Мин убайым Сэмэн Ньукулаайабыс бэрт түүллээх киһи. Ону өссө түүл диэххэ сөбө эбитэ дуу, суоҕа дуу? Бэйэтэ “илэ көрөбүн” диэн ааттыыр. Биллэн турар, ону ким эрэ итэҕэйэр, ким эрэ – суох. Кини этэринэн, туох эмэ буолаары гыннаҕына (куһаҕаҥҥа түбэһээри гыннаҕына) хайаан да сахалыы таҥастаах мааны дьахтары көрөр үһү. Эбэтэр дьахтар көстүбэтэҕинэ, хара, күлүк курдук киһи биллэн ааһар үһү. Салгыы устудьуоннуу сырыттахпына бэйэтэ кэпсээбитин өйбөр туох иҥнэн хаалбытым эһиэхэ тиэрдиим.
– Биир кыһын Арыылаах (нэһилиэк аатын уларыттым) кыстык хотонугар хас да эр киһи сүөһү көрө таҕыстыбыт. Кыстыкпыт Арыылаахтан бэйэтиттэн балай да тэйиччи сытар. Инньэ гынан, оннук тутуспутунан тахсан баран, Саҥа дьыл бырааһынньыгар диэри туох да быһылаана, этиһиитэ-охсуһуута суох этэҥҥэ олордубут. Оттон Саҥа дьылга, дьэ, сатамматыбыт.
Саҥа дьыл бырааһынньыктарын саҕана чох тиэйэр уолаттар улахан массыынан кэлэн, таһынааҕы бөһүөлэккэ – Харыйалаахха – аастылар. Онуоха биһиги харчы бырахсан, кинилэргэ арыгы үлэстибит. Дьоммут сарсыныгар, 29 чыыһылаҕа эргиллэн иһэн, биһиэхэ биир дьааһык буокканы быраҕан аастылар. Биһиги бүгүн-сарсын манна бэйэбит бырааһынньыктаан баран, 31-кэ дэриэбинэҕэ киириэхпит, сүөһүлэр биир-икки хонукка туох да буолуохтара суоҕа диэн кэпсэтэн, “дьэргэстэй ыһыаҕын” саҕалаатыбыт. Төһө өр олорон испиппит буолла. Барыта түүл-бит курдук этэ. Быыһыгар хайалара эрэ (сэрэйдэххэ, арыый өйдөөхпүт эбитэ буолуо) тахсан от ыһан киирдэ быһыылааҕа. Оттон биһиги кыһыҥҥы халлаан сырдыырын саҕана биирдэ ороммутун буллубут.
Дьонум сытаат да тута утуйан хааллылар. Мин кыайан утуйан биэрбэккэ, сүрэҕим өлөхсүйэн, мэйиим эргийэн утуйар-утуйбат икки ардынан балачча сыттым. Арай биирдэ ол сытан көрдөхпүнэ, таһырдьа тахсар ааммыт тыаһа суох арыллан кэллэ уонна күлүк курдук хап-хара киһи дьиэ иһигэр ааста. Мин куттананан куйахам күүртэлээн ылла. “Оо, баҕайы, эмиэ көһүннэ. Сатаммат киһи буолаары гыннаҕым дуу?” – диэн санаа кылам гынан ааста.
Кутааммытым бэрдиттэн, миэхэ эрэ чугаһаабатын диэбиттии, кирийиэхпинэн кирийэн баран тыаһа суох сыттым. Ол икки ардыгар били күлүгүм сытар дьону биир-биир кэрийэн көрүтэлээтэ, “ким сытарый?” диэбиттии ороннорун үрдүгэр нөрүйэн туран өҥөйтөлөөтө уонна тоҕо эрэ ¤ааска диэн эдэр уолбут таһыгар барыларынааҕар өр турда. Онтон дьоммуттан салаллан миигин кэлэн өҥөйөн көрөн баран, тахсан барда. Төһө да күлүк курдук буолбутун иһин, сирэйин омоонуттан көрдөххө, саас ортолоох киһиэхэ майгынныыра. Ол сытан утуйан хаалбыппын
Күнүс туран сүөһүбүтүн көрдүбүт, арыгыбыт тобоҕунан кыратык “абырахтанныбыт”. Ол гынан баран, аны, тыл-тылбытыгар киирсибэтибит. Эдэрдэрбит “мантан киэһэ дэриэбинэлиибит да сабаас” диэн турдулар. Ону биһиги, саастаах өттө, утарыстыбыт. Арай оннук аахса турдахпытына, биир уолбут таһырдьа ойон таҕыста да, өтөр кэккэлэһэ турар гараас иһигэр тыраахтар собуоттанар тыаһа иһилиннэ. Ону кытта ¤ааскабыт эмиэ таҥнан таһырдьа тахсаары силбиэтэннэ. Мин тута били сарсыардааҥҥы күлүгү саныы биэрдим уонна уолбун таһырдьа таһаарымаары сиэҕигэр түстүм. Ыытымаары тута сатыыбын да, эдэр киһи күүһүн кытта тулуһуом баара дуо... Миигин туора садьыйаат, бэйэтэ таһырдьа ыстанан таҕыста. Хайыахпытый, кырдьаҕастар дьиэ иһигэр туран хааллыбыт.
Онтон өр-өтөр буолбата. Уулуссаҕа ким эрэ хаһыытаан сатарытта. Онтон били бастаан тахсыбыт уолбут ¤аасканы көтөҕөн киллэрэн муостаҕа сытыаран кэбистэ. Киһибит киһиэхэ сатаан туттарбат гына өрө мөхсө сылдьар. Бары уолуйан хааллыбыт. Ким да туох буолбутун ситэ өйдөөбөккө турар. Онтон мин хантан эрэ өй ылан, нэһиилэ көтөҕөн, ¤ааскабытын ороҥҥо сытыардым. Оо, онтон, доҕоор, сааспар оннугу көрбөтөҕүм: уолум төбөтүн сыттыкка ууран эрдэхпинэ, харахтара хааларыттан уһулу ойон тахсан баран, тэстэн дэлби ыстаннылар. Бэйэтэ өссө да өр өрө мөхсө сытта.
Биһиги, хаһан да оннукка түбэспэтэх дьон, куттанан куппут көппүтэ. Кэлин билбиппит, ¤ааска дьиэттэн ойон тахсыыта, бастаан тахсыбыт уолбут тыраахтарынан кэннилээн (“задняйдаан”) испит эбит. Өлүү түбэлтэлээх, тыраахтарын кэннинээҕи түннүгэ кырыаран хаалан, ¤ааска тахсыбытын көрбөккө хаалбыт. Ол айыыта онон.
Дьиҥэр, кэлин ол быһылаан кэннэ уоскуйуохпут эбитэ буолуо да, саас биир күн, аны, ¤аасканы тэбистэрбит уолбут сүтэн хаалбыта. Бастаан утаа чугас ханна эрэ саалана барда ини диэн кыһамматахпыт. Онтон кэлбэтэҕэр күүтэ сатаан баран дьэ көрдөөбүппүт. Киһибитин булбуппут. Наһаа ырааппатах эбит этэ. Кыстыктан чугас соҕус баар күөлгэ дурдаҕа киирэн ытынан кэбиспит этэ. Биһиги дьыалаҕа эриллиэхпитин, сиэбигэр “мин өлүүбэр кими да буруйдаамаҥ” диэн суруктааҕа. Арааһа, ¤ааска өлбүтүгэр бэйэтин буруйдана саныы сылдьаахтаабыт быһыылааҕа.
Чэ, уопсайынан, ити курдук. Хара күлүгү уонна сахалыы таҥастаах дьахтары хаһан да үчүгэйгэ көрбөппүн.
Илья Никифоров.
