Былыттаах нуһараҥ күн ортолоото. Саһарбыт сэбирдэх тыал хас үрдэҕин аайы олохтоох миэстэтин, дьэ булан эрэрдии, тэлээрбитинэн инчэҕэй сиргэ кэлэн түһэр. Чэбдик салгын хайа да бэйэлээх улугурбут киһини дьэгдьитэн «ыксаа-ыксаа, эдэр сааһыҥ биирдэ эрэ кэлэн ааһар, ол түгэни мүччү тутума» диирдии, омуннаахтык сайа биэрбэхтиир.
Тыраахтар бирилэс тыаһа, сөп буола-буола ускуораска киирэн ходьох гынан ылара күһүҥҥү салгын ыксатарыгар эбиискэ буоларга дылы. Сыарҕаҕа олорсон иһэр көс отчуттар саҥалара ньамалас. Бары даҕаны сүргэлэрэ көтөҕүллэн, Тый Үрэҕэ диэн хас эмэ көстөөх сиргэ айаннаан иһэллэр. Бу биэс киһилээх «ударнай» звено иһигэр быйыл оскуоланы бүтэрбит Сиэнньэ уол кытта баар. Кини сайыны быһа улахан дьону кытта оттосто, үчүгэй охсооччу, гааһыт аатыран бу хамаандаҕа киллэриллибитэ. Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан бу сааһырбыт дьону кытта айах атан кэпсэппитэ диэн суоҕа, онон үчүгэйдик билитэлээбэт. Сорох-сорохторун дьыл баһыгар-атаҕар эрэ харахтыыра. Билигин, сыарҕаҕа олорон биригэдьиирдэрэ Дьөгүөр куруускаҕа кутар өлүү буоккатын тэп гыннаран истэҕин аайы, били урут көрдөҕүнэ тоҥкуруун баҕайы дьоно кимнээҕэр элэккэй, боростуой майгылаах курдуктар. Сиэнньэни хайгыыллар: аҕатын батан, үлэни баҕас кыайыах эрэт үһү. Кырдьык да, уол төһө да спордунан үлүһүйэн дьарыктамматар, иҥиир-хачымаҕай этэ. Аармыйаттан кэлбит бөҕө-таҕа көрүҥнээх уолаттар биирдэ эмэ мас тардыһан көрдөхтөрүнэ, саараама – маһын ыһыктан бэрт. Хапсаҕайдаһан да сүгүн-дьүгээр хотторон биэрбэт, хата харыларыттан кытаҕас курдук харбаат, бэттэх тардан иһэн атахтаан бүдүрүтэрэ.
...Отчуттар эрдэттэн болдьоспуттарын курдук, бары саалаах этилэр. Сиэнньэ аҕатын сомуога суох икки уостаах сүүрбэһис халыыбырдаах саатын илдьэ иһэр. Үрэх баһыгар барар киһи, баҕар, мас көтөрүгэр, куобахха түбэһиэ. Улахан булка дьоно харабыыннаахтар.
Испит арыгыта төбөтүгэр тахсан, кэпсэтии быыһыгар саһарымтыйан эрэр айылҕа барахсаны көрөр, ол аайы сүрэҕэ туохтан эрэ долгуйан «тиҥ-тиҥ» тэбиэлээн ылар. Иннигэр туох эрэ дьикти, кэрэ түгэн күүтэр...
- Ноколор, улар көттө! Бай, онно баран олордо, - Мэхээлэ өрүкүнэйдэ.
- Хайыыбыт? Бултаспакка таах ыытан кэбиһэбит дуо?!
- Чэ-чэ, хааллын. Тиийиэхтээх сирбитигэр тиийэ охсуохха, тугун эмиэ сырса сырыттахпытый. Хаһан ситтэриэн, - биригэдьиир Дьөгүөр сөбүлээбэтэ. Онуоха Сиэнньэ, саатын туппутунан ыстанан түстэ уонна:
- Хаарыан булду. Мин батыһан көрүүм. Сирбитигэр да чугаһаатыбыт быһыылаах буолбат дуо, булан тиийиэм буоллаҕа дии. Хата, Уйбаан, ити ботуруоннаах үрүсээкпин аҕал! – диэтэ.
Улар көппүт сирин диэки сулбу-салбы хааман иһэн «мунан хаалаайаҕын, тыраахтар суолун батыһаар» дииллэрин истэн хаалла.
Харыйа сиикээн иһинэн тыаһа суох хааман истэҕинэ, адьас чугастан эрдэҕэс улар бииргэм тыас-уус бөҕөнү түһэрэн, көтөн күпсүйэн таҕыста. Сиэнньэ, саатын бэлэм тутан испит буолан, иккис ытыытыгар суулларда. Мас көтөрө ыарахан бэйэлээхтик «күс» гына түспүтүн сүүрэн тиийэн моонньуттан өрө ыйаан таһаарбыта – ыарахана сүрдээх. «Бэйи эрэ, оттон атыыра ханна бардаҕай» диэн, мунаара турдаҕына, хараҥа ойуур диэки кынат тыаһа иһилиннэ. «Э-һээ, ол сылдьар. Дьэ, төһө ыраатар эбиккин, көрүллүө» диэн ботугуруу-ботугуруу, Сиэнньэ мастан-маска хаххалана-хаххалана улар диэки үөмтэ. Биирдэһэ уолу чугаһатыах быһыыта биллибэт, урут көрө охсон, тыаһын истэрэ эбитэ дуу – көтөн иһэр. Ол аайы абаккара-абаккара, тугу барытын умнан эккирэтэн истэ, эккирэтэн истэ. Тириттэ. Арыгыта тахсан, уу чоккурас буолла. Туох да иһиллибэт, ылы-чып. Бэл, тыраахтара да тыаһаабат. Сиэнньэ, хайдах эрэ этэ атыйталаан ылла. «Тыый, бу ханна-ханна кэллим, аны мунан хаалыам» диэн санаа охсулунна. «Бэйи эрэ, суолум ханан этэй» дии-дии, иннин хоту дьулуруйан истэ. Суола кэллэр-кэлбэтэ, оттон халлаан былыта хойдон, өссө ыаһыран барда. Били, сарсыардааҥҥы чэбдигирдэр салгын ханна да суох, арай тыбыс-тымныы уораан дьулааннаахтык сэрэтэрдии биллэн ааһар.
Уол «чахчы, муммуппун, хайыах баҕайыбыный» диэн, уолуйан да ыллар, сыгынахха олорон эргим-ургум көрдө. Кырдьык даҕаны, мааҕын тыраахтарынан иһэн Дьөгүөр «мантан чугас сайылык пиэрмэтэ баар» диэн аһарбыта ээ. Саатар, онно тиийэр киһи! Халлаан лаппа хараҥарда. Сиэнньэ ханан ырааһыйа баар да, ону тутуһааччы буолла. Арай иннин диэки уот кылам гынарга дылы гынна. Уол сүрэҕэ биллиргэччи тэптэ, тохтоон ол диэки көрбөхтөөтө. Бу үөрүүнү! Сайылыкка тиийэн кэлбит! Сиэнньэ бокуойа суох уот кыламныыр сирин диэки түһүнэн кэбистэ.
* * *
Туруорбах балаҕаҥҥа көтөн түспүтэ, остуолга ас тардыллыбыт; биир кырдьаҕас бэйэлээх акыйбыт оҕонньор оһох иннигэр табахтаан бусхата олорор; хаҥас диэки эдэрчи дьахтар мас ороҥҥо атаҕын кумуччу туттан олорон оҕотун эмиийдиир. Ыалдьыт сиэринэн, Сиэнньэ дорооболосто, быһыта-орута хайдах быстан-ойдон бу балаҕаны булбутун кэпсээтэ. Ол ыккардыгар дьахтар оҕотун сытыаран остуолга кэллэ. Оруобуна киэһээҥҥилэрин аһаары сылдьыбыттар.
Оҕонньор таас дьүлэй буолан, кэпсэтии бэрт эрэйдээх буолла: өндөйөн тура-тура кулгааҕар туһаайан, хаһыытыы былаан саҥардахха эрэ истэр быһыылаах, баҕар, сүрэ бэрдиттэн истибит курдук туттара дуу.
Балаҕан иһэ итиикэтэ сүрдээх: олус оттубуттар. Дьахтар чараас халааты кэппитэ, аллараа тимэҕэ туллан, сырдыкка кэллэҕинэ, толору буута бүтүннүү арыллар. Ол аайы Сиэнньэ миин иһэн, арыылаах алаадьыны аһаан уонна сылайан, хайдах эрэ нухарыйталыах санаата киирбитэ мэлис гынар; сүрэҕэ битиргэччи тэбиэлиир.
Оҕонньор аһаан-сиэн бүтэн, «хоноһону тэрийэн утутаар» диэн дьахтарга сорудахтаан баран, таҥаһынан быыһаммыт оронун оҥостон, утуйан, муннун тыаһа бэлиэр «муораҕа тиийдэ».
Дьахтар иһити сууйарын быыһыгар арааһы бары кэпсээн унаарытар. Манна аҕыйах субан сүөһүнү көрөллөр эбит. Сотору сайылыктан көһүөхтээхтэр үһү, таайа Бүөтүр ону быһаарса бөһүөлэктээбит. Сиэнньэ бу кырасыабай, отучча саастаах дьахтары хаһан эрэ, ханна эрэ көрбүт курдук саныыр. Аата да муодунайа бэрт – Эльвира. Урут Сиэнньэлээх оскуолаларыгар үөрэммиттээҕэ үһү. Ол саҕанааҕы билэр дьонун сураһар. Онтон Сиэнньэ, дьэ өйүгэр оҕустарда: кылааһынньыга Сааба үрдүкү кылааска үөрэммит үҥкүүһүт эдьиийэ, кырасаабысса, илэ бэйэтинэн эбит! Чахчы, кини.
...Начаалынай кылааска үөрэнэ сырыттаҕына, биирдэ онус кылаастар кэнсиэрдэрэ буолбута. Онно ол кылаас ааттаах уус уолаттара Барпыанньыйдаах Кирииһэ сыаҥкаҕа анаан бүлүмүөт, хас да аптамаат оҥорбуттара. Хап-хара кыраасканан соппуттара, адьас киинэҕэ көстөртөн туох да атына суоҕа. Ол иһин ону үчүгэйдик көрөөрү, атастарын кытта кэнсиэр буолуо быдан ыраах иннинэ кэлэн, сыанаҕа быардыы түһэн, оҥостон олорбуттара. Кэмниэ кэнэҕэс кэнсиэр саҕаланан, ортолуу быһыытыйыыта украиналыы «гопак» үҥкүүгэ бу Эльвира уонна биир куудара баттахтаах уол анал көстүүмнээх тибийэн-табыйан тахсыбыттара. Кыыс араас өҥнөөх лиэнтэлэрэ хас эргичис гыннаҕын аайы тэҥҥэ элээрэллэрэ. Аны туран, адьас сыана иннигэр быардыы түһэн сытар уолаттар иннилэригэр кэлэн эргичиҥнииригэр сарапаана арыллан, этин барбах хаххалыыр туус маҥан туруусугун сыыһа, капрон чулкутун хайдах туттара сылдьара – барыта көстөрө. Оо, онно Сиэнньэ сирэйэ ип-итии буолуор диэри долгуйбутун билиҥҥэ диэри умнубат. Ону кистии-саба көрбүтүн санаатаҕына, наһаа кыбыстара. Туох эрэ бобуулааҕы, умсугутуулааҕы уоран көрбүт курдук сананара. Бэл, үөһээ кылааска үөрэнэ сырыттаҕына, итинтэ түүлүгэр кытта уларыйан, тупсарыллан киирэрэ. Сороҕор ол түүлүттэн ис-иһиттэн олус дуоһуйан, чэпчээн уһуктубута, плавкитын иһэ, киһи кыбыстыах, сыстаҥнас гына илийэн хаалбыт буолара.
...Эльвира, оскуоланы бүтэрээт, Дьокуускайдааҕы медучилищеҕа барбытын уонна үргүлдьү эргэ тахсыбыт сураҕын Сиэнньэ истэн аһарбыттааҕа. Ол онон ааспыта. Биирдэ үрдүкү кылааска үөрэнэ сырыттаҕына, Тумул бөһүөлэгин уус-уран самодеятельноһын кэнсиэрэ буолбута. Онно «Ини-бии» пьесаттан быһа тардыыга Семенов эписиэр Пистолекка киэбирэрин аһара бэркэ оонньообут эдэрчи киһи баара. Маны көрө олорон кылааһынньыга Сааба «ити мин эдьиийим Эльвира кэргэнэ, күтүөм» диэн, сүрдээхтик киэн туттан иһитиннэрбитэ.
«Оччотугар Эльвира кэргэнэ билигин ханна буолуой» эҥин диэн, хайдах эрэ күнүүлүөх дуу, хайыах дуу санаа охсуллан ааспытыгар, уол «бэйи эрэ, онно эмиэ мин тугум дьыалатай» диэн уоскутунна. Ол эрээри бу Эльвира сирэйиттэн-хараҕыттан, туттарыттан-хаптарыттан, саҥатыттан-иҥэтиттэн сылыктаатахха, тапталлара хайы-үйэ уостубут чинчилээх. Арахсыбыттар быһыылаах.
Хаһаайка Сиэнньэни таайын мас оронугар утутар буолла. Дьикти баҕайы, уол мааҕын утуктаабыта ханна да суох, эбиитин бу Эльвираны кытта өссө да өр кэпсэтиэн, бу чуҥкук сайылыкка маннык кырасыабай дьахтарга чугасаһыан баҕаран кэллэ. Сиэнньэ сыгынньахтана охсон кэтит мас ороҥҥо чараас суорҕаны саптан сытта. Чочумча буолаат, Эльвира «Сиэнньээ, түүн тымныйааччы, үллүнэргэр сон аҕалыым» диир саҥата иһилиннэ. Уол хардарыан икки ардыгар хаҥас диэкиттэн түүҥҥү уһун соруочуката туналыйбытынан, дьахтар адьас бу кэллэ. Сиэнньэ сүрэҕэ мөҕүл гынна, долгуйан, Эльвира ууммут сонун буолбакка, куба маҥан илиитин бобута туппахтыы сытта. Дьахтар даҕаны ис-иһиттэн эҥсэн, «оо, Сиэнньээ» диэт, иттэннэри сытар уолга нөрүйэн, устунан үрдүгэр сытынан кэбистэ. Эльвира ымсыырбыт-баҕарбыт санаатын тоҕо тэбээн, иҥсэлээхтик убураталаабытыгар Сиэнньэ, хаһан да кыыһы кытта уураспатах, таптаспатах киһи, мах бэрдэрэн, даҥ курдук таалан сытта. Ол да буоллар эр киһи эр киһитэ өтөн, дьахтары биилиттэн ыга кууста. Чап-чараас соруочука иһинэн ханнык да таҥас суоҕун илиитин иминэн биллэ. Биир кэм тыына хаайтарыахча, сүрэҕэ айаҕынан тахсыахча, алларааҥҥыта олус күүрэн дэлби барыахча буолан, ыксал иһигэр сытта. «Сиэнньээ, тоойуум, олус да минньигэскиин. Хамсаабакка сыт, мин бэйэм» диэт, Эльвира сүр түргэнник уол плавкитын ньылбы тардан ылан киэр хаһыйан кэбистэ уонна сып-сымнаҕас сылаас ытыһынан имэрийэн-томоруйан, устунан бобута туппахтаан барда. Сиэнньэ нэһиилэ тулуйан, хайдах да гыныан булбакка мучумааннана сыттаҕына, хата дьахтара көмөлөһөн абыраата – уолга мустубут итии сүүрээн төлө мөҕөн, киэҥ аартык устун омуннаахтык сыыйылла турда... Хаһан да билбэтэх дуоһуйуутун билэн, олус чэпчээн, бэл кыбыстарын умнан, Эльвираны хайдах сатыырынан сыллыы-ууруу, томтоҕор түөһүн имэрийэ сытта. «Үчүгэйиин, Сиэнньээ, мин манныгы хаһан да билэ иликпин, минньигэскин даа» дии-дии, уохтаахтык уураата, оттон имигэс тарбахтара уол «дьыр» гына түһэр миэстэлэринэн күүлэйдээтэ – эмиэ бэлэм! Бу сырыыга бастакытааҕар эрчимнээхтик түһүннүлэр, сотору буолаат, Эльвира тыынара чаастатыйан, улам энэлийэн да барыах курдук буолбутугар уол куттанан, тохтуохча буолан эрдэҕинэ, ыгылыйбыт саҥа «өссө, өссө күүскэ» диэн иһилиннэ. Онтон эрдийэн Сиэнньэ аҕыйахта күүскэ түһүөлээтин кытта дьахтар туох да дьүүлэ-дьаабыта биллибэттик хабырынан, уһуутаан, өрүтэ мөхсөн баран, налыс гынан хаалла...
* * *
Сарсыарда эрдэлик оҕонньор ким-хайа иннинэ туран Сиэнньэни сып-сап чэйдэтээт, суолун төрдүн ыйан биэрэ таһырдьа тахсыста. Бу көстөр алыыны кырыйа бардахха, оруобуна отчуттар түһүүлэнэр сирдэригэр тиийиллэр үһү. Муҥутаан үс биэрэстэ. Уол, кырдьаҕаска баһыыбалаан илиитин биэрдэ уонна иннин диэки түһүнэн кэбистэ.
Эльвира тоҕо атаара тахсыбата? Бэйэм да хоһугар киирэн тоҕо быраһаайдаспатым? Ытыы хаалбыта дуу? Муммутум олус да үчүгэй буолан таҕыста. Тапталлара диэн маннык буолар эбит дии! Үчүгэйиэн! Оо, Эльвира, Эльвира... Бу илэ дуо, ама?!
Бутукай.
