын-салын хомуйан баран илдьэ көппүттэрэ. Кэлин билбиппит, Горбачев уонна Рейган көрсүһүүлэрин иннинэ, Орлову сэбиэскэй гражданствотын суох гынан туран, Эмиэрикэҕэ тутуллубут сэбиэскэй разведчикка атастаспыттар эбит. Кэлин кини Эмиэрикэҕэ сылдьан «Огонёк» сурунаалга интервью биэрбит. Онно Кэбээйигэ сыылка туһунан, Кэбээйи дьонугар-сэргэтигэр махтанан туран, ахтыбыт этэ.
Юрий Орлов кыраныысса таһыгар даҕаны уопсастыбаннай быраабы туруулаһар үлэтин тохтоппотоҕо. Хельсинкитээҕи бөлөх үлэтин сөргүппүтэ, 1989 сыллаахха Аан дойдутааҕы Хельсинкитээҕи Федерация бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыта. ССРСка, онтон Арассыыйаҕа мэлдьи кэлэ турар. 1991 сыллаахха ахтыыларын тһаарбыта. Уопсастыбаннай үлэтин билими кытта дьүөрэлиир, Нью-Йорк штатын Итака куоратыгар Корнельскай университекка үлэлиир.
Интэриниэт матырыйааллара, Сайыына Максимова эрэпэрээтэ туттулунна.
Бэлэмнээтэ Нина ГЕРАСИМОВА.
Р.А. Ивановаҕа, Н.И. Полятинскайга уонна Кэбээйи көмөлөспүт олохтоохторугар махталбытын тиэрдэбит.
