Билигин дьон үксэ илиитинэн үлэлээбэт буолла диэххэ сөп. Иһиппитин, таҥаспытын, муостабытын барытын тиэхиньикэ сууйан биэрэр. Бэл, илиинэн да оттообот буолан эрэбит. Онон тиэхиньикэҕэ сэлээннэнэн, хамсаммакка олорон хаалан ыарыыга ылларыы кэмнээх буолуо дуо?!
Өрөспүүбүлүкэтээҕи 3-с №-дээх килииньикэлии балыыһа ыарыыны бохсор салаатын сүрүн үлэһитэ, социальнай педагог, доруобуйа харыстабылын үтүөлээх үлэһитэ Мария Антонова киһи хайдах гынан хамсанан бэйэтин чөлүгэр түһэрэрин, этин-хаанын чэбдигирдэрин, мэйиитин үлэтин тупсарарын кэпсээтэ. Кини – отучча сыл устата араас омук мэдиссиинэтин кэтээн көрөн, айылҕа ото-маһа уонна эмп дьүөрэлэһиитин чинчийэн кэлбит киһи. Аны туран, бэйэтэ кытай норуотун цигун эрчиллиитин баһылаан, хамсаныы киһиэхэ ханнык да эмтээҕэр күүстээҕин бэркэ билэр буолан, тарҕата, кэпсии сылдьар.
– Мария Николаевна, үтүө күнүнэн! Ааҕааччыбыт үксэ – орто сааһын ааспыт, аҕамсыйбыт дьон. Эһиги балыыһаҕытыгар биир үксүн эмиэ оннук дьон эмтэнэллэр.
– Өрөспүүбүлүкэтээҕи 3-с №-дээх балыыһаҕа кылаабынай бырааспыт – Ольга Викторовна Татаринова. Балыыһабыт хас да хайысханан үлэлиир. Бары билэр хайысхабыт – Покровскайдыыр суолга турар, аҕам саастаах дьоҥҥо аналлаах сытан эмтэнэр киин (Гериатрия киинэ). Иккис хайысхабыт – Эмтиир-чөлүгэр түһэрэр балыыһа, норуокка биллэринэн, урукку “Якутзолото” дьиэтигэр баар. Манна биир үксүн инсульт, инфаркт кэннэ ыарыһахтар доруобуйаларын чөллөрүгэр түһэрэллэр. Киров уулусса 34-гэр – поликлиникабыт. Оттон бу Кулаковскай аатынан уулуссаҕа турар поликлиникаҕа тастан чөлүгэр түһэрэр хайысхалаах үлэлиибит. Оһол, эпэрэссийэ, инсульт уонна да атын ыарыы кэннэ быраас анаабытынан кэллэхтэринэ, киэҥ далааһыннаах үлэни ыытабыт. Уопсайынан, ыарыыны бохсор үлэ өрөспүүбүлүкэбитигэр төрүттэммитэ 80 сыл буолла. Урут даҕаны киэҥник тарҕаммыт сэллик курдук улахан ыарыылары бохсор үлэ ыытыллар эбит. Ону кытары Саха сиригэр сыстыганнаах араас ыарыы кэлэн ааспытын бары да билэбит. Итинник ыарыыларга хаптарбатыннар диэн, эмиэ үлэ бөҕөтө ыытыллар эбит. Билигин бохсор үлэ сайдан турар. Биһиги сыалбыт: киһи өссө ыалдьа илигинэ, кини этигэр-сиинигэр барбыт кэһиллиини булан, дириҥэппэккэ тохтотон кэбиһиэхтээхпит.
– Сыл аайы балыыһалар араас тэрилтэ үлэһиттэригэр “диспансеризация” диэни тэрийэн ыыталлар. Балыыһаҕа сылдьалларын төрүт сөбүлээбэт да дьон күһэлэҥинэн тиийэн көрдөрөллөр. Бу эмиэ сэрэтии үлэтэ буолан эрдэҕэ?
– Бу – наһаа үчүгэй хайысха. Хайа да киһи сыл аайы балыыһаҕа көрдөрүнүөхтээх. 50-тан тахса сыл мэдиссиинэҕэ үлэлээбит киһи кэтээн көрүүбүнэн, ордук саха эр дьоно доруобуйаларын эрдэ көрдөрүнэ сылдьыбаттар. “Ээ, балыыһаҕа сырыттахха, ыарыы бөҕөнү булаллар”, – дииллэр. Көрдөрдөххө, чахчы, хас даҕаны уоргаҥҥа уларыйыы баар буолуон сөп.
Киһи ис уоргана бэйэ-бэйэтин кытта ситимнээх. Биир уорган мөлтөөбүтүттэн атын уорганнарга дьайан, олорго эмиэ кэһиллии барар. Маннык диспансеризация баар буолан, төһөлөөх киһи ыалдьа сылдьарын эрдэ-сылла билэн, эмтэнэн үтүөрбүтэ буолуой?!
Ол гынан баран Арассыыйаҕа да, Саха сиригэр да сэрэтэр үлэ олус күүскэ сайынна диэбэппит.
– Оннук ээ, сорохтор ыарыыларын баалатан, олохсутан кэбиһэллэр. Итини Илиҥҥи дойдулар мэдиссииинэлэрэ, ордук баһылаан-көһүлээн, ыарыыны бохсоллор быһыылаах дуу?
– Кытай мэдиссиинэтэ былыр-былыргыттан уһулуччу күүстээх. Кинилэр эмтииллэрэ чахчы туһалааҕын билим дакаастаабыта. Арассыыйаҕа эмиэ тарҕанан эрэр. Кытайдар киһи сыччах биир эрэ ыарыытын эмтээбэккэ, этин-сиинин бүүс-бүтүннүү эмтииллэр. Мин Новосибирскайга интегративнай мэдиссиинэ институтугар үөрэммитим. Билигин ол институт базатыгар Нуучча-кытай үөрэтэр, сэрэтэр, эмтиир киинэ арыллан үлэлиир. Онно, биллэн турар, ыарыыны бохсор үлэҕэ олус күүскэ ылсан үөрэтэллэр. Урут биһиэхэ “Мерзлотка” түөлбэтигэр баар Өбүгэлэр үгэстэринэн эмтиир кииҥҥэ 80-с сыллар бүтэһиктэригэр үөрэнэн, үлэлээн, чахчы, киһи доруобуйатыгар бу олус туһалааҕын билбитим. Бэйэм да туттабын, дьоҥҥо да сүбэлиибин. Холобур, манна киһи балыыһаҕа анаалыһа, КТ, эрэнгиэнэ барыта үчүгэй диэн, “Сылаабайдаатым, түүн аанньа утуйбаппын, тахсан киирэрим соччото суох” диэн үҥсэргээтэҕинэ да, быраас анаалыстарын түмүгэр тугу да булбатаҕына, “үчүгэйгин” диэн буолар. Оттон Илиҥҥи мэдиссиинэҕэ бу киһини тута хабан ылан, туох баар уорганын, сүрэҕин үлэтин, хаанын эргиирин, эниэргийэтин – барытын тэҥинэн көрөллөр-истэллэр. Туохтан кэһиллии тахсыбытын бэрт түргэнник быһаара охсоллор уонна барытын суулуу тутан эмтииллэр. Кинилэр итинник дьикти ньыманан үлэлииллэр. Мэдиссиинэлэрэ илиҥҥи дойду бөлүһүөпүйэтигэр олоҕурар. Ол бөлүһүөпүйэ “киһи бэйэтэ, ис уоргана, этэ-сиинэ, уйулҕата, эниэргийэтэ бүүс-бүтүннүү тулалыыр айылҕаны кытта ыкса ситимнээх” диэн этэр. Дьыл кэмигэр киһи ис уорганыгар тус-туспа уларыйыы барар. Онон, сылы быһа биир эми иһэ сылдьыбакка, дьыл кэмин көрөн, айылҕа тэтиминэн көрүнүөхтээхпит. Кытайдар, бэл, дьыл кэмигэр нэдиэлэнэн, уоннуу күнүнэн тус-туһунан арааран көрөллөр.
– Сорох эмчиттэр: “Аһара аһаан ыалдьаҕыт”, – дииллэр...
– Урукку курдук муус киллэрэн, мас хайытан хамсаныы суох. Кыһын аанньа хамсаммакка, дьиэҕэ олорон, онно эбии харса суох аһаан-сиэн, үөспүт хойдон хаалар. Саас христианство итэҕэлигэр 47 күннээх “великий пост” диэннээхтэр. Ол аата, кинилэр үөскэ, быарга болҕомто ууран ыраастаналлар. Биһиги эмиэ итинник пост курдук аспытын кыччатан, ис уоргаммытыгар болҕомто ууруохтаахпыт. Итиниэхэ дьыл кэмин көрөн, эмиэ итии дуу, тымныы дуу диэн көрөн-истэн, нуормалаан аһыахтаахпыт. Уопсайынан, киһи ис уорганын ыраастана сылдьыахтаах. Түүн утуйбат буолуу, төбө ыарыыта буоллун, мөлтөөтөххө эбэтэр тугуҥ эмэ ыарыйдаҕына – эмтэнии бастаан ис уорганы ыраастыыртан саҕаланыахтаах.
– Биһиэхэ эмиэ ыраастааһын, дьыл кэминэн эмтээһин баар дуу?
– Саха эмчиттэрин үлэлэрин үөрэтэн, дьон ахтыытын да кэтээн көрдөххө, сахаларга уруккуттан ыраастаныы баар эбит. Ньыыкан, Константин Чирков курдук улуу эмчиттэрбит сыл кэмин тутуһаллара. Холобур, Ньыыкан ыарыһахха от биэрэн, хааннаан, түөннээн эмтээн баран: “Эн саас, хатыҥ сэбирдэҕэ тыллыыта... күһүн мас хагдарыйыыта кэлээр”, – диэн кэмин болдьуур эбит. Ол аата, бу киһи ханнык уоргана ордук мөлтөҕүн билэр буолан, табыгастаах бириэмэҕэ эмтиир. Биһиги эмчиттэрбит ньымалара олорон ааспыт кэмнэригэр айылҕаны кытары алтыһар, кини тэтимигэр сылдьар буолан, кэтээн көрөн муударастарынан итинниккэ тиийэллэр. Урут поликлиникаҕа үлэлии сырыттахпына, тириитин сиэтиэр диэри түөннэппит киһи кэлэ сылдьыбыта. Оннук хайытан, куһаҕан мустубут хойуу хааннарын таһаараллар. Хаан хойдон хааларын хааннаан, түөннээн, эргиирин тупсаран биэрэллэр. Ити илиҥҥи норуоттар мэдиссиинэлэрин кытта тэҥнээн көрдөххө, оруобуна сөпкө оҥороллор эбит. Киһи сөҕөрө диэн, тутар туочукаларын эмиэ үүт-үкчү туталлар. Сүһүөх, тыынар уорганнар туочукалара олох биир.
– Тыый, урут кинилэр саҕана кытай үөрэҕэ тэнийэ илик буоллаҕа. Онон үтүктүбэтэхтэрэ, бэйэлэрин билиилэринэн эмтииллэрэ чахчы. Эн урукку саха эмчиттэрэ, айылгылаах дьоно уонна илиҥҥилэр мэдиссиинэлэрин кэтээн, тэҥнээн көрдөҕүҥ аҕай буолуо?
– 90-с сыллар саҕаланыыларыгар эмтэммит дьон ахтыыларын, кинилэр үлэлэрин кэтээн көрүүбүнэн, биһиги дьоммут үүт-үкчү илиҥҥи омуктар курдук эмтииллэр эбит. Урут хантан Кытайга тиийэн үтүктүөхтэрэй?! Ол гынан баран урут Ньурбаҕа да, атын да сиргэ кэриэйдэр, кытайдар кэлэн олохсуйбуттар. Баҕар, олортон тугу эмэ ылан хаалбыттара дуу диэн боппуруос үөскүүр. Маннааҕы университеттар биирдэ биһиги абаҕабыт Николай Климович Антонов кэриэһигэр Аан дойдутааҕы кэмпириэнсийэ тэрийбиттэрэ. Онно иһитиннэрии бэлэмнии сылдьан, бүрээттэр сурунаалга ыстатыйа суруйбуттарын булан аахпыттаахпын. “Ханна эрэ ыраах баҕайы, тымныы сиргэ итиинэн эмтииллэр, хаанныыллар, түөннүүллэр, төбөлөрүн сиигэ аппыты хам туталлар эбит”, – диэн суруйбуттар этэ. Биһигиттэн, баҕар, кинилэргэ барбыта эбитэ дуу, кинилэртэн ылбыппыт эбитэ дуу... Маны дириҥник хасыһар киһи син билиэ этэ. Ыарыыны эрдэттэн бохсуу илиҥҥи норуоттарга аһара сайдыбыт. Бу биһиэхэ саҥа киирэ сатыыр. Ити туочуканан эмтээһин, илбийии, иннэлээһин, хааннааһын.
– Олохпут сайдан эбитэ дуу, тиэхиньикэҕэ сэлээннэнэн, хамсаммат да буоллубут. Иһиппитин, дьиэбитин, таҥаспытын – барытын тиэхиньикэ сууйар. Үгүс киһи хамсамматтан эмиэ ыалдьар буолуохтаах?
– Сөпкө этэҕин. Биир үксүн куорат дьоно тиэхиньикэҕэ сэлээннэнэн эрэллэр. Хамсамматтан эппит-сииммит бүүс-бүүтүннүү хаатыйаланан хаалар. Ол иһин хайаан даҕаны илииттэн саҕалаан туох баар эти-сиини уһугуннарар, хамсатар эрчиллиилэри, хамсаныылары оҥоро сылдьыахтаахпыт. Мин 90-с сыллар саҥаларыттан сылга иккитэ цигун диэн илиҥҥи норуоттар хамсанан эмтэнэр эрчиллиилэрин үөрэтэр кууруска барар этим. Цигун – өйгүн-санааҕын, эккин-хааҥҥын бүүс-бүтүннүү налытыы. Манна киһи ис туруга уоскуйар, эккин-сииҥҥин кытта дьүөрэлэһэҕин, биир ситимҥэ киирэҕин. Киһи үлэтиттэн олус сылайан кэлбит буоллаҕына, цигун “мертвая поза” диэни тутуһан, муостаҕа көбүөр тэлгээн баран, сытан налыччы барыахтаах. Манна киһи этин-сиинин, быччыҥын күүрүүтүн барытын босхо ыытан кэбиһэр. 15 мүнүүтэ маннык налыйан сытыы икки чаас утуйбукка тэҥ: киһи чэпчээн, сынньанан аҕай турар.
– Кэнники сылларга мэйии үлэтин кэһиллиитэ, эрдэ түөһэйии олус тэнийдэ. Ону бохсорго туох ньыма баарый?
– Киһи мэйиитигэр нейроннар диэннэр бааллар, ньиэрбэ килиэккэлэрэ. Олор бу тарбахтарбыт төбөлөрүн кытта ыкса ситимнээхтэр. Дьоппуон нейробиолог учуонайа Есия Хасэгава “Методика большого пальца” диэн тойон тарбах эрчиллиитин айбыт. Олох судургу, ханнык баҕарар киһи оҥорор кыахтаах. Биэс эрчиллиини күн аайы оҥорор буоллаххына, мэйииҥ үлэтигэр көмөлөһөҕүн. Оттон биһиги хаамыска, хабылык курдук остуол оонньууларын дьарыктана сырыттахпытына, мэйиибит үлэтин тупсарабыт. Манна этиҥ-хааныҥ итийэн, хааныҥ эргиирэ түргэтээн туругуҥ тупсар, бэл, дабылыанньаҥ кытта түһэр. Хараххар, болҕомтоҕор, өйүҥ түргэнник тобулларыгар эмиэ туһалаах. Көрдүҥ ини, ити өбүгэлэрбит илдьэ кэлбит төрүт оонньуулара хайдах курдук муударайдарын, туһалаахтарын. Төһөнөн эрчимнээхтик тарбаҕыҥ хамсыыр да, соччонон мэйииҥ үлэтэ тупсар. Кэнники сылларга хаамыска, хабылык олус сайынна, оскуолаҕа күрэхтэри тэрийэр буоллулар. Күннэтэ дьарыктанар оҕолору кэтээн көрдөххө, хаамыскалыыр, хабылыктыыр оҕолор үөрэхтэригэр, эмиэ үчүгэй буолаллар, толкуйдуур дьоҕурдара сайдан, ахсааҥҥа ситиһиилэнэллэр.
– Тоҕо бу ыарыы үгүстүк көстөр буолла?
– Илии үлэтэ тиийбэтиттэн. Илиинэн таҥас сууйбаппыт, лэппиэскэ мэһийбэппит, элбэхтик иистэммэппит. Урут маҕаһыыҥҥа таҥас-сап атыыламмат буолан, ыал ийэлэрэ бары кэриэтэ иистэнэн, оҕолорун таҥыннара сырыттахтара дии. Билигин бэлэми атыылаһан таҥнабыт. Кэтээн көрдөххө, иистэнэр, оҕуруо тиһэр, кыбытыгы тигэр 80 саастарын ааспыт дьахталлар харахтара олус үчүгэй уонна өйдөрө эмиэ тобуллаҕас, чаҕылхай буолар. Иистэнэргэ, иннэни тутарга, оҕуруолуурга киһи тарбаҕынан үлэлиир буоллаҕа. Ол иһин кинилэр илэ өйдөрүгэр сылдьар буолаллар.
– Ол аата, тарбаҕын элбэхтик хамсатар, илиинэн үлэлиир киһи чэгиэн сылдьар буоллаҕа.
– Эрдэ эппитим курдук, төһөнөн элбэхтик илиинэн үлэлиибит – сир астыыбыт, иистэнэбит, иһит, таҥас сууйабыт да – соччонон доруобайбыт. Илии-атах хамсыахтаах. Киһи төһөнөн элбэхтик хаамар, сатыы сылдьар, хамсанар да, соччонон доруобай буолар. Кэнникинэн сүһүөх ыарыыта олус тэнийдэ. Киһи сүһүөҕүн бэйэтэ эмиэ кэтэнэн көрөн, эрчиллэ, дьарыктана сылдьыахтаах. Йога эрчиллиитэ үчүгэй: уһатан, тэнитэн биэрэр. Сааһыран истэҕин аайы уҥуоҕуҥ, силгэҥ, быччыҥыҥ кылгаан иһэр – ону йоганан дьарыктанан, тэнитэн, уһатан биэриэхтээххин.
– Мария Николаевна, үтүө сүбэҥ-амаҥ иһин махтанабын. “Кыым” хаһыат ааҕааччылара үксүлэрэ даҕаны аҕам саастаах дьон буоллахтара, онон туһаныахтара диэн эрэнэбин.
Кэпсэттэ Туйаара СИККИЭР.
