Олунньу 13 күнүгэр Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнэ Сахабыт сирин үрдүнэн бэрт киэҥник уонна далааһыннаахтык бэлиэтэнэр буолбута лоп курдук 30 төгүрүк сылын туолла. Биллэрин курдук, СӨ Бастакы Бэрэсидьиэнэ Михаил Николаев, саха бастакы суругун-бичигин төрүттээччи Семен Новгородов төрөөбүт күнүн үйэтитэн, бу күнү “Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнүнэн” биллэрэр ыйааҕа 1996 с. олунньутугар тахсыбыта. Ол кэмтэн ыла Дьоллоох Дьокуускай куоракка, саха сис улуустарыгар бу күннэргэ араас хабааннаах тэрээһин бөҕө ыытыллан кэллэ, ыытылла турар...
Бу күн Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан Норуоттар доҕордоһууларын Дьиэтин кыһамньытынан уонна өйөбүлүнэн, “Ийэ тыл” түмсүү уо.д.а. уопсастыбаннай тэрилтэлэр күүстэринэн, “Саха тыла саҕар кыыма” диэн үгэскэ кубулуйбут бырааһынньыктааҕы дьоро тэрээһин буолан ааста. Ол иһигэр, сахалыы бэчээт, кинигэ быыстапката уонна атыыта, оҕолорго анаммыт “Кэскили түстүүр оонньуулар”, “Ийэ тылбыт тиллэр күүһэ” оһуокай түһүлгэтэ, “Ийэ тылбыт илэ тыына” олоҥхоһуттар түмсүүлэрэ, “Ийэ тылбыт күннээх көҕө” биктэриинэ, “Саха бэчээтин сарсыҥҥыта” төгүрүк остуол, Арчы сиэрэ-туома уо.д.а. тэрилиннилэр.
Дьоро киэһэ өрөгөйдөөх мунньаҕынан түмүктэннэ.
“Саха бэчээтин сарсыҥҥыта” төгүрүк остуол
“Ийэ тыл” түмсүү, “Кыым” хаһыат көҕүлээһиннэринэн тэриллибит Төгүрүк остуолга дьон бөҕө тоҕуоруста. Ол эрээри, быһа түһэн эттэххэ... Былаан уонна ыра санаа быһыытынан, биһиги, тэрийээччилэр: “Сүгэ кыайбатаҕын сүбэ кыайар... Бу төгүрүк остуолга сахалыы хаһыаттар, сурунааллар, кинигэ кыһалара бары түмсэн, “хайдах гынан тираж уонна сурутуу түһүүтүн тохтотобут?”, “ыччаты туох ньыманан ааҕыыга төнүннэрэбит, эдэр дьону туох контены айан хаһыакка-кинигэҕэ сыһыарыахха сөбүй?” диэн курдук уустук ыйытыктарга хоруйу булуохпут...” – диэн бэрт элбэҕи күүппүппүт. Ол эрээри, хомойуох иһин, билигин сап саҕаттан салҕанан олорор, быыкаалыы тиражтаах, бүгүн-сарсын сабыллар кутталлаах сахалыы хаһыаттартан бэрэстэбиитэллэр наадалааҕынан ааҕан кэлээхтээбэтэхтэр. Бука, “биһиги ону ырытыһа сатыыр кыһалҕабыт суох, онто да суох бэркэ олоробут” дии саныыллара буолуо.
Төһө да суруналыыс кэллиэгэлэрбит төгүрүк остуолга тоҥуйдук уонна көһүүннүк сыһыаннаспыттарын иһин, СӨ Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Сергей Местников, Федерация сэбиэтигэр Саха сириттэн сенатор Сахамин Афанасьев, култуура миниистирэ Афанасий Ноев, СӨ Билимин академиятын Төрөөбүт тыллары үөрэтиигэ уонна сайыннарыыга Киинин салайааччыта Феодосия Габышева уо.д.а. бу тэрээһиҥҥэ көхтөөхтүк кыттан, бу кыһалҕаны чугастык ылыналларын, долгуйалларын биллэрдилэр, санааларын эттилэр.
Төгүрүк остуолу “Ил Түмэн” бэчээт дьиэтин генеральнай дириэктэрэ Мария Христофорова салайан ыытта. Киирии тылыгар кини бу кэнники 10 сыл иһигэр хаһыаттар-сурунааллар тиражтара 10 төгүл түспүтүн, салгыы өссө да түһэ турар чинчилээхтэрин эттэ уонна ону туох дьаһалы-миэрэни ылынан тохтотуохпутун сөбүн, ким туох этиилээҕин ыйытта.
***
Август Егоров, “Айар” кыһа генеральнай дириэктэрэ:
– Хаһыат уонна кинигэ – биир ааҕааччылаахпыт. Онон көрдөрүүлэрбит тэбис-тэҥнэрин кэриэтэ. Өскөтүн биһиги тэрилтэбит 2013 с. 1 мөл. тиражтаах бородууксуйаны оҥорон тарҕаппыт эбит буоллаҕына, билиҥҥибит – 200 тыһ. 2014 сылтан саҕалаан хаһыаттар да, кинигэ да тиражтара таҥнары түһэ тураллар. Оннук кыһалҕа үөскээн эрэрин эрдэ сылыктаан, биһиги урукку “Бичик” диэн ааппытын уларытан, ребрендинг ыытарга күһэллибиппит. Онон билигин кинигэни сэргэ, сахалыы тыыннаах сувениры, таҥаһы-сабы, оонньууру оҥоробут, таҥаска сахалыы оһуору-мандары, суругу-бичиги түһэрэбит. Судаарыстыбаттан өйөбүл кэмчи. Бу аҕыйах сыллаахха диэри 20-ччэ мөл. субсидия ыла олорбут эбит буоллахпытына, билигин ону 6 мөл. диэри сарбыйдылар. Сүүсчэкэ сылы быһа норуокка духуобунай тирэх, атас-доҕор, сүбэһит буолан кэлбит тапталлаах кинигэбит тохтуур күнэ-дьыла ыган кэллэ. “Сыыппараҕа” үтүрүйтэрэн, “кумааҕы” тохтуур буолла. Хаһыаттар-кинигэлэр бүтэрбит чугаһаата.
“Аныгы технология сайдыбыт арҕааҥҥы дойдуларыгар дьон “сыыппараттан” салҕан кумааҕы хаһыакка, кинигэҕэ төннөн эрэллэр” диэн суруйаллар. Улахан эрэл суох да буоллар, сэмээр ол кэм кэлэрин күүтэр курдукпут. Оттон билигин, кыах баарынан, бүтэһик ааҕааччыга диэри дьирээлэһэн, киирсэн көрүөхпүт.
Дьобуруопа сорох дойдуларыгар курдук, оҕо суотабай төлөпүөнү туттарын сокуонунан кыккыраччы бобор уолдьаста.
***
“Айар” кыһа дириэктэрин солбуйааччы Валерий Луковцев 30 сыл анараа өттүгэр “Ийэ тыл” күнүн аан бастаан Национальнай бибилэтиэкэ дьиэтигэр тюрколог Юрий Васильев-Дьаргыстай, бибилиэтиэкэ отделын салайааччыта Валентина Павлова уонна Римма Жиркова үһүө буолан тэрийбиттэрин санатта. Ханнык да итэҕэл омук уратытын бэлиэтээбэтин, тыынын уһаппатын бэлиэтээн туран, “Тыл – ханнык баҕарар норуот бу Орто дойдуга баарын, тыыннааҕын көрдөрөр соҕотох тирэх, төрүөт!” диэтэ. Маны тэҥэ, хаһыат суруналыыстарын “сотору эмиэ быыбар бөҕө буолаары турар, хаһыат дьылҕатыгар долгуйбат, наадыйбат буоллахтарына – хандьыдааттар матырыйаалларын хаһыакка букатын таһаарымаҥ, батан кэбиһиҥ!” диэн ыҥырда.
***
Сенатор Сахамин Афанасьев дойдубут бэрэсидьиэнэ В.Путин ааспыт сайын 474-с №-дээх ыйаахха илии баттаан Арассыыйаҕа тыл бэлиитикэтин сүрүннүүр улахан хайысханы биэрбитин эттэ. Тылга туһааннаах федеральнай сокуоҥҥа этиилэрбитин киллэрэ турарбыт ирдэнэрин, сахалыы хаһыат-кинигэ хайаан да баар буолуохтааҕын эттэ.
***
Саха тылын туһугар киирсии ахсаабат энтузиаһа Вилюяна Никитина быйыл судаарыстыбаннай бырагыраама чэрчитинэн ыыппыт социологияҕа чинчийиилэрин түмүгүн билиһиннэрдэ. Онтон көстүбүтүнэн, оҕотун кытта атах тэпсэн олорон кинигэ ааҕар төрөппүт ахсаана 21 %-ҥа тэҥнэһэр эбит.
В.Никитина этиитин Саха гимназиятын учуутала Вероника Кобякова салҕаата. Эдэр учуутал кыыс оҕо ааҕыыга сыстыыта дьиэ кэргэнтэн саҕаланарын, төрөппүт оҕотун кытта төрөөбүт тылынан кэпсэппэт, аахпат буоллаҕына тыл эстэр дьылҕалааҕын, гимназияҕа “Чуораанчык”, “Кэскил” курдук оҕо таһаарыыларын суруталларын, өрөбүл күннэргэ оҕолордуун хаһыаттартан ааҕан Саха сиригэр, дойдубутугар туох сонуннар буола туралларын дьүүллэһэр былааннаахтарын эттэ. Ону сэргэ, төрөппүттэри кытта үлэ ыытан хаһыат сурутуутугар үлэлэһиэхтэрин сөбүн биллэрдэ. Ол эбэтэр, билигин почта үлэтэ сатарыйбыт, хаһыаты дьиэҕэ тиэрдии уустугурбут кэмигэр, төрөппүттэр “Кыым” хаһыаты оскуола аадырыһыгар сурутуохтарын, ол кэннэ хаһыаты оҕолоро дьиэлэригэр тиэрдэн биэриэхтэрин сөбүн эттэ. Сонун идиэйэтин, кыһамньытын иһин Вероника Кобяковаҕа махтаныахха эрэ сөп.
Бу этиигэ мэҥэстэн, төрөөбүт тыл туһугар уопсастыбаннай хамсааһыны сүрүннээччи, уопсастыбанньык Уйбаан Самаайап: “Киһини үөрэтэн, иитэн эрэ ааҕарга уһуйаҕын... Ааҕааччыны иитии үлэтэ барыахтаах. Ити “Айар” дуу, “Кыым” дуу бэйэлэрин тус кыһалҕалара буолбатах...” – диэн туран, Саха гимназиятын учуутала этиитин сэҥээрэрин биллэрдэ, төрөппүттэрэ оскуола аадырыһыгар суруппут хаһыаттарын оҕолоро дьиэлэригэр тиэрдэр ньымалара чопчуланара наадатын эттэ.
“Сахамедиа” тэрилтэ бэрэстэбиитэлэ Чокуур Гаврильев интэриниэт тэнийэн истэҕин аайы кумааҕы хаһыаттар сурутуулара түһэ турарын, судаарыстыба өттүттэн көмөтө-өйөбүлэ суох сахалыы хаһыат да, саайт да өрүттэр, чэчириир кыаҕа суоҕун санатта.
***
Тыл киинин салайааччы Феодосия Габышева:
– Билигин тыл бэлиитикэтин тирэх буолар федеральнай сокуона ырытылла сылдьар... Онно биһиги өрөспүүбүлүкэбит күүскэ кыттар. Аҥаардас быйыл 3 улахан сийиэскэ кыттан кэллим. Төрөөбүт тылы үөрэтии чааһын сарбыйыы бара турар. Биһиги сарбыйбаты туруорса сатыыбыт. Атын өрөспүүбүлүкэлэргэ холоотоххо, биһиги тылбытын араҥаччылыыр судаарыстыбаннай бырагыраамалаах буолан атыттартан ордукпут. Дьиҥинэн, тылга сыһыаннаах бэрт элбэх боппуруоһу өрөспүүбүлүкэбит бэйэтин кыаҕынан быһаарар кыахтаах. Холобур, билигин тыйаатырга “Пушкин каартата” диэн баарын курдук, оҕолорго “ааҕыы каартатын” киллэрии боппуруоһун үөрэтэн көрүөххэ сөп этэ.
***
Сергей Местников, СӨ Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы:
– Уопсастыбаннас бэйэтинэн турунан маннык тэрээһини ыытара кэрэхсэбиллээх, киһини долгутар. Билигин интэриниэт тэнийэн, хаһыаты-кинигэни ааҕар көлүөнэ аҕыйыы турара – ханна баҕарар баар көстүү. Онно олорон биэрэрбит табыллыбат. Бу боппуруос улахан тыын суолталааҕын өйдөөн, харчы уган, үбүлээн да туран сурутууну көҕүлүөхтээхпит, сорох түгэҥҥэ, олуйуу-моһуйуу да ньымата туттуллуохтаах. Оҕо контена – улахан кыһалҕа. Холобур, билигин, бэл, сорох саха улуустара сонуннарын нууччалыы тылынан таһаараллар, төһө эмэ онно бүддьүөттэн харчы көрүллэрин үрдүнэн... Сахалыы таһаарыахтаахтар! Өрөспүүбүлүкэбитигэр бүгүҥҥү туругунан 502 бибилэтиэкэ баар. Онно барыларыгар ааҕа Оҕо ааҕыытын көҕүлүүр Кииннэри тэрийдибит. Оскуола кэннэ оҕо кэлэн ааҕарын курдук. Сыл түмүгүнэн олортон саамай таһаарыылаахтык үлэлээбит Кииҥҥэ ботуччу суумалаах бириэмийэ көрүөхпүт. Оҕо ааҕар эрэ буоллаҕына бибилэтиэкэлэр иччитэхсийиэхтэрэ, уопсастыба кута-сүрэ суураллыа суоҕа.
***
Афанасий Ноев, култуура миниистирэ:
– Ити үөһэ ахтыллыбыт этиини бибилэтиэкэлэри кытта сүрүннүөхпүт...
Субу соторутааҕыта Кэбээйигэ, Горнайга сылдьан кэллим. Бу күннэргэ диэри Кэбээйигэ хаһыаттара 3 ый хойутаан тиийэр. Дьон бэчээт бородууксуйатын ааҕыахтарын баҕарабыт эрээри, баччааҥҥа диэри ону тарҕатар тиһиги оҥорбокко тиийэн кэлбиппит... Өлүөхүмэ Токотугар – эбэҥки нэһилиэгэр – оҕону төрөөбүт тылга үөрэтэр “тыл уйалара” диэни тэрийэн эрэллэрин көрдүм, субу соторутааҕыта “Уу-чукучук” оҕо уһуйааныгар сырыттым. Ити курдук наһаа таһаарыылаахтык үлэлии олорор тэрилтэлэр уопуттара бүттүүн өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн тарҕанан, тэнийэн иһиэхтээх.
***
Наталья Михалева-Сайа, норуодунай суруйааччы:
– Бу маннык тэрээһиннэргэ тыл туһугар долгуйар дьон бэйэбит мустан-түмсэн кэпсэтэбит, этэбит-тыынабыт, кыһалҕабытын этинэбит. Ону сорох дьон: “Оҕобут барыта нуучча тылыгар көстө... Дьокуускайга саха кылааһыгар 40-чалыы оҕо биир кылааска үлтү симиллэн олороллор... Үөрэх кинигэтэ тиийбэт. Туох да уларыйыы суох. Оттон эһиги муста-муста тугу эрэ сымыйанан мунньахтаан эрэ тахсаҕыт...” – дииллэр. Дьиҥинэн, бу кыһалҕа хас биирдии киһи туруннаҕына, кыһалыннаҕына эрэ кыайтарар кыахтаах. Холобур, билигин биһиэхэ суруйааччы наһаа элбээтэ. Бу сахалыы уус-уран тылы билэр дьоммутун букатын туһаммакка олоробут. Өлүөхүмэҕэ сылдьан кэллим. Дьон, адьас, батыһа сылдьан истэллэр. “1990-с сыллартан ыла тыыннаах саха суруйааччытын көрө иликпит”, – дэһэллэр. Учууталлар оскуолаҕа сахалыы кинигэ букатын кэлбэтин кэпсииллэр. Ол иһин Дьокуускайга кэлэн бэйэлэрин харчыларыгар атыылаһан бараллар эбит. Дьон хаһыаты сурутууттан тэйдэ, урукку өбүгэ саҕаттан олоҕурбут ааҕар ньыма сүттэ. Бу манна баар дьон хас биирдиибит дьоҥҥо тахсыахха, үлэлиэххэ... Билигин норуоппутун сомоҕолуур Тылбыт эрэ хаалла. Омук быһыытынан түмсүүбүтүн тылбыт эрэ сүрүннүүр кыахтаах...
Төгүрүк остуол үлэтэ ити курдук түмүктэннэ. Бириэмэ ыгым буолан, тыл этиигэ суруйтарбыт сорох дьон тииһиммэккэ хааллылар. Маны тэҥэ, хаһыаттар-кинигэлэр туох ньыманан-албаһынан салгыы үлэлииллэрэ, тиражтарын тутан хаалаллара, ыччаппыт туох контены ааҕыан сөбүн тургутуу-ырытыы уо.д.а. ыйдаҥарбакка хаалла. Ол эрээри, бу маннык улахан кыһалҕа үөскээбитин өрөспүүбүлүкэбит үрдүкү салалтатыгар билэллэрэ, өйдүүллэрэ уонна туох кыалларынан көмөлөһөргө бэлэмнэрэ эрэли сахта.
“Саха тыла саҕар кыыма” үөрүүлээх мунньах
Уопсастыбаннас өрө күүрүүлээх мунньаҕа Ил Дархан Айсен Николаев видео эҕэрдэтинэн саҕаланна... Айсен Сергеевич СӨ Бастакы Бэрэсидьиэнэ Михаил Николаев бу күнү лоп курдук 30 сыл анараа өттүгэр олохтообутун, бу Күн төрөөбүт тылбыт киэҥ кэскиллээх буоларыгар туһуланарын эттэ. Быйыл Саха сиригэр үүммүт Култуура сылын чэрчитинэн бу үлэ өссө күүһүрэригэр эрэлин биллэрдэ. “Тылбыт баарын тухары – норуоппут тыыннаах! Бары бииргэ – кэскилгэ!” диэн ыҥырда.
Өксөкүлээх Өлөксөй киинигэр бу кэнники уонунан сылларга бигэтик олоҕурбут сиэр быһыытынан, салгыы сценаҕа “Үстүү саха” тахсан бар дьонноругар санааларын тиэртилэр.
Бастакы түһүмэххэ СӨ Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Сергей Местников, Ил Түмэн спикерин бастакы солбуйааччы Александр Жирков уонна култуура миниистирэ Афанасий Ноев таҕыстылар, сахалыы саҥа сатарыырын туһугар сыралаһан үлэлии сылдьар дьоҥҥо махтал суруктары, өйдөбүнньүк бэлэхтэри туттардылар.
Сергей Местников билигин РФ таһымынан Тыл сокуона оҥоһулла сылдьарын, биһиги өрөспүүбүлүкэбит онно көхтөөхтүк кыттарын, Саха сиригэр төрөөбүт тылы хараанныыр судаарыстыбаннай бырагыраама 6-с сылын үлэлээн кэлбит эбит буоллаҕына, саха тылын туругурдууга үлэлиир оннук бырагыраама улуустарга эмиэ быйылгыттан ылыллан үлэлээн барыахтааҕын эттэ. Ийэ тылбыт туруктаах буолуутун туһугар уопсастыбанньыктар ыытар үлэлэрин биһириирин биллэрдэ, бииргэ үлэлэһэргэ ыҥырда.
Ил Түмэн бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы, төрөөбүт тылы федеральнай таһымҥа туруулаһыы саамай муҥутуур өргөһүгэр сылдьар, биһиги билбэппитин элбэҕи билэр Александр Жирков этиитин, улахан суолталааҕын иһин, арыый сиһилии тиэрдиэҕи баҕарыллар:
– ... Билиҥҥи Арассыыйа федерациятыгар тылга сыһыан хайдаҕый? Кэнники сылларга дойдубутугар ылыллар, билигин көрүллэ сылдьар сокуон-быраап аакталарыттан көрдөххө, РФ өрөспүүбүлүкэлэрин төрүт тылларын харыстабыл федеральнай сокуоннарынан мэктиэлэнэрэ тохтоон, бэйэбитигэр сүктэриллэн эрэр. Ол туох да бэрдэ суох. Ону – анаан бэлиэтэниэхтээх.
Ийэ тылы харыстааһын норуоттан бэйэтиттэн тутулуктаах. Ити туһугар сыралаһа сылдьар уопсастыбанньыктарбытыгар махтаныах, ситиһиини баҕарыах кэриҥнээхпит. Биһигини уонна манна төрүт олохтоох омуктары эстии-симэлийии, тылбытын-үгэспитин сүтэрии куттала, онтон сэрэхэдийии үйэлэр тухары арахпакка батыһа сылдьар. Күн-дьыл баран истэҕин аайы саҥаттан саҥа тургутуу кэлэн иһэр. Ону барытын этэҥҥэ мүччү-төлө көтөн иһэр ыарахан. Биһиги өрөспүүбүлүкэбит – төрөөбүт тылы харыстааһыҥҥа Арассыыйа үрдүнэн саамай күүскэ үлэлэһэр эрэгийиэн. Балаһыанньаны манна баар дьон бары бэркэ билэн олороҕут.
Өссө биир сүрүн санаабын тиэрдиэхпин баҕарабын...
Ханнык баҕарар кыһарҕаннаах кэмнэргэ омукка санаатын түмэр, сомоҕолуур сүрүн идиэйэ, баҕа санаа баар буолуохтаах. Омук аҕыйах да, миллиардынан да ахсааннаах буолуон сөп эрээри, кини барыта биирдии дьонтон, ыалтан турар. Оттон киһи, ыал, норуот барыта эйэлээхтик, уһуннук олоруон баҕарар. Билиҥҥи Арассыыйаҕа “патриот буолуохтааххыт!” диэн сүрүн санаа олоҕуран турар буоллаҕына, ол иһигэр да сылдьан биһиги бүөм санаалаах буолуохтаахпыт. Ол – “баар буолуу!” Бу – биһиги сүрүн санаабыт, сүрүн дьулуурбут. Бу “баар буолуу” иһигэр биһиги олохпут-дьаһахпыт, дьиэбит-уоппут, кэнчээри ыччаппыт барыта киирэр. Ыччаппыт быстахха былдьаппатын курдук, төһө кыалларынан харыстаан, норуоппут салгыы баар буоларыгар дьулуһуохтаахпыт. Олох бары эйгэтигэр бэйэбит кыахпытынан, ситиһиибитинэн кимтэн да хаалбакка, өссө атыттары чорбойон, кимэн киирэн иһиэхтээхпит. Үөрэх, үлэ-хамнас, билим-тиэхиньикэ, куйаар эйгэтэ буоллун – барытыгар!
Саха киһитэ этэҥҥэ “баар буоларын” таһынан, “баардаах буолуохтаах”. Ол эбэтэр, күүстээх-кыахтаах, бар дьонун, дьиэтин-уотун, улууһун, өрөспүүбүлүкэтин туруулаһар дьулуурдаах буолуохтаах. Атыннык эттэххэ, саха “баар” уонна “баардаах” буолуохтаах!
Эҕэрдэ тыла – алгыс тыла. Атын омук дьоно бэйэ бэйэлэрин көрсөллөрүгэр саамай тыын суолталаах үтүө тылларын этэн эҕэрдэлэһэллэр. Син ол тэҥэ, биһиги саха дьонун көрсө түһэн “Баар буол!” диэн этэҥҥэ сылдьары ыралыыр баҕа санаабыт чыпчаалын этэн эҕэрдэлэһиэх... Ити тыл биһиги омукпутун күүһүрдүө, саҥа тыынныа.
Баар буоллун биһиги тыйыс тымныылаах Сахабыт сирэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтэ, сахам дьоно, ыччаппыт, оҕобут-уруубут!
Сценаҕа бу тахсыбыт, үөһэ ахтыллыбыт “Үс саха” төрөөбүт тылбыт туругурарын туһугар күүскэ туруулаһа сылдьар актыбыыс дьоҥҥо: Н.Михалева-Сайаҕа, Вилюяна Никитинаҕа, Н.Павлов-Халаҥҥа, билим хандьыдаата Саргылаана Кармановаҕа, “Уу-чукучук” оҕо уһуйаанын тэрийээччи Маргарита Александроваҕа, билим үлэһитэ Юлия Андросоваҕа, “Айыы Кыһата” гимназия дириэктэрэ Лидия Шамаеваҕа, “Күн тэгил” оҕо уһуйаанын-оскуолатын тэрийээччи Анатолий Бурнашевка, Саха гимназиятын дириэктэрэ Валентина Пермяковаҕа – Махтал суруктары, биһирэбил бэлэхтэри туттардылар.
***
“Үс саха” кэлэр түһүмэх-тэригэр тыл билимин дуоктардара, ытык кырдьаҕастар Иван Алексеев-Хомус Уйбаан, Гаврил Филиппов уонна РФ норуодунай учуутала Виктор Потапов; салгыы “Ийэ тыл” уопсастыбаннай түмсүү лиидэрдэрэ Иван Шамаев, Наталья Михалева-Сайа; ГЧИ дириэктэрэ Сардаана Боякова, “Ил Түмэн” бэчээт дьиэтин ген. дириэктэрэ Мария Христофорова, “Кыым” суруналыыһа Нина Герасимова, о.д.а. тахсан бар дьонноругар туһаайан үтүө тыллары эттилэр.
Түмүк
Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан Норуоттар доҕордоһууларын дьиэтигэр буолан ааспыт “Саха бэчээтин сарсыҥҥыта” төгүрүк остуол, “Саха тыла саҕар кыыма” уопсастыбаннас мунньаҕын түмүгэр туох санаа-оноо үөскээтэ? Дьоро киэһэ тэрээһинин чааһа – ааттаах...Онтон атыныгар, кырдьыгынан эттэххэ, үөрэргэ-көтөргө төрүөт суох. Өксөкүлээх этэринии, “кэскиллээх кэпсээн кэмчи, салалталаах санаа татым...” Кэпсэтии саҕаланыытыгар да этиллибитин курдук, төгүрүк остуолга этиллибит сүрүн санаа барыта “сыыппараҕа үтүрүйтэрэн кумааҕы хаһыат тохтуур буолла”, “хаһыаттар-кинигэлэр бүтэрбит чугаһаата” диэн тула эргийдэ. Онтон быыһанан, өрүһүнэн тахсар, өрөйөн-чөрөйөн кэлэр сырдык санаа этиллибэтэҕин кэриэтэ. Тэрээһин аатыгар этиллэ сылдьар “саха бэчээтин сарсыҥҥытыгар” эрэл кэмчи эбит.
Уопсастыбаннас мунньаҕар Александр Жирков этиитэ элбэх санааны-оноону үөскэттэ. Чахчыта да, билиҥҥи федеральнай былаас үөһэттэн соҥнуурун курдук, нэдиэлэҕэ биир-икки чаас төрөөбүт тылы үөрэтэн саха тылын туругурдубатыҥ көстөн турар. Суох оҥоруохха, эһиэххэ эрэ сөп. Ону сэргэ, урукку өттүгэр үөһэттэн национальнай өрөспүүбүлүкэлэр тылларын күөмчүлүүр дьаһаллар ылыллаары гыннахтарына “РФ Төрүт сокуона ону мэктиэлиир”, “федеральнай сокуоҥҥа оннук этиллэр” диэн онуоха-маныаха диэри көмүскэнэр, тыыҥҥын уһатар кыахтаах эбит буоллаххына, билигин ол да уустугуран эрэр эбит. Ол эбэтэр, урукку да өттүгэр улаханнык дьайбатах, “номинальнай” кэриэтэ сылдьыбыт сокуоннарбыт кытта бүтэн-тохтоон эрэр чинчилээхтэр! Онуоха эбии, билигин Арассыыйаҕа баар национальнай өрөспүүбүлүкэлэргэ төрөөбүт тылларын боппуруоһа биһиэнинээҕэр хас да бүк мөлтөөбүт буолан, “тылбыт эстэн бүттэ, туруулаһан туһа суох” диэн барытыгар “сапсыйан кэбиһэр” сыһыан үөскээн, ону федеральнай кииҥҥэ куолаан-көмөлөөн туруорсууга көмө-тирэх буолар атас-доҕор да суоҕун тэҥэ.
Онон, тыһыынчанан сыллары быһа сааһыланан күн бүгүнүгэр диэри иитэн-аһатан, көрөн-харайан, араҥаччылаан кэлбит сахабыт тылын көмүскэлэ барыта бэйэбитигэр сүктэриллибит. Уһуктарбыт уолдьаспыт! (Онно өссө учуоттуохха наада: 30-гар диэри саастаах саха ыччатын 70–75 %-на сахалыы хаһыаты-кинигэни букатын аахпатын, сахалыы араадьыйа-тэлэбиидэнньэ сонунун истибэтин-көрбөтүн, ол эбэтэр, бэл, бу күннэргэ Ийэ тыла күнэ буолан ааспытын да туһунан өйдөбүлэ суох буолуон сөбүн...) Оттон өрөспүүбүлүкэбит салалтатын, Ил Түмэн өттүттэн, урукку сылларга ханан да холооно суох күүстээх, эрчимнээх хамсаныылар ирдэнииһилэр.
Иван ГАВРИЛЬЕВ.
