Көмүс күһүн күлүмүрдээн аҕай турар. Били, этэргэ дылы, «күһүҥҥү киһи күлбүтүнэн» кэмэ кэллэ. Ол эрээри сорох ардыгар, ордук өксүөҥҥэ, кыра наадаҕа киһи таһырдьа быкпат кэмигэр, ол күлүөххүнээҕэр, хата, мунчаарыах санааҥ хойдор. Оннук үлүгэр саппахтаах. Ол эрээри, дьэ, айылҕа барахсан эҥин эгэлгэ көстүүтэ сиэдэрэй.
Дьиҥэр, ханнык да күн үүннүн – күҥҥэ-дьылга мөҕүттүбэккэ, төттөрүтүн, саҥа күнү үөрэ-көтө, уруйдуу-айхаллыы көрсүөхтээххин. Куһаҕан күн диэн суох – барыта дьылҕа бэлэҕэ. Кылаабынайа, сөпкө таҥна-сапта сырыт. Айылҕа өссө биир уратылаах: бэйэтигэр сыһыаран киһини сөрү-сөпкө быһыылаан-таһаалаан оҥорор эбээт! Холобур, Сахабыт сирэ тымныы, ол иһин «оҕом котоку тоҥмотун» диэн, тириибитин халыҥ, муннубутун арыый кылгас гыммыт. Тыаллаах-буркуннаах дойдуга олорорбут быһыытынан, сыыс киирбэтин диэн, харахпыт кыараҕас. Көлөнү миинэригэр үчүгэй буоллун диэн, атахпыт маадьаҕар гына айыллыбыт буолуохтаах. Ол эрээри билиҥҥи тиэхиньикэ үйэтигэр аты, оҕуһу мииммит киһини, бэл, тыаҕа даҕаны дэҥҥэ көрүөххэ сөп. Оттон дьыл-күн элэҥнэс. Көрбөккүн дуо – үнүбэрсиэт Кылаабынай куорпуһун таһынааҕы хатыҥнар сэбирдэхтэрэ хайдах курдук туллан тэлээрэ көтөллөрүй?! Халандаар лииһэ эмиэ ити курдук көт да көт. Олохпут итинник аастар ааһан иһэр. Олох-дьаһах уларыйара да олус тэтимнээх. Онон оҕуһу, аты мииммэт буолан, аныгы саха Муҥхаалаптаах ойууларыгар курдук маадьайбатах. Хата, хайа да омук атаҕынааҕар дьырайан, көнөкөтө сүрдээх. Кыргыттарбыт кырасыабайдарынан аан дойдуга илин-кэлин түсүһэллэр.
Сиэнньэ итинник саныы-саныы, Кылаабынай куорпус таһыгар оҕолорун кэтэһэн турда. Бүгүн субуота. Күнэ да, чэмэлийэн түһэн, ааттаах. Били, «дьахталлар сайыннара» диэн манныгы этэн эрдэхтэрэ. Туох да диэбит иһин, дьиэҕэ-уокка бүгэн олорор күн буолбатах. Ол эрээри кинилэр бөлөхтөрө, төрдүс куурустар, болдьообут курдук, бүгүн мас олордуохтаахтар. Кураатардара киһи буолан, Сиэнньэ, «сарсын мас олордо тахсар үһүбүт» диэбитигэр оҕолоро «уой-аай» бөҕө буолбуттара. Чугас эргиннээҕилэр нэдиэлэни быһа дьонноругар Нам, Покровскай диэки бараары оҥостубуттар аҕай эбит, ону баара... Сорохтор «хайдах наар биһиги үлэлээн тахсабытый, бускаай, бастакы куурустар – молодуойдар – таҕыстыннар» дэспиттэрэ. Кырдьык, үнүбэрсиэккэ туох эмэ тэрээһин үксүгэр соһуччу буолааччы. Сороҕор куоракка туох эрэ ыытыллар буолла да, «факультеттан бачча киһини онно баар гыныҥ да сабаас» диэн, үөһэттэн суһал дьаһал кэлэр. Хайыаххыный – толорор аатыгар түһэҕин.
* * *
Сиэнньэ бэйэтэ аҕыйах сыллааҕыта бу факультеты бүтэрбитэ. Дойдутун эргин учуутал миэстэтэ суоҕа. Орто Халыма хайа эрэ бөһүөлэгэр биир миэстэ баар диэбиттэрэ да, олохтоох исписэлиис көстүбүт үһү. Онон куоракка киирэн бэйэтигэр сөптөөх үлэ көрдүүр түбүгэр түспүтэ. Бииргэ үөрэммит оҕолоруттан аҥаардара эрэ идэтигэр чугас үлэни булуммута. Ким бибилэтиэкэринэн, ким куруһуок салайааччытынан, баспытааталынан киирбиттэрэ. Икки табаарыһа, урут аармыйаҕа сылдьыбыт буолан, милииссийэ пуорматын кэппиттэрэ, эбиитин юридическай факультет кэтэхтэн үөрэҕэр үһүс куурус устудьуона буолбуттара. Хата, Сиэнньэ табыллыах быатыгар, факультекка лабараан миэстэтэ тахсыбыта. Бэйэтэ кыратыттан көмпүүтэри хасыһар буолан, балайда билбэхтэһэр. Үлэҕэ ылалларыгар итинтэ улахан оруолламмыта чахчы. Лабараан хамнаһа диэн быычыкаа буолаахтаатаҕа, туга кэлиэй. Ол эрээри Сиэнньэ үйэтин тухары ити дуоһунаска сылдьыбата биллэр. Күнүн-дьылын мээнэ ыыппакка, аспырантыыраҕа киирэн, бэлиэр “кандидатскай минимумнарын” туттартаабыта. Онон билигин дьиссэртээссийэтин тиэмэтигэр быһаччы үлэлиир. Хата, ону кураатар оҥороннор, онтуттан ордуо суох. Эбиитин хайа эрэ преподаватель ыарыйдаҕына биитэр хомондьуруопкаҕа бардаҕына, ону солбуйан лиэксийэ ааҕар. Устудьуоннарыгар убайдарын кэриэтэ. Ол да буоллар таһыттан көрөн «бу кураатардара сылдьар» диэн таайарыҥ уустук. Сорох-сорохторо мааны баҕайытык таҥнан-симэнэн сылдьаллар, чахчы, хотун-тойон көрүҥнээхтэр.
Бөлөҕөр түөрт уолу кытта уон алта кыыс баарыттан мас олордуутугар бүгүн уон биэстэр. Үнүбэрсиэт оптуобуһунан Табаҕалыыр суол таһыттан хахыйахтары түөрэн КамАЗка тиэйэллэр. Маҥнай аат эрэ харата налбыҥнаһыах курдук буолан иһэн, санаалара начаас уларыйда, устунан тиритэ-хорута үлэлээтилэр. Кинилэр, кырдьык даҕаны, бу олус үтүө дьыаланы оҥорон эрэллэр эбээт! Бу хахыйахтар эрэйдээхтэри харах харатын курдук харыстаан, бүөбэйдээн үүннэрдэххэ, аны уонча сылынан толору сиппит-хоппут хатыҥ буолан, кыыс ньилбэгинии кылбаһан аҕай туруохтара.
Санааҕын, чахчы ууран сыһыаннастаххына, онтуҥ туох да буоллун – сонно тута биллэр. Оҕолор ол иһин хойуу лабаалаах өттө соҕуруута диэн, оту бэлиэ гына баайаллар.
Уопсайынан, үнүбэрсиэккэ иитэр үлэ оскуолаҕа холоотоххо, хайдах эрэ мөлтөһүөр. Ол – устудьуон сокуоннай сааһын сиппит киһи диэн, болҕомто ситэ ууруллубатыттан быһыылаах. Холобур, оскуолаҕа үрдүкү кылаас оҕолоро бары тэрээһиҥҥэ дириэктэртэн, саабыстан итэҕэһэ суох көхтөөхтүк кытталлар. Күһүн аайы бөһүөлэккэ мас олордуутугар үөрэ-көтө тахсаллар уонна «бу олорпут маһым үйэ тухары үтүө өйдөбүнньүк буолан үүнэн силигилиэ» диэн бигэ өйдөбүллээхтэр. Оттон куоракка оннук буолбатах эбит. Бырабыыталыстыба хайа эрэ тойоно дуу, мээр дуу дьаһалынан күргүөмнээх үлэ һуу-һаа быыһыгар оргуйа түһэр. Көхтөөх үлэ диэн тэлэбиидэнньэнэн, хаһыатынан эрэкэлээмэ бөҕө. Хас эмэ тыһыынчанан мас олордуллубут аатырар да, үксэ кэриэтэ сотору кэминэн хаҥкыйа хатар.
Устудьуоннар түөрбүт мастарын тиэйэн киллэрэн, Кылаабынай куорпус иннигэр миэстэ булан, олордон бардылар. Сиэнньэ аттыттан факультет кырасаабыссата Туйаара Васильева арахпата. Нарын илиитигэр модороон күрдьэх хайдах да барсыбат курдук. Арыт хахыйаҕы кырыстары-майырдары көтөхсө сатаан иилиҥкэйдэһэр. «Семён Павлович, бу икки хахыйах бииргэ турдуннар, тыаҕа чугас-чугас үүнэн турар этилэр, арахсыбатыннар, кинилэр даҕаны син киһи курдук айылҕа оҕолоро буоллахтара», – диэтэ. Сиэнньэ сэргэстэһиннэрэ соҕус мас олоруохтаах сирин кэҥэтэ хаста, Туйаараны кытта сэрэнэн олортулар.
60-ча маһы аҕалбыттара да, начаас ыккардыгар олордо охсон кэбистилэр. Куорпустан атын куурус оҕолоро тахсан, былдьаһа-тарыһа «бу мин маһым» дии-дии кыһанан-мүһэнэн олортулар, эбиитин хаартыскаҕа түһэн сүпсүгүрдүлэр.
«Чэ, оҕолор, көрдүгүт дуо, хайдах курдук үтүө дьыаланы оҥорбуппутун. Кэлбэтэх оҕолорбут, бука, хомойоллоро буолуо. Чэйиҥ, хатыҥнарбыт таһыгар хаартыскаҕа түһүөҕүҥ. Хаһан эмэ араас үлэһит, ыал ийэтэ-аҕата буолан баран күүлэйдии кэллэххитинэ, хатыҥнарбыт барахсаттар үөрэ-долгуйа көрсүөхтэрэ», – Сиэнньэ ис сүрэҕиттэн долгуйан эттэ.
– Манна кэлиҥ, мин Семён Павловиһы кытта сэргэстэһэ туруум, – диэт, Туйаара кураатарыгар сыста турда, биллэр-биллибэттик нарын тарбахтарынан таарыйан ылла. Оруобуна били икки хахыйахтарын иннигэр түстүлэр.
Оҕолор санаалара көтөҕүллэн, тарҕаһан бардылар, Сиэнньэ күрдьэхтэрин куорпус кэмэндээнигэр туттаран оптуобус диэки бараары турдаҕына, Туйаара ситэн кэллэ.
– Семён Павлович, үнүр оҕолору кытта хаһыат таһаара сылдьан эн дьиэҕэр кэниспиэктээх тэтэрээппин хаалларан кэбиспиппин, – диэтэ уун-утары көрөн мичилийэн туран.
– Ханна уурбуккунуй, тэтэрээт эҥин баарын өйдөөн көрбөтөҕүм ээ, – Сиэнньэ, чахчы, мунааран хардарда.
– Өйдөөн көрбөтөҕүҥ буолуо. Ол кэниспиэкпин хайаан да бүгүн ыллахпына сатанар.
– Чэ, оччоҕо тоҕо турдахпытый, бардыбыт, – Сиэнньэ төбөтүн кыҥнах гыннарда.
* * *
Сиэнньэ Покровскайдыыр суолга, эдьиийин аах даачаларыгар, олороро. Дьоно үүнээйилэрин барытын хостоон баран, бэйэлэрэ куораттааҕы дьиэлэригэр киирбиттэрэ ыраатта. Онон уол манна харабыл курдук соҕотоҕун олорор. Кырдьык, ааспыт нэдиэлэҕэ 5 оҕону манна ыҥыран истиэнэ хаһыатын таһаартарбыта. Ол эрээри кэниспиэк той хаалбатаҕын чуолкайдык билэр. Дьэ, сүрдээх кыыс – Туйаара. Кырасыабайа бэрт буолан, тугу эппитин барытын ылыннаран иһэр. Ким да кыайан аккаастаабат. Итиччэ кырасыабай кыыс миниистир дуу, олигарх дуу кэргэнэ биитэр көссүүтэ буолуон сөбө. Сиэнньэ эрэйдээх туга кэлээхтиэй, итинник кыыска санаммат даҕаны.
– Наһаа романтичнай учаастак дии. Тулаҥ – кэрэ айылҕа, соҕотоххун. Мин соҕотох сылдьарбын олус сөбүлүүбүн, иэйииҥ уһуктар. Атын дьон суоҕар Сеня диэтэхпинэ, кыыһырбат инигин? – Туйаара саҥата тохтообот. – Оо, бачыыҥкаҥ быылыын, сотто сылдьыаххын. Декаммыт бачыыҥкатын көрбөккүн дуо, кылбайан түһэн сүрдээх буолбат дуо?! Чэ, мин ыраастаан кылбатыаҕым, декан киэниттэн итэҕэһэ суох буолуоҕа.
Сиэнньэ аны кыбыстар аатыгар барда. Барыта үөйбэтэх өттүттэн буолан түһэн! Чэй тэрийээри гыммыта, аны туран, килиэбэ суох эбит. Туйаара, ону көрө охсон, хантан барытын булбута буолла – түргэн үлүгэрдик алаадьы астаан сырылатта. Начаас ыккардыгар хомунан-түбүнэн, дьиэ дьиэнэн буола түстэ. Ирэ-хоро чэйдээтилэр. Оһох отуннулар. Ол ыккардыгар киэһэрэн барда. Сиэнньэ, аны туран, кыыһын ыытыах санаата кэлбэтэ, тахсан уһаайбаны көрдөрдө. Күтүөтэ уус буолан, араас барыта баар. Оттон Туйаара дьоҕус тутууга хараҕа хатанна – баанньык эбит.
Дьикти баҕайы! Сорох киһи арыгы истэҕинэ эрэ араас иэйиитэ уһуктар, тыла сөллөр, хорсуна киирэр. Оттон Сиэнньэлээх Туйаара арыгы испэтэллэр да, этиэхтэн дьикти турукка киирдилэр. Баанньыгы отуннулар уонна онно киирэн, сыгынньахтанан барбыттарын билиминэ да хааллылар. Үөһээттэн ким эрэ сипсийэн хамаандалыырын толорор курдук буоллулар. Эбиитин лаампа өлбөөркөй сырдыга тохтоло суох туох эрэ кистэлэҥҥэ, таайтарыылаах имэҥҥэ угуйарга, тиэтэтэргэ дылы. Баанньык сылаас, сииктээх салгыныгар эт-хаан түргэнник уһуктан, сүрэх тэбиитэ түргэтээтэ, тымыр-сыдьаан күүрдэ, тыҥаата. Мыыла, сомпуун дьикти сыта тунуйда, ньылбырхай таһааларынан тарбах халтарыйа сүүрэлээтэ. Ыкса сыстан айылҕалара тугу сипсийэрин толоро турдулар. Саҥа-иҥэ суох. Барыта сып-сылаас, инчэҕэй, сыстаҥнас. Күүстээх итии сүүрээн дьаралыйа тыргыллар. Барыта күөгэҥнэс, долгуҥнас.
БУТУКАЙ.
