Оччолорго бу үрэххэ булчуттар эрэ хам-түм охсуллар буоланнар булт-алт өлгөмнүк үөскүүрэ. Балачча бултуйбут Бүөччээн оҕонньор дьиэтигэр өйүө ыла киирбит кэмэ эбит. Саарбалаахап кыттыгас киһитэ барбытын кэннэ, халлаан саҥа суһуктуйан эрдэҕинэ, булдун сэптэрин көрө барбыт. Ґрэх мырааныттан алта тииҥи өлөрөн баран төннөн иһэн бэҕэһээ тайахха ииппит айатыгар кэлбитэ, арай, айата өс киирбэх эстэн буралла сытар эбит. Биир ыҥаах кэлэн айаны эһэн баран мырааны таҥнары түһэ турбут. Хаан-сиин соччо биллибэт. Суоллаан сүүсчэкэ саһааны бараат  үрэх саҕатыгар ыҥааҕа сүрэҕэр таптаран өлө сытарын булбут.

   Киэһэриитэ ыҥааҕын астаан бүтэрэн баран, сарсыарда сииргэ анаан быарыттан, бүөрүттэн, сүрэҕиттэн сүгэн, үүтээнигэр эргиллибит. Бултаабыт киһи сиэринэн куруҥах хардаҕаһынан көмүлүөгүн толору оттубут, Байанайын, сирин-дойдутун алҕаабыт. Тото-хана аһаан баран, сарсыҥҥы күннээҕи былаанын сыымайдыы сытан, устунан утуйан хаалбыт.

   Арай, эмискэ аан аһылларга дылы гыммыт да, таһыттан хара бэкир киһи киирэн кинини атаҕыттан сиргэ соһон түһэрбит. Уһуктан кэлбитэ — үүтээн буор муостатыгар сытар. Киһи улаханнык соһуйбут, муодарҕаабыт. Туран анаан оҥоһуллубут олуур маһынан аанын олуйбут. Кыыннаах быһаҕын остуолтан ылан тэллэҕин анныгар уктубут уонна утуйаары сыппыт. Јр-өтөр буолбатах, хатыылаах аан эмиэ аһылларга дылы гыммыт.  Хара бэкир киһи киирэн атаҕыттан тардыалаан эрдэҕинэ бэлэм сыппыт Саарбалаахап быһаҕынан быраҕан саайбыт. Быһах ааҥҥа охсуллар тыаһа иһиллибит. Туран көрбүтэ, ким да суох үһү. Аанын олуура түһэн хаалбыт. Саарбалаахап адьас улаханнык куттаммыт, түүн үөһэ диэбэккэ уотун оттубут, аанын олуурун иккистээн кичэйэн олуйбут. Били бырахпыт быһаҕын уот өттүгэр, субуйааҥкы саатын улаҕатыгар уктан баран сыппыт, устунан хараҕын симэн утуйан барбыт...

   Төһө өр сыппытын билбэккэ хаалбыт, аана өрө дьигиһийэ түспүт да хара бэкир киһи киирэн кэлэн, куолутунан, суорҕаныттан соһон барбыт. Саарбалаахап уһукта биэрбит. Бэрт куһаҕан сыттаах түүлээх илии кинини баттаҕыттан ылан сиргэ соһон түһэрбит. Саарбалаахап да бэриммэтэх. Тобуктуу сылдьан баччыктаһыы, тардыалаһыы кытаанаҕа буолбут. Ол сылдьан биһиги киһибит хара бэкири баттаҕыттан харбаан ылан сиргэ лигийбит. Чочумча тилигирэһэн  баран өйдөнөн кэлбитэ, кураанах сири лигийэ турар эбит. Тарбахтарын быыһыгар баттах сүүмэхтэрэ хаалбыт. Киһи саҥата “сиэн-аһаан барыахпын, Айыы тойон таҥараттан толору оҥоһуулаах буолаҥҥын тыыннаах ордон хааллыҥ” диэн абатыйбыт.

   Ити кэнниттэн, Саарбалаахап сибиэн буулаабытыттан өлөрдүү куттанан, хараҥа түүн балтараа көстөөх Сууллар ферматыгар тиийбит. Ол үүтээнигэр хаһан да төннүбэтэх. Бу буолбут быһылаан туһунан үөлээннээхтэригэр кэпсээбитэ өссө сүрдэнэн, өссө кутталланан оройуону тилийэ көппүт.

   Ити кэнниттэн Саарбалаахабы, абааһыны-таҥараны итэҕэйэҕин, сымыйа кэпсээни тарҕатан дьон өйүн-санаатын булкуйаҕын диэн дьүүллээн баартыйатыттан устубуттара үһү. 

Үөһээ дойдуттан ыалдьыттар

   Додор кулуба аатыран, күннээн-күөнэхтээн олорор кэмигэр, үөһээ дойду кыыһын ойох ылыан санаабыт. Кини баҕатын ойууттар эрэ кыайан толуйар кыахтаахтара. Дьэ, ол иһин чугас-ыраах ойууттары ыҥыртаран аҕала-аҕала “туох иһин ойуун аатыраҕыт, миэхэ үөһээ дойду кыыһын сүгүннэрэн киллэриҥ, киллэрбэт буоллаххытына итии хобордооххо олордобун” диэн суоһурҕаммыт. Элбэх ойуун кини сорудаҕын кыайан толорбокко итии хобордооххо хооруллубут.

   Арай биирдэ Додор чаҕардара аата-суола ааттаммат,  бүрэ баҕайы таҥастаах-саптаах эрээри олус уоттаах харахтаах ойууну аҕалбыттар. Додор обургу аакка-суолга киирбит аарыма улахан балаҕаныгар эһэ тэллэххэ, биллэрик ороҥҥо өттүгэстээн сытан ойууну сэнээбиттии көрсүбүт уонна сорудаҕын хатылаан эппит. Онуоха ойуун сорудах олус уустугун санатан баран үөһээ дойдуттан түспүт “дьон” төннөллөрүгэр энньэтэ-ситиитэ суох барбаттарын, атах соболоҥноох төннөллөрүн, бу дьыала сэттээх-сэлээннээх буоларын эппит. Додор улаханнык уордайбыт, “өссө куттуурдааххын-баҕастааххын” диэбитинэн олоро биэрбит. Ойуун “модьуйар буоллаххына, эрэйдэнэн көрөрбөр тиийэбин, үс түүннээх күн аһыыр аспын остуолга бэлэмнээҥ” диэбит. Кутуруксут уолугар таҥаһын-сабын киллэртэрбит, сорукка-илдьиккэ сылдьар соноҕоһун – дүҥүрүн ириэртэрбит...

   Ааттаммат кырдьаҕас кыырарын көрөөрү чугастан-ыраахтан кэлбит дьон балаҕаҥҥа лыык курдук симиллибиттэр. Ойуун кыырар саҥата, дүҥүрүн тыаһа көмүлүөк оһох үөлэһинэн иһиллэрэ улам-улам ыраатан испитэ үһү. Тэриэлкэҕэ ууруллубут байтаһын ынах ньамынньыара, кытыйаҕа кутуллубут миинэ кураанахтанан испиттэр.

   Кыырыы саҕаламмыта үс түүннээх күнүн томтойо туолуута, түүн үөһүн саҕана, хантан кэлбитэ биллибэккэ дүҥүрдүүн, таҥастыын-саптыын муус кыаһаан буолбут ойуун оһох иннигэр биирдэ баар буола түспүт уонна Додорго туһаайан эппит:

— Дьэ, кырдьаҕас, туһааннаах хотуҥҥун сүгүннэрэн киллэрдим, тахсан тэһииннэ тут, көрүс...

   Додор обургу итэҕэйбэтэхтии багдайан туран аанын өҥөйөн көрбүтэ: тэлгэһэтин иһэ сып-сырдык буолбут, хара маҥаас ыҥыыр аттаах, саҕынньахтаах дьон тэлгэһэ муҥунан адаарыҥнаһаллар. Додор куттанан уҥан хаалбытын уокка ас биэрэн, кэҥэрдии сыллатан тилиннэрбиттэр. Додор киһи эрэ буоллар сүргэтэ тостон, улаханнык уйадыйан, ойуунуттан “ыалдьыттары” төттөрү дойдуларыгар үтэйэригэр көрдөспүт.

   Ити курдук, ойуун кыырыан иннинэ сэрэппитинии, Додор кулуба тоҕус ынах сүөһүтэ, тоҕус сылгыта хотоҥҥо-толооҥҥо дыгдайбыттар, оонньуу-күлэ олорбут үс саастаах уол оҕото күн тахсыыта тыына быстыбыт.

   Итинтэн ыла Додор кулуба сүөһүтэ-аһа кэхтибитэ, бэйэтэ эстибитэ үһү. Билигин кини баараҕай тииттэри силистэри түөрдэрэн туруортарбыт аарыма балаҕанын баҕаналара эрэ ордон күлүгүрэн тураллар дииллэр.

Егор Федоров “Хара бэкир”

 кинигэтиттэн.

 

 

   Бу сырыыга 1985 сыллаахха балаҕан ыйыгар буолбут түбэлтэни суруйарга сананным. Бу кэмҥэ Мин Новосибирскай куоракка үөрэнэ сылдьарым. Каникулбар Маалыкайга кэлэн баран дьоммун кытта Тарыҥ Үрэх диэн, кырабыттан сайын аайы оттообут ахан сирбэр, тиийдим. Биһиги, Васильевтар дьиэ кэргэн, от звенотун тэрийэн, таһынааҕы ыал оҕолорун, табаарыстарбытын кытта сайылыыр сирбит.

   Тарыҥ Үрэх звенотугар аҕам звеньевойдуур. Тиийбитим, дьонум оттоон бүтэн, оскуола оҕолоро дьиэлээбиттэр. Улахаттар, сопхуос үлэһиттэрэ, оҕуруоту саба, оҥоро хаалбыттар, Аркадий Васильев-Чыккый, Олоосой Афанасьев-Хабах, Степан Габышев-Хаабыс уонна мин аҕам буолан. Кыра эрдэхпиттэн бииргэ үлэлээбит, оттоспут уолаттарбар, ыраах сиртэн аҕалбыт кэһиибин туруордум. Үөрэ-көтө аһаан баран, киэһэ сирбититтэн икки биэрэстэ тэйиччи сытар, эмиэ биһиги оттуур алааспытыгар, Бороҥ диэн сир күөлүгэр, баҕар, хойутаабыт, соҕуруу кыстыы бара илик кус баара буолуо диэн, кустуу бардыбыт. Билэр  сирбит буолан, аһаабыт, чэпчээбит дьон быһыытынан, тиийиэхтээх сирбитигэр түргэнник, ойуур быыһынан быһа тиийдибит. Алааска күөл утары таҕыстыбыт. Күөлбүт улахана суох, алаас ортотугар турар. Мин кэрииттэн туран күөлү көрдөхпүнэ, ортотугар хайдах эрэ, санаабар, кустан ураты кус олорор: улахана сүрдээх, омуннаан эттэххэ, тарбыйах саҕа. Тас көрүҥүн көрдөххө, моонньоҕон куска майгынныыр. Мин эрэ буолбатах, уолаттарым эмиэ аймана түстүлэр: «Туох эриэккэс куһай? Тоҕо улаханай, хаас диэҕи, эмиэ да моонньоҕон курдук», — дэстилэр.

Сөбүлэһэн баран «бачча олорор куһу, чычаас бы-һыылаах, төгүрүйэн киирэн ытан ылыаҕыҥ» диэн буолла. Күөлбүтүн эргийдибит, чугаһаатыбыт. Куспут биһигини көрөр, чычааһын, көппөтүн сөҕіє санаатым.

   Күөлгэ киирэн баран ким эрэ ытта. Куспут табыллан ууга тиэрэ түстэ, онтон сыппалыы түһэн баран, арай, көтөн таҕыста. Күөлү эргийэ көттө. Куспутун бары ытабыт да, олох кыһаллыбат, эргийэ көтө сылдьар. Бары туран эрэн ытабыт: биир киһи ыттаҕына, «аны эн ыт» диэбит курдук, атын киһиэхэ көтөн тиийэр. Бары ыттахпыт аайы табар курдукпут — түүтэ сахсаҥныыр. Улахана да бэрт, хайдах эрэ хотой курдук бытааннык көтөр. Арай мин диэки кэлбитигэр көрбүтүм — кустан ураты көтөр, хараҕа уоттаах, хаан таммалыыр курдук, улахана да бэрт. Хайдах эрэ этим сааһа аһылынна, илиим тарта, ол да буоллар иккитэ-хаста ыттым. Доруобунньугум куспар тиийэн түһэр тыаһа иЇһилиннэ, түүтэ сахсаҥалаата. Куспутуттан икки өттүттэн хаан тыга сылдьар да, олох сууллубат. Ол курдук күөлү хаста да эргийбэхтээтэ, сороҕор сууллан түһэр уонна эмиэ көтөн тахсар. Онтон, дьэ, хоту диэки хайыста уонна туох да буолбатаҕын курдук көтө турда.

Бултаабакка, уку-суку дьиэбитигэр бардыбыт. Аҕам биһигини кэтэһэн утуйа илик эбит. Кэпсээммитин истэн баран сирэйэ уларыйа түстэ, наһаа хомойдо. Олорбохтуу түһэн баран: «Ити эбэҕэ улуу Кырдьаҕас көмүллэ сытар, ол абааһыта көтө сырыттаҕа. Киһи бултууругар сороҕор эҥин арааһы көрөөччү. Ойуурга бултуу сылдьан бултан ураты булду, көтөртөн атын көтөрү ытыа, атаҕастыа суохтааххыт. Эһиги «атын» куһу ытыалаабыккыт. Дьэ, хайдах буолар? Сиэтэҕинэ, кырдьаҕас киһини, миигин, сиир ини. Мин эмиэ эдэр сылдьан, ийэм тыыннааҕар бултуу сылдьан, тайахтан ураты тайаҕы бултаЇан турабын. Карабиным буулдьата бүтүөр диэри ытан баран, бааллан турар аппыттан туоһапкабын буламмын эмиэ буулдьата бүтүөр диэри ыттым. Тайаҕым табыллан баран икки өттүнэн хаана ыһыыран олорор. Мин диэки уоттааҕынан кєөєрөр, хараҕа эриэккэһин сөҕө санаабытым. Онтон тайаҕым туох да буолбатаҕын курдук бара турбута. Ити түбэлтэ кэнниттэн ийэм суох буолбута». Ити кэннэ аҕам оһоҕун аһаппыта, алҕаабыта, көрдөспүтэ.

   Кырдьык, ити түбэлтэ кэнниттэн эһиилигэр аҕам улаханнык ыалдьыбыта уонна суох буолбута.

   Киһи бултуу сылдьан ойууру, сири-уоту, саха буоларын быһыытынан, күндүлээн аһатан-сиэтэн, өбүгэлэрбит үгэстэрин тутуһа сылдьыахтаах. Уонна кыылтан ураты кыылы, көтөрү тыытыа суохтаах.