Андыһыттар

 

   Аны туран, кини бултанар кэмэ табыгастааҕынан тэҥэ суох. Ол курдук, былыргы отчут-масчыт дьон андыга сааскы үлэни-хамнаһы үмүрүтэн баран, уһун кыһын кэннэ айылҕа тыллар-уһуктар үтүө кэмигэр, киирэллэрэ. Ити бириэмэҕэ халлаан лаппа сылыйар, күн үөһэ ойор, нуһараҥ чуумпу, ичигэс түүннэр саҕаланаллар. Оттон оннук кэмҥэ бүтэй дурдаҕа сытар саҕа үчүгэй туох баар буолуой?

   Уруккулар “андыга сытабыт” диэн мээнэҕэ эппэттэр. Ол курдук, куһу күннэри-түүннэри кэрийэн, дурдаҕа түүнүн эрэ олорон бултуур буоллаххына, андыга, кырдьык, биир сиргэ лип сытаҕын. Дурдаттан хас да хонук тахсыбакка. Чэ, быһатын эттэххэ, анды булдугар киһи сынньана-дуоһуйа, уутун хана утуйа киирэр. Хайа уонна бүтэй оҥоһуулаах, ичигэс, балаҕан тэҥэ дурдаҕа кистээн “таайыллыбатах таабырын” буолбут дьыаланы да хайыырга табыгастаах курдук. Бэйэ, ол туһунан кэлин.

   Отой даҕаны биири умнаары гыммыппын... Анды бултанар кустан саамай сымнаҕастара. Кини кус-хаас курдук сэргэх, тэһии буолбат. Омуннаабакка эттэххэ, түһэрэ киирдэҕинэ тыылаах да киһиттэн, саа да тыаһыттан мэһэйдэппэккэ түһэр. Отой ытылла-ытылла киирэ турааччы. Аны туран, аһара аһыылаах, “ойоҕумсах” көтөр. Онтон да сылтаан эстэр диэххэ сөп. Улахан үөргэ 2-3, арыт 1 эрэ тыһылаах буолаллар. Кэлэн түстүлэр даҕаны олору былдьаһан дуолан охсуһуу саҕаланар, туохха да кыһаммат буолаллар. Дьэ, таба кыҥаан бастаан тыһыларын ылыаҥ эрэ кэрэх, үөр барыта эйиэнэ буолуон сөп.

   Ити курдук охсуһуулаах үөр тыһыта дэлби тэпсиллэн, өҥө-түүтэ отой дьүдэйэн, кууран-куччаан хаалбыт курдук буолааччы. Буолумуна, хас эмэ уонан атыыр тэпсилгэнэ, “ойоҕо” буолаахтаан баран.

   Ол да буоллар арыт атыыртан хаалсыбат, барыҥныырга барытыгар саба түһэр “эримсэх” тыһылар эмиэ баар буолаллар эбит. Оннугу көрөн турабын эрээри, кэлин кэпсиэм. Оттон бүгүҥҥү кэпсээним эмиэ анды булдугар сыһыаннаах былыр буолан ааспыт түбэлтэ.

 

   Биир үтүө саас Боһуом уонна Бокуом диэн оҕонньоттор оҕустанан-таймаланан андылыы киирбиттэр. Кыра куска кыһаммат кырдьаҕастар бастаан күөл уҥуор-маҥаар турар дурдаларын сөргүтэллэр, сыарҕалаах оҕустарыгар тиэнэн киирбит ходуул курдук таҥастарын-саптарын сүөкүүллэр, мончууктарын анньан бачыгыраталлар уонна дьэ үлэни түмүктээбит дьон быһыытынан уот оттон чэйдииргэ быһаарыналлар. Аҕыйах хонук аҕата Боһуом кырдьаҕас ботуоҥкатын түгэҕиттэн сыалай “оҕонньору” кылбаһытан таһаарбытыгар Бокуома “һоок, доҕоор” диэн үөрэн саҥа аллайар уонна хап-сабар хаба тардан ылан хонуу уутун диэки барыахтыы туран акыҥнаан истэҕинэ, хантан киирбиттэрэ биллибэккэ алта үөрдээх анды ууну таһыйан кэлэр да, эргийэ хайыы барбакка, бэтэрээ, Боһуом дурдатын анныгар, түһүнэн кэбиһэллэр. Оҕонньоттор “һуу-һаа” буолан, түҥ-таҥ түһэн таҥастарын быыһыттан сааларын нэһиилэ булан ылаллар уонна ытыахча дугдуруҥнаан баран, арыый ырааҕырҕатан, сиргэ хаптайаллар. Киһи кыһаннаҕына үөмтэрэр оҕустара чугаһынан көстүбэт. Онон хайыахтарай, өссө да инчэҕэй сытар, куура илик сиргэ хара быардарынан сыылан үөмпүтүнэн бараллар.

   Аҕылаһан-мэҥилэһэн төһө сири өппүттэрэ буолла, биирдэ өндөйөн көрбүттэрэ түөрт атыыр икки тыһыны былдьаһан охсуһуу кытаанаҕа, үөмээччилэргэ эрэ кыһаллыбаттар. Оҕонньоттор онтон эрдийэн, аны, аттаан бараллар.

   Ити курдук тоҥ күөс быстыҥа үөмэн, саа үчүгэйдик ылар сиригэр дьэ киирэн, өндөйөллөр. Эр-биир сомуоктарын туруоран таһырҕаталлар уонна балачча кыҥаан хоһулатан баран, Боһуом “чээй!” диирин кытта, чыыбыстарын тардаллар. Арай саа эстэн дэлби барыан оннугар кураанах тыастар чабырҕаһаллар, тугу да өйдөөбөтөх оҕонньоттор утарыта көрсөллөр. Онтон Бокуом “ботуруон!” диэн хаһыытаатын кытта, кыыллара ууну таһыйан көтөн тахсаллар да, арҕаа диэки түһэ тураллар. Ыксалга, үөрүүлэрин ухханыгар сааларын ииттэллэрин умнубут, инчэҕэй сиргэ хара быардарынан сыылан ибили сытыйбыт сатамматах сааһыттар уку-сакы отууларыгар төннөллөр.

 

   Буолар буолбутун кэннэ хайыахтарай, отууларыгар тахсан уот оттон, алгыс этэн амалыйан, таҥастарын куурдунан, “били астарыттан” амсайан, санаалара кэлэн күө-дьаа буолаллар, кэпсээн-ипсээн дэлэйэр.

   Ол олордохторуна, сааскы күн лаппа намтыырын саҕана, көрүөх бэтэрээ өттүгэр икки анды көтөн сурулаан кэлэр да, күөл уҥуор Бокуом дурдатын анныгар түһүнэн кэбиһэр. Ону аҕыйах хонугунан балыһа, “эдэр” дэнэр, онон сытыы харахтаах Бокуом көрө биэрэн эмиэ һуу-һаа буолаллар, “сүгүн да аһатымаары гыннылар” дэһэ-дэһэ мучумааннаналлар.

   Күн быһа олорон көһүйэн хаалбыт оҕонньоттор оттон-мастан тардыһан нэһиилэ орҕостон туран сааларыгар түһэллэр. Бу сырыыга малы-салы ыһан, балачча көрдөөн да буоллар, ботуруоннарын ииттэллэр, онтон ууну-хаары кэһимээри тэйиччи да сылдьар буоллар оҕустарын тутан аҕалаллар уонна онтуларыгар сөрүөстэн үөмпүтүнэн бараллар.

   Көнө сиринэн хааман киирэр дэлэлээх үчүгэй буолуо дуо. Оҕонньоттор аргыый аҕай оҕустарын киксэрэн биэрэ-биэрэ андыларыгар балачча чугаһыыллар. Арай ол курдук үчүгэй баҕайытык киирэн иһэн Бокуом илиитигэр тутан испит саатын маһынан оҕус тугун эрэ таарыйда быһыылаах. Кыыллара орулуу түһээт, сиргэнэн тэбиэлэнэ-тэбиэлэнэ тула холоруктуу түһэр, эбиитин били сиргэ тэп диэбиттии, ол мөхсөрүгэр сэтиититтэн иҥэн төбөтүн булкуйа-булкуйа кулахачыйар. Оҕонньоттор хаххалара халбарыс гынан аһаҕас сиргэ турбутунан хаалаллар. Онтон синэ биир диэн арыый тэйиччиттэн да буоллар ытаары гыммыттара – кыыллара мэлигир. Оччолооҕу көрөн баран олоруохтара дуо? Көттөхтөрө.

   Биллэн турар, буруйдаах таһыллан баран куоттаҕа. Оттон оҕонньоттор бу сырыыга инчэҕэй сиргэ сыылбатах, испит “астара” өссө да ситэ сайҕамматах буолан, санааларын түһэрбэттэр. “Ол икки анды диэхтээн. Хайа, доҕоор, дурдабытыгар да киирэ иликпит эбээт. Дьэ дьиҥнээх булт диэн өссө иннибитигэр турдаҕа” дэһэллэр уонна отууга “били оҕонньордорун” тобоҕолуу тахсаллар.

 

   Отууларыгар тахсан үһүс төгүлүн уоттарын оттоллор, наҕылыччы чэйдииллэр уонна түүн лаппа хараҥарбытын кэннэ улаханнык холуочуйан, түҥ-таҥ үктээн, тэлиэс-былаас дайбаан, ырыа-тойук аргыстаах дурдаларыгар тарҕаһаллар.

   Бүтүн иһити дьаһайбыт кырдьаҕастар анды маныахтара баара дуо, сылаалара таайан сибиэһэй салгыҥҥа утуйан хаалаллар.

   Төһө өр утуйбуттара буоллар, биирдэ Боһуом оҕонньор уһукта биэрбитэ төбөтө сибиньиэс курдук ыараабыт, хараҕа барыта туман буолбут, олус хабаҕырбыт эбит. Кырдьаҕас сор бөҕөнөн туран таһырдьа тахсан саҥа чэпчээн эрдэҕинэ үрдүгэр кынат тыаһа куһуура түһэр да, отучча үөрдээх анды кини дурдатын көрдө көрбүтүнэн киирэр. Ону эрэ күүппэккэ турбут Боһуом “һуу, бу туох үлүгэрэ буолла?!” диэн хаптас гынаары сыыһа хамсанан, аттыгар сытар чалбахха тиэрэ таһылла түһэр. Оттон андылар иктии туран тиэрэ барбыт киһини көрдөхтөрө, өрө көтөн тахсан, кинини быһа көтөн, Бокуом мончууктарыгар тиийэн түһэллэр.

   Оҕонньор чалбаҕыттан эмиэ нэһиилэ үнүөхтээн туран дурдатыгар киирэн арыычча тыын ылар, хараҕын андылартан араарбакка олорор. Арааһа киһитэ холбуйа-хоһулата сатыыр быһыылаах, тоҕо эрэ ытыахча ыппат. Андылар барахсаттар утаппыттара сүрдээх. Бастаан түһэн уулаан баран, аны, охсуһан тыастара-уустара ыраатар. Инньэ уҥуортан субу баардыы иһиллэр. Ити тухары Боһуом “кыттыгаһым хайдах эрэ ытар, төһөнү эрэ хаптаччы саайар” диэн саатын бэлэм соҕус тутан кэтэһэн олорор. Оттон онто дьэ кытаанах тулуурдаах киһи буолан биэрэр. Олус өр хоһулуур.

   Ити курдук Боһуом арааһы саныы олордоҕуна андылара туохтан эрэ тэһииркээбиттии үөс диэки устан бараллар. Оҕонньор ыксыыр, хайыыр да кыаҕа суох. Андылара ол сылдьаллар, киһититтэн ырааттар-ыраатан иһэллэр. Онтон аһара ыксаан “Бокуом, андылар түс-тү-лээр” диэн үөгүлүүр да, уҥуоргу дурдаҕа киһи баар сибикитэ биллибэт. Бокуом эбии күүрэр-хаарар, киһититтэн кыһыйар-абарар уонна бэлэһин муҥунан “Бокуо-о-ом! Андылар түс-тү-лээр!” диэн хаһыытаан бытарытар. Онуоха эрэ киһитэ, ону да көстүбэккэ сытан, “суо-оох! Бүппүтээ! Тааһа эрэ хаал-бы-таа!” диэн хоруйдуур. Боһуом букатын киһитин сибилигин тиийэн сынньыахтыы улаханнык кыыһырар. Онтон “илээт баара, андыла-а-ар, андылар түстүлэр диибин буолбаа-аат!” хаһыытаатын кытта, түһэн олорор үөр көтөн тахсар да, эргийэ-хайыы барбакка арҕаа диэки түһэ турар. Бокуом сордоох бүтэр бүппүтүн кэннэ орҕостон туран тугу эрэ үөхсэр саҥата иһиллэр да, аны кэлэн хайыахтарай? Ытыстарын сотуннахтара.

 

   Оҕонньоттор эмиэ уку-сакы отууларыгар тахсаллар. Тугу да саҥарбаттар. Саатар, ыалдьыбыттара, күөмэйдэрэ куурбута сүр. Бокуом сордоох утуйан хаалан улаханнык буруйданан сирэйэ-хараҕа олох буорайбыт. Ону көрөн Боһуом аһыннаҕа буолуо, аргыый “мин Мааппабар иһит аҥаара баар буолуохтааҕа” диэн тыл ыһыктар. Онуоха иккиһэ буруйун да боруостаары, ыарыытын да аһарынаары “ээ, Мааппа барахсан” диэн тута сэҥээрэр.

   Ити курдук икки оҕонньор таһыллыбыт оҕустарын тутан аҕалан, малларын-салларын сыарҕаҕа тиэнэн, төннүгэскэ баҕас андыны хото сууһарыах буолан, һай-һат диэн дьиэлэрин диэки тахсан бараллар.  Төннүүгэ да хайыспыттара буолла. Бултуйдулар ини диэн эрэниэҕи баҕарыллар.

Аныгы андыһыттар

   Аныгы кэм андыһыттара ол былыргы оҕонньоттор курдук буолуохтара дуо? Билигин саа-сэп, ботуруон арааһа, ас-үөл, арыгы да дэлэй – талбытыҥ баар. Дурдалара даҕаны тупсаҕайа, нууччалаатахха, “комфортабельнайын” оҕото сыттаҕа.

   Аны, аныгы булчуттар таах сыппаттар эбээт. Кэлиҥҥи сорох анды дурдаларыгар, бэл, кистээн таптаһар сирдэр кытта бааллар, оннук оҥостоллор. Эр дьон (биллэн турар, бары буолбатах) андылыы баралларыгар көссүүлэрин эбэтэр биир эмэ бытааһаҕы илдьэ бараллара да баар суол. Сорох-сороххо ол үгэс да буолбут курдук көрөбүн. Киһи соһуйуох, оннук андылааһыҥҥа тылланан барсар дьахталлар эмиэ баар буолаллар эбит. Холобур, мин дойдубар Уус Алдаҥҥа сэбиэскэй саҕана биир дьахтар дэриэбинэттэн үс көстөөх сиргэ андылыы сытар көссүүтүгэр сатыы тиийэн таптаһан кэлбитэ хойукка диэри кэпсэлгэ сылдьыбыта. Ол туһунан урут суруйан турабын, баҕар, түбэһэн аахпыккыт буолуо.

   Дьиҥэр, дьахтар аймах баҕар эр дьоннуун бултастын, бэйэтэ да бултаатын. Ол эрээри эр дьоҥҥо “ыһык” буолан барсара сүөргү буолбатах дуо? Оннук – табыллыбат.

   Кэпсээним саҕаланыытыгар суруйбутум курдук, атыыр анды айылҕатынан олус ойоҕумсах буолар. Ону бултуур эр дьон бэркэ билэр суоллара. Оттон мин тыһы кус оннук буолуо дии санаабат этим. Онтум баара кини даҕаны дьахтар курдук араастаах буолар эбитин илэ харахпынан көрөн улаханнык соһуйан да, сөҕөн да турардаахпын. Дьэ, ол маннык этэ.

   Сэбиэскэй Сойуус эстиэн иннинэ хоту Эдьигээн сиригэр Дириҥ Айаан диэн күөлгэ табаарыспын кытта анды маныы олоробут. Даҕатан эттэххэ, Эдьигээҥҥэ дойду сиригэр курдук андыга сыппаттар. Тоҕо диэтэххэ, анды кэлиитин саҕана хоту сааскы уу халаанныыр, онон хара сири көрбөтүҥ кэриэтэ. Сир-дойду барыта ууга барар, күөллэр омоонноро эрэ көстөр буолар. Инньэ гынан күөл кытыытыгар мотуордаах оҥочонон киирэҕин, оҥочоҕун талах төбөтүгэр быалаан баран олороҕун.

   Биһиги иннибитигэр уҥа-хаҥас уончалыы мончуугу сэлэлии анньан олоробут. Биирдэ оннук кэтэһэ олордохпутуна, арай кэннибититтэн соҕотох анды куһууран кэллэ да, түһүнэн кэбистэ уонна түһээт, уҥа кынакка устан сундулуйан тиийэн атыыр анды мончуугар ыттыбытынан барда! Маһы мас диэбэт. Ол курдук биир-биир кэрийэ сылдьан барыларын түҥнэртээтэ. Онтон онно сөп буолбакка, аны, хаҥас кынат диэки түстэ. Биһиги бастаан көрбүппүтүттэн соһуйан олоро түһэн баран, хаҥас кынакка тиийэн истэҕинэ ытан түһэрдибит.

   “Дьэ, ойоҕумсах уол оҕото эбит” диэн киһим күлэ-күлэ мас тыынан тиийэн көтөрүн ылан өрө ыйаан көрөн баран, “пахыый, мантыбыт боростотуукка эбит буолбаат!” диэн сиргэммиттии саҥа аллайбыта. Онон буоллаҕына кыыл-көтөр да быыһыгар “ураты” тыһы баар буолар эбит.