Кэлиҥҥи кэмҥэ оскуола оҕолоро эрэ буолбакка, маҥхайбыт баттахтаах, сорохторо тайахтаах хаамар аарыма кырдьаҕаска тиийэ сайыҥҥы лааҕырга мустан сынньанан, оонньоон-көрүлээн, сэргэхсийэн, ол туһунан умнуллубат, сылаас өйдөбүлү иҥэринэн, уһун, тыйыс тымныы кыһыҥҥа ону ахтан-санаан кэлэн сүрэҕэ сылаанньыйара, cанаата сырдыыра олус бэрт буолбат дуо?
Быйыл 110 киһилээх өрөспүүбүлүкэтээҕи лааҕыр Дьокуускай Мархатыгар кадеттар оскуолаларыгар от ыйын 28 күнүттэн атырдьах ыйын 3 күнүгэр диэри тэриллэн, үлэлээн бүттэ. Мин, онно сынньаммыт киһи, тугу эт харахпынан көрбүппүн, эт кулгаахпынан истибиппин эһиэхэ кэпсиэм, бэйэм санааларбын этиэм.
Маннык лааҕыр бу иннинэ Намҥа, Чурапчыга, Алдаҥҥа үлэлээбитэ. Быйылгы «Сила Туймады” диэн сезону Үлэ уонна социальнай харысхал министиэристибэтэ (миниистир Елена Волкова), Социальнай өҥөнү оҥорор өрөспүүбүлүкэтээҕи киин (салайааччы Наталья Пахомова) иһинэн үлэлиир Үһүс көлүөнэ оскуолата (дириэктэр Пелагея Прядезникова), үлэлээбэт биэнсийэлээхтэр уонна инбэлииттэр доруобуйаларын туругун бөҕөргөтөр «Эрчим” күнүскү салаа (сэбиэдиссэй Сайыына Игнатьева) тэрийэн үлэлэттилэр. Тэрийээччилэр лааҕыр аһыллыытыгар ыалдьыт буолан сырыттылар.
Мин бастакы күн лааҕырга кэлэн, оскуола үрдүк баҕайы кирилиэһинэн ыарахан суумкабын хайдах соһон таһаарарым буолла дии санаан эрдэхпинэ, волонтер уол дьиэҕэ элээрдэн киллэрэн биэрбититтэн, салгыы ол суумканы биир эдэркээн кыыс олорор хоспор илдьибититтэн, туох ханна баарын ыйан биэрбититтэн олус үөрбүтүм. Ити курдук үлэһиттэр бары аһара кыһамньылаахтара, тугу көрдөспүккүн улгумнук толорон иһэллэрэ наһаа үчүгэй этэ, киһи эгди буола түһэрэ. Үтүө сыһыан түмүгэ итинник.
Биһиги 22 улуустан уонна Дьокуускайтан мустан 7 күнү быһа оҕо, эдэр сааспытыгар түһэн, күлэн-үөрэн көрү-нары, ырыаны-үҥкүүнү көҕүлүттэн туттубут: 5 этэрээккэ хайдыһан, бэйэ-бэйэбитин кытта билсиһэн, кыһыл хаалтыс баанан, пилотка кэтэн пионер да буолан ыллыбыт, устуруойунан чиккэҥнэһэ хаамтыбыт, эдэр-эмньик күннэрбит ахтылҕаннаах муусукатынан киэһэ аайы үҥкүүлээн тэйдибит, өйбүтүгэр-сүрэхпитигэр иҥэн хаалбыт күндү, кэрэ сэбиэскэй кэммит туһунан биктэриинэҕэ, мини-спартакиадаҕа («Веселые старты” диэҥҥэ, пионерболга) күрэхтэстибит, ол кэми санатар маассабай оонньуулары оонньоотубут. Талааны көрдөрөр тыҥааһыннаах күрэс эмиэ ыытылынна. Куорат устун оптуобуһунан экскурсия буолла. Ырыа дьарыгын ыытааччы, мелодист Степан Васильев салайыытынан Саха сирин туһунан ырыаны хуорунан ыллаан ньиргиттибит. Ити курдук күн аайы бүппэт бырааһынньык буолан, өрө көтөҕүллүү, өрүкүнэйии долгунугар уйдара-дайдара сырыттыбыт. Мин эрэ буолбакка, баһыйар үгүспүт маннык туруктаах сылдьыбыт буолуохтаах диэн эрэнэн элбэх ахсааҥҥа суруйабын. Дьон үөрбүт-көппүт, сырдаабыт сирэйин көрө сырыттаҕым дии.
Ону таһынан сатаабаты сатыырга үөрэтэр элбэх маастар-кылаастар, билиини хаҥатыыга аналлаах учуонай Николай Дмитриевич Слепцов «Тыыннаах тыл күүһэ аныгы наука хараҕынан” диэн уонна дорубуйаны бөҕөргөтүүгэ Федот Павлович Максимов туһалаах лиэксийэлэрэ, дьону туруоруммут сыалы толорууга көҕүлээччи Чэлгийээнэ интэриэһинэй бэсиэдэтэ, сарсыардааҥы сэрээккэ, скандинавтыы хаамыы тиһигин быспакка ыытылыннылар. Мэдисиинэ үлэһиттэрэ кэлэн 2 күн доруобуйабытын чинчийдилэр, сүбэ биэрдилэр. Инньэ гынан отой солото суох бииртэн биир дьарыкка, тэрээһиҥҥэ сүүрэ-көтө сырыттыбыт, онон, сынньаныы да сылаалаах дэнэринии, сылайыы да ханна барыай. Мин бастаан 7 күнү мыына санаабытым, 10 күн эбитэ буоллар диэбитим. Онтон сэттэ күҥҥэ сөрү-сөп буоллум.
Үчүгэй, минньигэс, тотоойу ас эмиэ киһи сүргэтин көтөҕөр, онон суолтата улахан. Биһигини күҥҥэ түөртэ итинник уонна сааһырбыт дьоҥҥо сөптөөх, ууга буспут аһынан аһаппыт «Сэргэлээх» ас кэмбинээтин (сэбиэдиссэй Наталья Слепцова) сайаҕас, кыһамньылаах үлэһиттэригэр уонна ити тэрилтэни кытта кэпсэппит, күн аайы хонтуоруолласпыт, лааҕырга сынньаммыт, «Тыгын Дархан» эрэстэрээни 25 сыл устатыгар салайбыт СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитигэр Мария Николаевна Габышеваҕа барҕа махталбын биллэрэбин! Ас барыта олус минньигэстик астаммыт уонна элбэх буолара, ол иһин мин тугу да ордорбокко барытын сиэн иһэрим. Эбии уойууһубун диэн ыксаан, сарсыарда аайы стадиоҥҥа тахсан 4 км хаамар буолбутум.
Кэлиҥҥи кэмҥэ кырдьар саас кэрдииһин сыҕарытан, 80 саастан ааҕыллар гыммыттарын сөптөөх дьаһал эбит дии саныыбын. 70-наах, 80-наах дьон тэтиэнэх сылдьара, тэрилтэҕэ үлэлиирэ кими да соһуппат буолла. Бэл 88-таах кырдьаҕас консьержкалыырын билэбин. Лааҕырга Покровскайтан кэлбит 91-дээх Любовь Афанасьевна Яковлева баара. Сааһын истэн олус сөхпүтүм. Сырдык сэбэрэтэ, бүрүчүөскэтэ, интэлигиэн көрүҥэ, сэргэх саҥата, чэпчэкитик хамсанара хайдах да ити ытык сааһыгар сөп түбэспэттэр. Эдэрчи дьон ити сааспытыгар кини курдук туруктаах тиийбит, сылдьыбыт киһии диэн баҕара саныырбыт чахчы.
Хосторго 4-түү буолан олордубут. Бииргэ олорор дьоммор табылламмын, үөрдүм аҕай. Кыҥкый, куһаҕан майгылаах киһи баар буоллаҕына, хайа да үчүгэй сынньалаҥ, сырыы сырдык өйдөбүлэ күлүктэнээччи. Мааны майгылаах Галина Ушницкаялыын саҥардыы Булгунньахтаахха баар «Аврора” клиника уһун үйэлэнии киинигэр билсибиппит уонна лааҕырга биир хоско олоруохпут диэн кэпсэппиппит. Олус ытыктыыр киһим, 87-лээх Мария Николаевна Габышевалыын уруккуттан алтыһабын. Төрдүспүт — кини дьүөгэтэ, эмиэ наар салайар үлэҕэ сылдьыбыт, Нам улууһун Түбэ нэһилиэгин баһылыгынан 14 сыл үлэлээбит, 80-наах Розалия Егоровна Лукина этэ. Бары 1 хоско бииргэ олоруохпут диэн Сайыына Зиновьевнаҕа эрдэ үлэһэн кэбиспиппит үчүгэй эбит. Иһирэхтик кэпсэтэн, күлэн-салан, аһара тапсан 7 күнү атаардыбыт. Ол тухары Розалия Егоровна бүтэн быстыбат кэһиитин, Аллайыахаттан кэлбит тууһаммыт балыгын, дьуухалатын, сүөгэйин сиэн таҕыстыбыт. Хата, мин, балыгы таптыыр киһи, дуоһуйуохпар диэри сиэн абыранным. Мария Николаевна кэһиитэ эмиэ элбэҕэ. Итиччэ ытык саастаах дьон сылайан хаалан, киэһэ эрдэ сыталлар, утуйаллар. Ол эрээри тэрээһиннэргэ биһигини кытта тэҥҥэ кэриэтэ сылдьыбыттарын сөҕө, хайгыы санаатым. Үтүө холобур буолар дьон, төһө кыалларынан өссө да уһуннук чөл өйдөөх, бөҕө доруобуйалаах сылдьан, олох үөрүүтүгэр, дьолугар куустараллара буоллар!
Мин 5 –с лааҕырым баһаатайа, «Эрчим” күнүскү салаа методист үлэһитэ Татьяна Сергучева, хамандыырдара — сынньанааччылар Дмитрий Елисеев (кини кэргэнэ Екатериналыын спорт көрүҥнэригэр күрэс тэрийэн, бириис туттаран дьону үөртүлэр) уонна Ил Ииһэ Хойондо этилэр. Үһүөн олус көхтөөх, көҕүлүүр, тэрийэр дьоҕурдаах буолан, бары тэрээһиннэргэ ситиһиилээхтик кытынныбыт, мини спартакиадаҕа бастааммыт үөрүү өрөгөйүн биллибит. Онон табылынныбыт, кинилэргэ махтал буоллун!
Лааҕырга ордук астыммыт түгэмминэн Ф.П.Максимов лиэксийэтин кэнниттэн салгыы 6-7 буолан төгүрүччү олорон, сааһыран баран ыал буолан олоруу, дьахтар, эр киһи сыһыанын туһунан ис санаабытын тоҕо тэбээн, аһаҕастык кэпсэтиибит этэ. Бары кэриэтэ биир санаалаахтар түбэһэммит, мөккүөр да тахсыбатаҕа.
Олох туһунан уонна уопсайынан, илэ көрсөн, атах тэпсэн олорон кэпсэтиилэргэ дьон олус наадыйарын мин өссө төгүл өйдөөтүм. Онон салгыы тэриллэр лааҕыр торумугар итини киллэрдэллэр, наһаа үчүгэй, туһалаах буолуох этэ.
Иккиһинэн, 75-тэн үөһэ саастаахтарга арыый аҕыйах тэрээһиннээх туспа, чэпчэки бырагырааманы оҥордоххо, ордук буолаарай.
Үсүһүнэн, лааҕыр 110 киһилээҕэ олус аймалҕаннаах эбит дии санаатым. Үлэһиттэргэ да улахан ноҕоруускалаах, 7 күнү быһа үрдүгэр хоно сылдьан, өрөөбөккө үлэлиэххэ диэтэххэ, сылаата бэрт ээ. Түргэнник өйдүү охсубат, туран-олорон, баран-кэлэн испэт саастаах, кырдьаҕас дьону салайыы, дьаһайыы бэйэтэ да ыарахан. Онон лааҕыры 50-нуу киһилээн, 2 сезоҥҥа үлэлэтиэххэ сөп.
Хайа баҕарар саҥа тэрээһиҥҥэ кыра итэҕэс-быһаҕас, сыыһа-халты син-биир баар буолааччы. Ону аныгыс сырыыга көннөрүллэр.
Аҕам саастаах дьону үөрдэн-көтүтэн, сэргэхситэн, олоххо тардыһыыларын күүһүрдүбүккүтүгэр, иитэн биэрбиккитигэр тэрийээччилэргэ уонна лааҕыры үлэлэппит хас биирдии үлэһиппитигэр улаханнык махтанабын, сыралаах үлэҕит мэлдьи ити курдук үчүгэй түмүктээх буоларыгар, дьон махтала эһиэхэ күүһү, тулууру эбэригэр, олоххут дьолунан, үөрүүнэн толору буоларыгар баҕарабын!
Лааҕыр кыттыылаахтарыгар кырдьыыга бэриммэккэ, хотторбокко, өрүү дьону кытта олох үөһүгэр сылдьаргытыгар, бөҕө доруобуйаны, чиҥ туругу, чөл өйү, сырдык санааны, уостубат көҕү, оҕо, сиэн эһиэхэ таптала, кыһамньыта, ситиһиилээх, дьоллоох буолуута үйэҕитин уһатарыгар баҕарабын!
Сааһырбыт дьон олоҕун киэргэтэр, уһатар кыахтаах маннык лааҕырдар инникитин даҕаны тэриллэ турдуннар!
Зоя ИМ.
