Соторутааҕыта социальнай ситимҥэ соҕуруу дойду ыччаттара саха төрүт тылын үөрэтэргэ ыҥырар биидьийэлэрэ тарҕаммыта. Эдэр дьон сахалыы бэрт минньигэстик саҥаралларын көрбүт-истибит эрэ биһирээбит буолуохтаах. Ити – “Москубатааҕы экэниэмикэ үрдүкү оскуолата” (ВШЭ) национальнай чинчийэр университет преподавателлэрэ уонна устудьуоннара. Кыһа гуманитарнай факультетын доцена Алексей Козлову кытта кэпсэтии Төрөөбүт сурук-бичик күнүгэр түбэспитэ өссө суолталаах.
Тылы үөрэтэргэ биир ситими тутуһар ордук
– Алексей, бэйэҥ тускунан сэһэргии түс эрэ.
– Москуба аттынааҕы Коломна диэн дириҥ устуоруйалаах, кэлиҥҥи кэмҥэ туризм күүскэ сайдыбыт куоратыттан төрүттээхпин. 31 саастаахпын. Төрүттэрим – мордвалар. Москубатааҕы судаарыстыбаннай университеты бүтэрэн, экэниэмикэ үрдүкү оскуолатыгар аспирантураҕа киирбитим. Бу үрдүк үөрэх кыһата 90-с сылларга тэриллибитэ. Аатыгар да этиллэрин курдук, бастаан экэниэмикэни эрэ тутуһара. Онтон сыыйа атын хайысхалар арыллыбыттара. Лингвистика салаата 2011 сыллаахха тэриллэн, түөрүйэлии лингвистика бырагыраамата оҥоһуллубута. Ол эбэтэр, омук тылын буолбакка, уопсай тыл билимин үөрэтии тэриллибитэ. Онуоха көмпүүтэр лингвистиката диэн сыһыарыыбыт тирэх буолар. Эрдэ онлайн-тылбаасчыттар олус мөлтөхтүк үлэлииллэрэ. Билигин биллэрдик тубуста. Онуоха биһиги аан дойду тылларын тутулун үөрэтэр билиммит өҥөлөөх.
– Туох санааттан саха тылын үөрэтэргэ ылсыбыккыный?
– Биир кэмҥэ финно-угорскай тыллары үөрэтэ сылдьыбытым. Мордовияҕа, Марий Элга, Удмуртияҕа, Ямал-Ненец автономнай уокуругар, Комига, ону тэҥэ Чукоткаҕа эспэдииссийэҕэ сылдьан, олохтоох тыллары хасыһан үөрэппитим. 2021 сыллаахха кэллиэгэбин кытта симэлийэр кутталга киирэ илик тылга ылсарга быһаарыммыппыт. Арассыыйа эрэгийиэннэригэр олорор бары кэриэтэ омуктар тыллара суураллан, сүтэн, симэлийэн эрэр. Саха сиригэр аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар тыллара эмиэ оннук кутталга киирбитин билэбит. Биһиги санаабытыгар, саха тыла олорго киирсибэт. Көрдөрүү үчүгэйэ суоҕун үрдүнэн, “саха тыла бигэ тирэхтээх” диэн түмүккэ кэлбиппит. Бэйэм төрөөбүт мокшанскай тылбын кытта тэҥнээтэххэ, балаһыанньа лаппа үчүгэй.
– Онуоха туох оруоллааҕын көрөҕүнүй?
– Информация глобализацията биһиги харахпыт ортотугар сайынна. Билигин ханна да социальнай ситим туһугар сэрии барар. Саха сиригэр олохтоох тэлэбиидэнньэ баара тыл сайдарыгар олус улахан оруоллаах. Сойуус ыһыллыбытын кэннэ, тыа сирэ улаханнык садаҕаламмыта. Холобур, мин төрөөбүт Мордовиябар дэриэбинэ диэн эстибитэ. Онно холоотоххо, сахалар тыа сирэ баайдааххыт. Ол баар – төрүт тыл уйата. “Мин үрдүбэр күн хаһан да киирбэт” диэн киинэҕэ төрөппүттэр улахан уолларын кытта – сахалыы, кыраларын кытта нууччалыы кэпсэтэллэр. Кыра киһи планшет үйэтигэр түбэспитэ итинтэн да көстөр. Саха тылын тэҥэ тыа ненеһин (лесной ненецкий) тылын үөрэтэбин. Ямал-Ненец автономнай уокуругун соҕуруулуу-илиҥҥи муннугар төрөөбүт тылын билэр нэһилиэнньэ олорор.
– Саха сиригэр үлэҕитин ханнык кэмҥэ саҕалаабыккытый?
– Хамсык кэмэ этэ. Университеппыт иһинэн үлэлиир “Открываю Россию заново” диэн бырагырааманан бүддьүөт көрүллэн, 2021 сыл от ыйыгар Дьокуускайга айаннаабыппыт. Саха сирин Гуманитарнай чинчийии уонна аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар кыһалҕаларын үөрэтэр институтуттан филологическай билим хандьыдаата Фёдор Николаевич Дьячковскай сүбэлээн-амалаан көмөлөспүтэ. Эспэдииссийэбитигэр алтыа этибит: икки учуутал уонна түөрт 2–3 куурус устудьуоннара. Дьокуускайга саха тылын бэркэ туттар дьону кытта үлэлэһэрбитигэр “Айыы Кыһата” гимназия, дириэктэр Лидия Петровна Шамаева олус абыраабыттара.
Куорат сиргэ дьон да элбэх, диалект да араас. Дьиҥэр, биир сиргэ үлэлиир ордук. Онуоха дэриэбинэ олус табыгастаах эрээри, хамсык кэмигэр улуустар кэлии дьонтон толлоллоро биллэр. Онуоха тыл билимин хандьыдаата, фольклорист, саха остуоруйатын чинчийээччи Надежда Васильевна Павлова, эппиэтинэһи ылынан, төрөөбүт дойдутугар – Нам улууһун Хатырык нэһилиэгэр – тиийэрбитигэр көҥүллэппитэ. Олохтоох баһылыктан саҕалаан нэһилиэк дьоно олус үчүгэйдик үлэлэспиттэрэ.
Эһиилигэр хайысхабытын уларытан, Үөһээ Бүлүү Кэнтигэр тиийбиппит. Дьонун-сэргэтин олус сөбүлээбиппит, үлэбит да табыллыбыта эрээри, айана ырааҕа. Ол иһин онтон кэлиҥҥи сырыыларбытыгар үлэлии үөрэммит Хатырыкпытыгар сылдьыбыппыт. Тылы үөрэтэргэ биир систиэмэ буолара ордук. Чуолаан синтаксис ымпыгын-чымпыгын болҕойбуппут.
Саха тылын курдук баай тылы билбэппин
– Саха тыла уустук дуо?
– Хайа да тыл судургу да, уустук да өрүттээх. Саха тыла – агглютинативнай, ол эбэтэр хас тыл суолтата кыра эбиискэ сыһыарыынан (суффикс) бэлиэтэнэр. Сыыһа туттуллар туохтуур диэн суох. Туохтууру туттуу сэҥээрдэр. Холобур, кыаллар буоллаҕына, “кэлиэхпин сөп” диибин. “Кыайан кэлиэҕим” диир сатамньыта суох. Оттон солом суох буоллаҕына, “кыайан кэлбэппин” дииллэр. “Кыайан” диэн тыл тоҕо утары эрэ суолтаҕа туттулларый?
“Уол” диэн тыл элбэх ахсааҥҥа “уолаттар” диэн уларыйара дьикти. “Тар” диэн элбэх ахсааҥҥа туттуллара биллэр. Оттон ортотугар кыбыллыбыт “ат” сыһыарыы суолтата тугуй? Итинник тыл сахаҕа аҕыйах. Саха тыла олус таба аттарыллыбыт, сааһыламмыт тылларга киирсэр. Ол быраабылаларын үөрэтиэххэ наада. Атын түүр омуктартан уратыта – саҥарыллара түргэн. Бастаан тиийэрбэр дьон саҥатын адьас сатаан истибэт этим. Онтон кылгас этиилэри удумаҕалатар буолбутум. Үһүс сырыыбар балай эмэ өйдүүр киһи тиийбитим. Онуоха тылга анал үөрэхтээҕим оруоллаах.
– Ордук тугу болҕойдугут?
– Сүрүннээн, грамматиканы сэҥээрэбит. Саха тылын фонетикатыгар 20 аһаҕас уонна 20 бүтэй дорҕоон баар. Итилэр бэйэ-бэйэлэрин кытта хатыһыыларын киһи үөрэтиэн сөп дии саныыбын. Морфология биир оннук. Оттон синтаксиһы баһылыыр уустук. Тылы араастаан эргитэн-урбатан, уларытан, конструктор курдук туттуохха сөп. Ити “сөп” диэн тылым “сөп буолуо”, “өйдөнөр” диэн араас суолтаҕа туттуллар. Синтаксистан тутулуктаах. Саха тылыгар монгуолтан киирии тыл элбэх. “Сөп” диэн тыл бүрээттии “зүб” дэнэр. Ол монгуолтан киирбит. Эллэй Боотур монгуол төрүттээҕин билэбит. Хотугу норуоттар тылларыттан ордук долган тыла сахалыыга майгынныыр эрээри “сөп” диэн тыл оннугар “син” диэни тутталлар. Ити тыл сахаҕа эмиэ баар. “Үчүгэй” диэн бүрээттии, монгуоллуу “правильно” диэн суолталаах тыл эһиэхэ “можно” диэни таһынан “возможно”, “хватит” диэн суолтаҕа туттуллара дьикти. Чукчаҕа “мэчынкы” диэн тыл ити эппит тылларбар (“правильно”, “можно”, “хорошо”, “хватит”) барыларыгар туһаныллар. Ити дьүөрэлэһии мээнэҕэ буолбатах.
– Саха тыла баай дуо?
– Тылы “баай” диир научнай өттүнэн табыгаһа суох. Холобур, мин үөрэтэр ненеһим тылыгар бөлүһүөпүйэ туһунан кэпсэтэр сатаммат. Тоҕо диэтэххэ, ити – табаһыттар тыллара. Оттон саха тыла уус-уран литэрэтиирэлээх, научнай таһаарыылардаах. “Саха тылынан, биир да нууччалыы тылы кыбыппакка эрэ, бөлүһүөпүйэ, поэзия, итэҕэл туһунан, онтон да атын тиэмэҕэ төһө баҕарар кэпсэтиэххэ сөп” дии саныыбын. Онно саха тылын туһугар турууласпыт интэлигиэнсийэ, 90-с сылларга саха төрүт кэнсиэпсийэтин туруорсубут учуонайдаргыт оруоллаахтар. Ити өттүнэн көрдөххө, саха тылын баай диэххэ сөп. Олус үрдүк таһымнаах тыл. “Үөрэппит тылларбыттан саамай баайдара” диэн сыаналыыбын.
Кыһыл болуоссакка сахалыы ыллыахпыт
– Үлэлииргитигэр ханнык тылдьыты туттаҕытый?
– “Саха тыла” тылдьыт – тылы үөрэтиигэ тугунан да солбуллубат тирэх. Билигин Гуманитарнай чинчийии института таһаарбыт “Саха тылын быһаарыылаах тылдьытын” үөрэ-көтө туттабыт. Тылы баһылыы илик киһи көрөрбүнэн, төһө толорутун, ситэритин этэр кыаҕым суох эрээри, ханнык да түгэҥҥэ итинтэ суох сатаммаппыт.
– Саха сиригэр тиийэ сылдьыбыт устудьуоннар салгыы хайдах үөрэнэ, үлэлии сылдьалларый?
– Билигин аспирантураҕа үөрэнэллэр. Икки аспираннаахпыт. Сорохторо ити биидьийэҕэ эмиэ уһуллубуттара. Саха сиригэр сырыыттан кынаттанан, научнай үлэлэрэ араас сурунаалларга бэчээттэммитэ. Дьон олус сэҥээрэр, барсыан баҕарааччы да элбэх. Биир үөрэнээччим чуолаан саха тылын синтаксиһыгар диссертациялаах.
– Эдэр дьону Саха сиригэр туох угуйарый?
– Бастатан туран, эдэр саас арамаантыката. Рязань, Тверь, Пенза оҕолоро сылдьыбыттара. Айанныахтарын иннинэ адьас атын эйгэҕэ тиийэллэрин сэрэппитим. Аэропорка “Куоракка тахсыы” диэн суруктан үөрэхпит саҕаламмыта. “Куорат” диэн тыл бүтэһик буукубата “кка” диэн сыһыарыыга хайдах кубулуйбутун, “таҕыс” диэн тыл хайдах “тахсыы” буолбутун тута үөрэтэн, ырытан барбыттара. Маҕаһыыҥҥа атын табаар, атын аһылык. Массыына уруула уҥа өттүгэр буолара эмиэ дьикти.
Чукоткаҕа, Ямалга сылдьыбыт буолан, биир бэйэм бырдаҕы баардылаабатаҕым. Оҕолор да улаханнык эрэйдэммэтэхтэрэ.
– Ханнык ытык сирдэргэ сылдьыбыккытый?
– Эҥсиэли хочотун ытыска уурбут курдук көрдөрөр Үс Сэргэҕэ сөбүлээн сылдьабын. Бүтэһик сырыыбытыгар Өлүөнэ очуостарыгар, дьэ, тиийбиппит. Өктөм сиригэр биир өттүгэр – хайа, иккис өттүгэр сыһыы нэлэйэр кэрэ хартыыната харахпыттан сүппэт. Дьокуускайга Чочур Мырааҥҥа саамай туруору сыырынан тахсарбытын сөбүлүүбүт.
– Инникитин туох былааннааххытый?
– Диссертация суруйуута салҕанар. Саха тылын үйэтитиигэ уонна сайыннарыыга анаммыт “Саха тыла 400” хамсааһын бырайыактарыгар үлэлэһэбит. Ити тарҕаммыт биидьийэ кинилэр үлэлэрин өйүүр сыалтан уһуллубута. Салгыы устудьуоннарбытын кытта Кыһыл болуоссакка мустан, Аркадий Алексеев “Саха үҥкүүтэ” диэн ырыатын ыллыахпытын, ону уһулан тарҕатыахпытын баҕарабыт.
– Төрөөбүт сурук-бичик күнүгэр саха дьонугар туох баҕа санааҕын тиэрдиэҥ этэй?
– Арассыыйа элбэх норуотун тылын үөрэтэр киһи быһыытынан, саха суругун-бичигин уһулуччу көстүү диэн сыаналыыбын. Саха көлүөнэттэн көлүөнэҕэ истиил, суолта өттүнэн олус күүстээх баайы илдьэ кэлбит. Ону сүтэримиэххэ наада. Онуоха учуонайдар, тыл үөрэхтээхтэрэ эрэ буолбакка, хас биирдии саха төрөөбүт ураты кэрэ тылын харыстаан, үүнэр көлүөнэҕэ тиэрдэргэ үлэлэһэригэр, инникитин оҕолоргут бэйэлэрин оҕолоругар бу тыл бары сүмэтин тиэрдэллэригэр баҕарабын. Саха тылын инникитин да үөрэтэр баҕалаахпыт уонна өссө атын улуустары кытта үлэлэһэргэ бэлэммит.
Уйаара КУСТУК кэпсэттэ.
